Tema: Fjalori Shpjegues Anglisht-Shqip i Sistemit Shendetesor!

Fjalori Shpjegues Anglisht-Shqip i Sistemit Shendetesor!
Pergatitur nga
Dr. Vasil Miho
Perfaqesues i Organizates Boterore te Shendetesise ne Shqiperi
Tetor 2002

A

Abortion (Deshtim)
Deshtimi eshte nje procedure kirurgjike ose mjekesore per te nderprere shtatzanine, duke larguar fetusin dhe placenten prej uterusit.

Acceptability (Pranueshmeri)
eshte niveli se deri ku nje sherbim ploteson nevojat kulturore dhe standartet e nje bashkesie njerezish. Ky nivel nga ana e tij do te ndikoje mbi perdorimin e ketij apo atij sherbimi.

Accessibility(access) of health care (Aksesibiliteti, aksesi ne kujdesin shendetesor)
Nje tregues qe mat ate pjese te popullsise qe arrin te siguroje sherbimet e duhura shendetesore.
Aksesibiliteti financiar tregon sesa ne gjendje eshte masa e njerezve per te paguar per kujdesin shendetesor. Zakonisht ai mund te matet permes rezultateve te nje studimi mbi gatishmerine dhe mundesine e nje popullate per te paguar.
Aksesibiliteti gjeografik tregon sesa te shtrire jane sherbimet shendetesore ne hapesire.
Sigurisht qe kjo lidhet me shperndarjen e infrastruktures ne nje rajon te caktuar, por gjithashtu edhe me sigurimin aktual te ketyre sherbimeve ne keto institucione.
Aksesibiliteti gjeografik varet nga mjetet lokale te transportit, si dhe nga topografia lokale.
Aksesibiliteti kulturor tregon nese aksesi ndaj sherbimeve shendetesore pengohet nga tabute kulturore.
Ketu mund te jepen tre shembuj(i) a mund te perdorin grate sherbimet shendetesore nese te gjithe mjeket ne institucionin shendetesor jane meshkuj? (ii) a do te perdorin personat qe i perkasin nje pakice etnike sherbime ku punojne njerez nga shumica e popullsise? (iii) a do te perdorin njerezit sherbimet shendetesore per procese te cilat konsiderohen natyrore, pra qe nuk kane nevoje per nderhyrje mjekesore (si shtatzania)?

Accountability (Pergjegjshmeri)
Detyrimi per ti bere publike periodikisht drejtpersedrejti dhe terthorazi, ne detajet e duhura dhe ne menyre harmonike te gjithe paleve, parimet, qellimet, procedurat, lidhjet, rezultatet, te ardhurat dhe shpenzimet e cdo veprimtarie apo pune, ne menyre qe ato te mund te vleresohen nga palet e interesuara.

Accreditation (Akreditim). Shih gjithashtu “Licensing”
Procesi me ane te te cilit nje agjensi e autorizuar ose nje organizate tjeter vlereson dhe njeh nje institutucion ose nje individ sipas nje seri “standartesh” te cilat pershkruajne strukturat dhe proceset qe kontribuojne ne rezultatet e deshirueshme per pacientin.
Ne dallim me licensimin e institucioneve te kujdesit shendetesor, i cili zakonisht eshte i detyrueshem dhe i imponuar nga qeveria, akreditimi zakonisht eshte vullnetar dhe kryesisht i administruar nga organizmat jo-qeveritare. Akreditimi ka dy tipare kryesore: parimin e kontrollit te jashtem dhe perdorimin e standarteve.

Active immunity (Imuniteti aktiv)
Nje rezistence e krijuar si pergjigje ndaj nje ngacmimi me antigjen (nje agjent infektiv ose nje vaksine) dhe zakonisht e karakterizuar nga prania e antitrupave te prodhuar nga strehuesi.

Acute Respiratory Infections-shkurt ARI (Infeksione akute respiratore)
Infeksione te rrugeve te frymemarrjes qe lidhen me teper me moshen feminore pasi shaktojne nje semundshmeri dhe nje vdekshmeri te larte. Nga pneumonia ne bote ne vitin 2000 vdiqen me teper femije se nga cdo semundje tjeter.
Adequacy (Pershtatshmeri, mjaftueshmeri).Shih gjithashtu “Appropriateness”
Zbatimi i atyre masave, teknologjive dhe burimeve te cilat do te ishin te mjaftueshme nga pikepamja cilesore dhe sasiore per te arritur qellimin e deshiruar.
Te qenit i pershtatshem (adekuat) dhe te qenit sic duhet (appropriate) shpesh perdoren njesoj, megjithese ka nje dallim te lehte midis tyre. Kur thuhet se nje kujdes shendetesor eshte i pershtatshem (adekuat) ka nje tendence qe ai te kuptohet si “i mjaftueshem” gje qe e dallon nga nje sherbim “sic duhet”(approriate) qe do te thote me teper si “pikerisht ai sherbim qe nevojitet”.
Administration (Administrim). Shih “Management”
Administered prices (cmime te administruara). Shih “Prices”

Adverse selection (Perzgjedhje e keqe). Ne dallim me “Cream skimming”
Nje situate ku individet jane te afte te blejne sigurime ne ato shkalle perfitimi, te cilat jane poshte perqindjeve te ndershme ,pasi informacioni qe ata kane nuk eshte i disponueshem nga siguruesit .Informacioni ne kete rast quhet asimetrik.
Perkufizim plotesues: Nje proces i cili ndodh kur individe te cilet priten te kene humbje te ndryshme, paguajne te njejtin premium per sigurimet shendetesore, dhe ku ato qe priten te kene humbje me te vogla dalin nga skema e sigurimeve shendetesore, duke lene aty vetem individe me humbje te pritshme te medha.
Perzgjedhja e keqe mund ta beje te veshtire ekzistencen e sigurimit privat.

Advocacy: Ngritje e zerit ne mbrojte te dickaje apo dikujt.

Affordability (Perballueshmeria, mundesia financiare, se sa mund t'ia dalesh financiarisht)
eshte shkalla sesa klientet e nje sherbimi jane ne gjendje te paguajne ate sherbim
Kjo do te varet nga shperndarja e te ardhurave, kostoja e sherbimit dhe mekanizmi financiar (per shembull nese risqet jane marre persiper nga te gjithe, nese ekzistojne perjashtime per ata qe kane rroge te ulet etj).

Age-adjusted mortality rate (Shkalla e vdekshmerise e modifikuar sipas moshes)
Nje shkalle e vdekshmerise qe modifikohet ne menyre statistikore per te eleminuar efektet e shperndarjeve te ndryshme te moshave ne popullata te ndryshme.

Agency principle (Parimi i agjensise)
Procesi i ekzistences se nje pale qe quhet agjent e cila merr vendime ne emer te nje pale tjeter qe quhet principali.

Age-specific mortality rate (Shkalla e vdekshmerise specifike sipas moshes)
Nje shkalle e vdekshmerise per nje grup-moshe te caktuar. Numeruesi eshte numri i vdekjeve ne ate grup moshe ndersa emeruesi eshte numri i personave ne ate grup moshe.

Agent (Agjent)
Nje faktor si per shembull nje mikroorganizem, substance kimike ose ndonje forme e rrezatimit, prania , apo prania e tepruar ose mungesa relative e te cilit eshte thelbesore per shfaqjen e problemeve shendetesore.
AIDS-Acquired Immunodeficiency Syndrome (Sindromi i Pamjaftueshmerise Imunitare te Fituar)
Nje dobesim progresiv i sistemit imunitar i shoqeruar nga nje ose me shume semundje indikatore (infeksione oportuniste), perfshire sarkomen e Kaposit, kancerin invaziv cervical, pneumonine nga Pneumocisti carini dhe sindromin e dobesimit Gjate AIDS-it, perkeqesimi i sistemit imunitar dallohet nga pakesimi i qelizave ndihmese T, te cilat ndihmojne ne stimulimin e prodhimit te kundertrupave. AIDS shkaktohet nga nje retrovirus i quajtur HIV

Albanian Red Cross (Kryqi i Kuq Shqiptar)
Themeluar ne 1921. Fushat kryesore te nderhyrjes jane shendeti,shoqeria, informacioni dhe perhapja e parimeve te levizjes boterore te Kryqit te Kuq dhe Gjysemhenes se Kuqe dhe i te drejtes humanitare nderkombetare. Kryqi i Kuq Nderkombetar eshte themeluar ne vitin 1864.

Alcohol dependance (Vartesi nga alkoli)
Nje nevoje per doza te perseritura te alkolit per tu ndjere mire ose per te mos u ndjere keq

Allocative efficiency (Eficienca alokative). Shih “Efficiency”

Alternative hypothesis (Hipoteza alternative)
Hipoteza qe duhet zbatuar kur hipoteza zero rezulton jo e besueshme, ne te cilen ekspozimi ka lidhje me semundjen.

Alternative medicine ( Mjekesi alternative): Nje kategori e gjere e sistemeve trajtuese (si per shembull kiropraktika, mjekesia me bime, akupunktura, homeopatia, naturopatia dhe devocioni shpirteror) ose tradita te bazuara ne kulture si shkenca Kineze dhe Kristiane. Karakterstika kryesore e tyre eshte se nuk pranohet nga shkencat biomjeksore. Gjithashtu quhet edhe si mjekesi plotesuese.

Ambulatory care (Kujdesi ambulator). Shih gjithashtu “Outpatient care” dhe “Primary/Secondary/Tertiary health care”
Te gjitha llojet e sherbimeve qe i ofrohen pacientit, te cilat nuk e detyrojne ate te zere nje shtrat institucional si pacient i shtruar, gjate sherbimit qe ai merr.
Kur ky lloj kujdesi shendetesor jepet edhe ne institucione te cilet ofrojne gjithashtu kujdes per paciente te shtruar. Ai quhet “kujdesi per paciente te jashtem”(outpatient)
Perkufizim plotesues:Sherbimet e kujdesit shendetesor qe ofrohen ne shume mjedise qe shtrihen nga zyrat e mjekeve deri tek institucionet e pavaruara ambulatore kirurgjikale dhe qendrat e kateterizimit kardiak.

Amenities: (Komoditete, Rehatira)
Perfshin cdo perfitim te prekshem dhe jo te prekshem , vecanerisht ato qe e bejne dicka (p.sh spitalin) me terheqes ose i shtojne vlere, apo qe ndihmojne ne rehati apo komoditet .
Per shembull ne nje spital “amenities” jane nje salle komputerash, nje sherbim interneti, nje salle lodrash, nje sherbim postar, nje salle mbremjesh , nje faks, telefon, apo fotokopjatrice, dyqane te ndryshem , nje sherbim postar .Por edhe nje pamje e bukur nga dritarja e nje spitali perfshihet ne kete term.

American Red Cross (Kryqi i Kuq Amerikan)
Ai vepron ne Shqiperi qe prej 1999 ne mbeshtetje te partnerit te tij shqiptar.Aktivitetet e tij perfshijne programe ne ndihmat ushqimore, edukimin shendetesor, mobilizimin social, mbeshtetje teknike per fushatat e fruthit dhe rubeoles etj.

Analytic epidemiology (Epidemiologjia analitike)
Ajo dege e epidemiologjise qe merren me kerkimin e shkaqeve dhe pasojave mbi shendetin.Ajo perdor grupe krahasimi, te cilet ofrojne te dhena baze per te percaktuar nga pikepamja sasiore asocijimin midis ekspozimeve dhe rezultateve si dhe hipoteza mbi lidhjet shkakesore.

Analytic study (Studim analitik)
Nje studim krahasues qe synon te identifikoje dhe te percaktoje nga pikepamja sasiore asocijimet, hipotezat dhe te identifikoje shkaqet. Dy tipe te zakonshme jane studimi kohort dhe ai rast-kontroll.

Antibiotic (Antibiotik)
Nje medikament per te trajtuar infeksionet bakteriale. Era e antibiotikeve ka filluar ne vitin 1945. Babai i tyre mbahet Aleksander Fleming

Antigen (Antigjen)
eshte nje substance e huaj qe shkakton nje pergjigje imunitare ne organizem (prodhimin e kundertrupave per te luftuar antigjenet).Shembuj te zakonshem te antigjeneve jane bakteriet dhe viruset qe shkaktojne semundje tek njeriu. Kundertrupi formohet ne pergjigje te nje antigjeni te specifik, duke mos reaguar me te tjere
.
Antiretroviral (Antiretroviral)
Nje medikament, i cili ndalon ose suprimon veprimtarine e nje retrovirusi si ai i HIV-it. AZT-ja ishte medikamenti i pare antiretroviral qe u perdor gjeresisht. Tani ne treg po dalin te tjera medikamente edhe te kombinuara. Antiretroviralet nuk eshte se e kurojne semundjen por ndihmojne ne menaxhimin e AIDS-it si nje semundje kronike.

Appropriate(ness) (Pershtatshmeri ,te qenet sic duhet)
Flasim per pershtatshmeri ose te qenit sic duhet nese nje perfitim shendetesor i kapercen pasojat e pritshme negative ne ate mase sa te justifikoje procedurat e kryera

Applied epidemiology (Epidemiologji e aplikuar)
Zbatimi ose praktikimi i epidemiollogjise per te trajtuar probleme te shendetit publik.

Appropriate health technology (Teknologjia shendetesore e pershtatshme)
Metodat, procedurat, teknikat dhe paisjet ne fushen e shendetesise qe jane te bazuara shkencerisht, te pershtatura me nevojat lokale dhe te pranueshme per ata qe i perdorin dhe per ata mbi te cilet perdoren dhe qe mund te mirembahen dhe te shfrytezohen me burimet e komunitetit ose qe nje vend i caktuar mund ti perballoje financiarisht.

Assessment (Vleresim)
Grumbullimi i rregullt, analiza dhe shkembimi i informacionit lidhur me kushtet shendetesore, rreziqet dhe burimet ne nje komunitet. Procesi i vleresimit duhet per te bere identifikimin e tendencave te semundjes, aksidenteve dhe vdekjeve, faktoreve te cilet mund ti shkaktojne ato, burimeve te disponueshme shendetesore dhe zbatimit te tyre, nevojave te paplotesuara dhe perceptimimin e komunitetit lidhur me ceshtjet shendetesore.

Association (Asocijim, shoqerim)
Lidhje statistikore midis dy ose me shume ngjarjeve, karakteristikave ose variableve te tjera.

Asymptomatic (Asimptomatik)
Pa shenja klinike.Perdoret shume kur flitet per HIV/AIDS, pasi i referohet mungeses se shenjave klinike megjithe pranine e virusit ne organizem.

ATC classification of drugs (Klasifikimi ATC i barnave)
Klasifikim i barnave, i bazuar ne kriteret anatomike,terapeutike dhe kimike.

Availability (Disponueshmeria, prania)
Prania e sherbimeve shendetesore te nevojshme.

Average length of stay (Dite-qendrimi mesatar)
Pjesetimi i numrit total te diteve te qendrimit te pacienteve ne spital apo ne nje institucion te sherbimit akut, me numrin e daljeve apo shtrimeve ne spital
Nese dita e pranimit dhe dita e nxjerrjes numerohen si nje dite ose dy, kjo varet sipas vendit.

Attack rate (Shkalla e sulmit)
Nje variant i shkalles se incidences, qe zbatohet per nje popullate te vogel dhe qe vezhgohet per nje kohe te kufizuar, si per shembull gjate nje epidemie.

Authorisation of Drugs Manifacturing (Autorizimi per Fabrikimin e Barnave)
Nje dokument i leshuar nga Ministri i Shendetesise cdo subjekti te interesuar per te zhvilluar ne Republiken e Shqiperise veprimtari fabrikuese te barnave apo edhe per operacione fabrikimi te pjeseshme si fraksionim, konfeksionim dhe prezantim te barnave te destinuara per tu shitur ne Shqiperi edhe per eksport.

AZT (Retrovir dhe zidovudine)
Jane emrat e zakonshem per substancen kimike 3-azidothymidine. Ka qene medikamenti i pare ne treg per trajtimin e AIDS-it. Mendohej se ai mund te kishte qene kura per semundjet qe lidhen me AIDS-in, por shpresat u shuan ne Kongresin Nderkombetar te AIDS-it ne Berlin ne 1993. AZT nuk eshte as i mire si pretendojne prodhuesit e saj,por nuk eshte aq i keq si akuzojne aktivistet e AIDS-it. Ne kombinim me medikamente te tjera (kokteil) ajo mund te ndihmoje ne ngadalesimin e perparimit te HIV/AIDS. Ajo patjeter qe ndihmon ne nderprerjen e transmetimit perinatal te HIV-it.

B

Baby friendly Hospital (Spital “Mik i foshnjave”)
Nisma “Spitalit Mik i Foshnjave” eshte nje program nderkombetar i OBSH-se dhe UNICEF-it. Mbeshtetur ne dhjete hapat e ushqyerjes se sukseshme me gji, iniciativa njeh spitale dhe shtepi lindjeje te cilat kane ndermarre hapa per te siguruar nje mjedis optimal per nxitjen, mbrojtjen dhe mbeshtetjen e ushqyerjes me gji. Ushqyerja me gji njihet nga nje numer jashtezakonisht i madh autoritetesh shendetesore si themeli i nje shendeti te mire per foshnjat. Pervec kesaj, ushqyerja me gji ofron mundesi te mira per shendetin e gruas si dhe per shoqerine ne formen e pakesimit te shpenzimeve te kujdesit shendetesor. Qe nga krijimi i saj ne vitin 1991 kjo nisme ka perfshire rreth 15.000 spitale dhe shtepi lindjeje ne me teper se 125 vende, te cilet kane marre cmimin e nderuar “Mik i foshnjave”. Edhe ne Shqiperi ka dy spitale te tilla, ai i Fierit dhe ai i Lezhes.

Baseline (Linja baze, niveli baze)
Nje vrojtim apo nje vlere e cila perfaqeson nivelin baze te nje sasie te matshme, pra nje lloj pike referimi.Informacioni i linjes se bazes shpesh perdoret per te bere krahasimin me te dhenat e reja, per te percaktuar perparimin apo prapambetjen.

Basic needs (Nevojat baze)
Nje term i perdorur per mallrat dhe sherbimet baze te nevojshme per nje minimum standart jetese si ushqimi, strehimi, veshja, higjena dhe arsimi,

BCG Bacille Calmette Guerin (Bacili Calmette Guerin)
Vaksine per te parandaluar tuberkulozin. Jepet ne momentin e lindjes.
BCG do te thote Bacille Calmette-Guerin (Bacili i Calmette-Guerin) BCG eshte nje vaksine per t'u mbrojtur nga tuberkulozi qe e ka mare emrin sipas shkencetareve franceze Calmette dhe Guerin. Vaksina eshte prodhuar per here te pare ne vitin 1924. Perdoret tek foshnjat dhe femijet ne ato vende ku ndeshet tuberkulozi. Ne baze te saj ka nje version te zbutur te Mycobacterium bovis.


Bed days (Dite-shtrat)
Nje dite gjate se ciles nje person qendron ne shtrat dhe ku pacienti kalon nje nate ne spital.
Dite shtrat/per fryme ofron nje menyre te maturi per te krahasuar shfrytezimin e spitalit,duke marre ne konsiderate shtrimet, daljet dhe diteqendrimet.

Bed occupancy (Shfrytezim shtrati)

Nje tregues qe shpreh shkallen e perdorimit te nje shtrati spitalor nga pacientet.
Benchmarking (Krahasim).Shih gjithashtu “Best practice”.
Nje proces i matjes se produktit ose sherbimit te nje organizate tjeter sipas standarteve specifike, ne menyre qe ta krahasosh ate me produktin apo sherbimin tend.
Standartet e specifikuara per krahasim shpesh perfaqesojne standarte mesatare.
Perkufizim plotesues: Krahasimi eshte nje metode sistematike e pershkruar si “ te kerkuarit e praktikes me te mire qe do te coje ne nje kryerje pune me te mire” . Krahasimi mund te behet brenda te njejtes organizate (krahasim i brendshem),jashte organizates me nje tjeter organizate e cila prodhon te njejtin produkt ose sherbim (krahasim i jashtem) ose duke iu referuar nje funksioni ose procesi te ngjashem ne nje fushe tjeter (krahasim funksional)

Beneficiaries (Perfituesit)
Individet e mbuluar nga nje plan shendetesor, pra ata persona qe perfitojne prej ketij plani
Kur themi perfitues mund ti referohemi si planeve shendetesore publike ashtu dhe atyre private. Shpesh ne anglisht ne sistemin publik perdoren me te njejtin kuptim termi i siguruar ne tre variante “insuree” (person i siguruar, pra si emer),insured (i siguruar pra si mbiemer) dhe “member”(anetar) ndersa ne sistemin privat me teper perdoren termat “enrollee (i rekrutuar) dhe subscriber (i abonuar).
Benefit (Perfitim). Shih gjithashtu fjalen “Health benefit”
Ne sigurimin shendetesor, mund te jete qofte nje pagese me pará ne dore qe paguhet per te plotesuar nje pretendim, ne kuadrin e kushteve te nje politike te demshperblimit ose sigurimi i sherbimeve ne natyre sipas nje skeme te sigurimit mjekesor.

Benefits package (Paketa e perfitimeve)
Seria e sherbimeve dhe avantazheve ne pará apo natyre, te cilat i gezon nje person, qe ploteson disa kritere te caktuara.
Ndonjehere quhet “katalogu” ose “shporta” e perfitimeve.
Perkufizim plotesues:Ne sistemin e sigurimit shendetesor dhe social, paketa e perfitimeve siguron te drejten per nje seri te sherbimeve te kujdesit shendetesor per te siguruarit, te cilet percaktohen sipas kritereve te vendosura ne skeme.
Best practice (Praktika me e mire). Shih gjithashtu “Benchmarking”
Nje ekzaminim i metodave me ane te te cilave arrihen rezultatet optimale.
Praktika me e mire bashke me krahasimin ,eshte nje koncept organizativ qe zbatohet ne sektorin industrial dhe qe gjithnje e me teper lidhet me menaxhimin dhe administrimin. Ne kete kontekst, “praktika me e mire” i referohet nje koncepti qe shpreh nje proces per te arritur permiresime brenda agjensive ose mjediseve te vecanta me kalimin e kohes. Permiresimet karakterizohen nga matja e cilesise, efektivitetit, kosto-efektivitetit dhe rezultateve prodhuese.

Beveridge system (Sistemi Beverixh). Shih edhe “Sistemi i sigurimit social dhe sherbimeve shendetesore qe e ka origjinen nga raporti i Beverixhit ne Angli dhe Uells, i publikuar per here te pare ne vitin 1943. Ky raport rekomandon sigurimin e kujdesit shendetesor per te gjithe njerezit permes sistemit qendror te taksave dhe kontributeve te tjera financiare te detyrueshme dhe se nje sistem i perfitimeve universale duhet te jape mbeshtetje kur tjetri eshte i papune , i semure, invalid dhe ka dale ne pension. Akti i Sherbimit Kombetar Shendetesor i 1946 vendosi sigurimin e sherbimeve falas per parandalimin, diagnostikimin dhe trajtimin e semundjeve.
Sistemi Beverixh perfshin nje pjese te ndjeshme te ofruesve publike, qe shpesh kane personel qe paguhet per kete pune.

Bias (Njeanshmeri)
Devijimi i rezultateve nga e verteta ose procesi qe con ne nje devijim te tille.cdo tendence ne grumbullimin, analizen, interpretimin, publikimin ose rishikimin e te dhenave qe mund te coje ne konkluzionin se ato jane sistematikisht te ndryshme nga e verteta.

Biennal Collaborative Agreement-BCA (Marreveshje Dyvjecare e Bashkepunimit)
Nenkupton marreveshjet dyvjecare teknike te bashkepunimit midis Shqiperise dhe Organizates Boterore te Shendetesise. Normalisht neshkruhet nga Ministri i Shendetesise dhe Drejtori i Zyres Rajonale i OBSH-se per Evropen.
Biological agent (Agjent biologjik)
Nje mikroorganizem, virus ose ndonje lende tjeter toksike, e cila perdoret si arme gjate luftes.

Biological warfare (Lufta biologjike)
Perdorimi ushtarak i agjenteve te demshem biologjike si bakterie patogjene.
Biotechnology (Bioteknologji)
Perdorimi ne shkalle industriale i proceseve biologjike, me dukshem ne rastin e teknikave rikombinuese te ADN-se, per te riprodhuar barna ose (nepermjet tharme-timit) prodhime ushqimore ne mase per njerezit ose kafshet, nganjehere me ane te riqarkullimit te mbeturinave.

Bioterrorism (Bioterrorizem)
Terrorizem qe perdor agjente biologjike. Mund te jene viruse, bakterie, rikecie, kerpudha ose toksina biologjike
Bismarckian system (Sistemi i Bismarkut). Shih gjithashtu “Health care system ”
Nje sistem i sigurimit shendetesor dhe social i futur ne shekullin e 19 ne Perandorine Gjermane nen perandorin Bismark. Ky sistem eshte i detyrueshem me ligj per shumicen ose per te gjithe popullsine, ne menyre qe ajo te marre sigurimin e caktuar nga nje pale paguese e trete permes kontributeve qe nuk lidhen me riskun dhe qe jane te ndara nga taksat ose pagesat e tjera te vendosura me ligj.
Quhet gjithashtu sigurimi shendetesor social. Kjo skeme perfaqesonte ne parim nje menyre per te shmangur impaktin e keq te papunesise, varferise dhe semundjeve qe prekin pjese te gjera te popullsise.
Block contracts (Kontrata ne bllok). Shih “Contracts”

Block grants (Grante ne bllok)
Keto grante jane me shuma te pandara sipas zerave, te llogaritura ne menyre prospektive, pra qe me pare dhe te bazuara ne kritere specifike, te cilet nuk mund te ndikohen nga autoritetet qe i marrin keto grante per nje periudhe afatshkurter, per shembull grante qe jepen mbi bazen e numrit te banoreve dhe shperndarjen e tyre.
Keto lloj grantesh i referohen shpesh granteve nga qeveria per autoritetet lokale.

Blood bank (Banke gjaku).
Nje vend ku grumbullohet gjaku nga dhuruesit, ku percaktohet grupi, ndahet ne komponente,ruhet dhe pergatitet per transfuzion

Blood screening (Kontroll i gjakut)
Nenkupton kontrollin laboratorik qe i behet gjakut per te vertetuar pranine e shkaktareve infektive,per shembull per HIV-in etj.

Breastmilk substitute (Zevendesues i qumeshtit te gjirit)
Nje formule ose qumesht qe jepet ne vend ose si shtese e qumeshtit te gjirit.
Budget (Buxhet). Shih gjithashtu “Flexible/ Fixed/ Global/Open-ended budget”
Burime financiare qe vihen ne dispozicion per te siguruar nje nivel te caktuar sherbimesh gjate nje periudhe te caktuar kohe ose per tu perdorur per nje qellim specifik.

Bureaucratic and political corruption (Korrupsioni burokratik dhe politik)
Kur politikanet apo burokratet perdorin pushtetin dhe ndikimin e tyre per te siguruar mbeshtetje elektorale. Per shembull ndertimi i nje spitali apo mosmbyllja e tij ne nje vend ku ai nuk nevojitet.

Burden of disease (Barre, peshe e semundjes)
Shpenzimet shendetesore dhe social-ekonomike qe rrjedhin nga nje gjendje e caktuar shendetesore apo nje semundje.

C

Capital (Kapital)
Nje grumbullim i burimeve financiare qe nuk duhet per konsumim ditor. Ky lejon nje kontribut ne drejtim te veprimtarise prodhuese, duke investuar ne kapitalin fizik
(si ndertesat) dhe ne ate njerezor (si edukimi dhe trajnimi)

Capital expenditure (Shpenzim kapital)
Shpenzimi qe duhet per financimin e institucioneve dhe pajisjeve te perhershme ose gjysem te perhershme si ndertesat etj..Shpenzimi kapital nenkupton gjithashtu dhe shpenzim investues ose jo rrjedhes.


Capitation (Pagese per koke, per fryme). Ne dallim me “Fee-for-service”
Nje pagese fikse qe i behet nje ofruesi te sherbimit shendetesor (per shembull nje mjeku) per cdo person te listes qe i sherbehet per nje periudhe te caktuar kohe
Termi perdoret gjithashtu per alokimin e parave per fryme paguesve te nje pale te trete per shembull sigurimeve shendetesore nga nje fond i perbashket.
Perkufizim plotesues: Nje mekanizem pagese ku nje institucion merr nje sasi fikse te paracaktuar parashe per nje periudhe kohe (per shembull nje muaj, nje vit) per cdo individ per te cilin ajo eshte pergjegjes per ti plotesuar nevoja te caktuara shendetesore (per shembull kujdesi paresor, kujdesi dytesor), pavaresisht nga volumi i sherbimeve te kryera. Me fjale te tjera, pagesat ndryshojne sipas numrit te pacienteve te regjistruar, por jo sipas numrit te sherbimeve per pacient. Anet e mira dhe te keqia te pageses per fryme jane: parandalon mbiperdorimein e sherbimeve, por ne te njejten kohe kufizon sherbimet e nevojshme.

Carrier (Mbartes)
Nje njeri ose kafshe pa semundje te dukshme, qe strehon nje agjent te nje semundjeje infektive dhe qe eshte i afte qe te transmetoje kete agjent tek te tjeret.

Case (Rast)
Ne epidemiologji eshte nje shembull i numerueshem i nje semundjeje te vecante, nje crregullimi apo nje gjendjeje nen studim ne nje popullate ose grup studimi. Ngandonjehere i referohet edhe vete personit me nje semundje te caktuar.

Case-based payment (Pagese mbi bazen e rastit). Shih gjithashtu edhe “Payment “ dhe ”Diagnosis-related group”
Kur paguesit e nje pale te trete paguajne mjeket/spitalet sipas rastit qe ata trajtojne, dhe jo sipas sherbimit ose diteve te shtratit.
Pagesa sipas rastit mund te bazohet ne nje perqindje te vetme per rast, por ne shumicen e rasteve bazohet ne nje skeme pagesash sipas diagnozes, shpesh e quajtur “grupet mbi bazen e diagnozes”. Metoda e tjera perfshijne Kategorite e Menaxhimit te Pacientit dhe Klasifikimi i Semundjeve.

Case-control study (Studim rast-controll)
Nje studim ne te cilin faktoret e riskut te njerezve me nje semundje krahasohen me ata pa semundje.

Case definition (Perkufizimi i rastit)
Nje seri kriteresh standarte per te vendosur nese nje person ka nje semundje te caktuar apo nje gjendje shendetesore te vecante, duke specifikuar kriteret klinike, kufijte ne kohe,vend dhe personin.

Case-fatality rate (Shkalla e rast-fatalitetit)
Proporcioni i personave me nje gjendje te caktuar shendetesore (rastet) te cilet vdesin per shkak te asaj gjendjeje shendetesore. Emeruesi eshte numri rasteve incidente, ndersa numeruesi eshte numri i vdekjeve nga ky shkak specifik.

Case-mix (Perberja e rasteve)
Perberja e pacienteve te trajtuar nga nje spital ose nje tjeter ofrues i sherbimeve
Shkalla e indeksit te perberjes se rasteve eshte nje mase qe mat kompleksitetin e rasteve.Nje shkalle me e larte kompleksiteti shoqerohet me nje vlere me te larte ne kete shkalle.

Cash limit (Kufiri i parave ne dore, pará te thata, cash)
Nje kufi qe vendoset nga qeveria per sasine e parase qe mund te shpenzoje nje organizem publik gjate nje viti financiar.

Catchment area (Zona e shtrirjes, zone deri ku mund te mbuloje nje sherbim)
Nje zone gjeografike e percaktuar nga nje plan shendetesor dhe ku sherben nje ofrues i sherbimit shendetesor
Ndonjehere quhet zona e sherbimit shendetesor. Zona e shtrirjes eshte nje zone gjeografike qe mund te paraqitet ne nje harte.

Cause of disease (Shkaku i semundjes)
Nje faktor qe ndikon direkt ne shfaqen e nje semundjeje. Nje reduktim i ketij faktori ne popullate duhet te coje ne pakesimin e ndeshjes se kesaj semundjeje.

Cause-specific mortality rate (Shkalla e vdekshmerise sipas shkakut specifik)
Shkalla e vdekshmerise nga nje shkak i caktuar per nje popullate. Numeruesi eshte numri i vdekjeve qe i atribuohet shkaqeve specifike gjate nje intervali kohor te caktuar, ndersa emeruesi eshte popullata ne mesin e intervalit kohor.

Census (Numerim, regjistrim i popullsise)
Numerimi i te gjithe popullsise, zakonisht me detaje per vendbanimin, moshen, seksin, punen, grupin etnik, gjendjen civile, historine e lindjes dhe raportin me kreun e familjes

Centers for Disease Control and Prevention-CDC (Qendrat per Kontrollin dhe Parandalimin e Semundjeve)
eshte nje agjensi e shquar e shendetit publik te SHBA-se me qender ne Atlanta qe merret me kontrollin dhe parandalimin e semundjeve.

Center of Excellence (Qender qe ofron sherbim shume te specializuar)
Ofrues te sherbimit shendetesor qe zgjidhen per te kryer disa procedura te specializuara per arsye te ekspertizes se tyre dhe gadishmerise per te ofruar ulje cmimesh.

Centralization (Centralizim)
Perqendrimi i funksioneve menaxheriale ne nje pike brenda sistemit.
Centralized planning (Planifikim i centralizuar)
Planifikim qe drejtohet ne menyre qendrore nga shteti dhe qe mbulon te gjitha mallrat dhe sherbimet qe do te prodhohen dhe se si faktoret e prodhimit do te ndahen midis sektoreve te nje biznesi ne nje ekonomi.

Certification (certifikim)
Procesi permes te cilit agjensi qeveritare dhe jo qeveritare ose shoqata te ndryshme vleresojne dhe njohin nje person, i cili permbush standarte te paracaktuara.

Chain of infection (Zinxhiri i infeksionit)
Nje proces qe fillon kur nje agjent e le rezervuarin ose strehuesin e tij permes nje porte dalese dhe kalon ne nje strehues tjeter nepermjet rrugeve te caktuara, per ta infektuar ate.

Charges (Pagesa, ajo c'ka i ngarkohet dikujt te paguaje, cmim, ngarkese paguese). Shih gjithashtu edhe “Prices”
Nje cmim qe i vendoset mallrave ose sherbimeve. Nje tip i vecante cmimi eshte cmimi i perdoruesit.

Chemotherapy (Kemoterapi)
Terapi me ane te medikamenteve per kancerin. Ne pergjithesi behet me cikle.
C I N D I - Shkurt ne anglisht per “Contrywide Integrated Noncommunicable


Disease Intervention Program », (Programi i Nderhyrjes se Integruar per Semundjet e Patransmetueshme)
I themeluar ne 1982. Ka si qellim kryesor permiresimin e shendetit te popullates dhe cilesise se jetes, duke pakesuar vdekjet e parakoheshme, semundjet dhe paaftesine.

Clinical audit (Kontroll i rezultateve klinike). Shih gjithashtu edhe “(economic) Outcome”
Nje vleresim dhe matje e rregullt ,periodike nga eksperte te mjeksise te standarteve klinike qe ata arrijne. Nje kontroll qe bazohet mbi rezultatet klinike eshte nje shqyrtim dhe vleresim retrospektiv i detajuar i te dhenave te pacientit bashke me dimensionet e specifikuara te kujdesit, zakonisht i kryer nga mjeke dhe personeli tjeter mjekesor.

Clinical guidelines (Direktiva klinike). Shih gjithashtu fjalen “Guidelines”
Raporte te hartuara ne menyre sistematike per te asistuar mjeket dhe pacientet ne vendimet e tyre lidhur me kujdesin e duhur shendetesor ne rrethana klinike specifike.
Direktivat klinike synojne mbeshtetjen e vendimeve klinike te profesionisteve te kujdesit shendetesor (perfshire ofruesit ) dhe pacienteve/konsumatoreve lidhur me nderhyrjet per kushte specifike klinike, duke dekurajuar praktikat jo te pershtatshme dhe duke permiresuar koordinimin midis ofruesve te ndryshem.

Clinical outcome (Rezultati klinik).Shih “Health outcome”
Clinical trial (Prove klinike)
Nje test per te pare se sa mire vepron nje medikament i ri ne njerez

Co-insurance (rate) (Shkalla e) Bashke-sigurim-it. Shih gjithashtu “Cost sharing”
Ndarje e kostos ne formen e nje serie proporcionesh te kostos se sherbimit.
Perkufizim plotesues: Kur pacienti paguan nje proporcion te caktuar fiks te kostos se sherbimit, dhe kur pala e trete paguan pjesen qe mbetet.

Cohort (Kohort)
Nje pjese e popullsise me tipare te perbashkta zakonisht moshen. Per shembull te gjithe ata individe te cilet kane lindur ne vitin 1970 ne Shqiperi formojne kohortin e lindjes 1970.

Cold chain (Zinxhir ftohes)
Nenkupton teresine e hallkave teknike qe sigurojne ruajtjen ne gjendje funksionale te nje preparati biologjik.Kryesisht perdoret per ruajtjen e vaksinve qe te mos prishen deri ne momentin e perdorimit te tyre.

Combination therapy (Terapi e kombinuar)
Perdorimi i dy ose me teper medikamenteve per trajtimin e nje semundjeje.

Command and control economy (Ekonomia komando dhe kontrollo). Shih gjithashtu “Semashko model”
eshte nje rregullim shteteror i tregut te kujdesit shendetesor permes nje plani te detajuar qendor dhe fiksimit te cmimeve,sasise dhe kapacitetit ose nje rregullim prej shtetit i sistemit te kujdesit shendetesor publik te integruar permes menaxhimit sipas direktivave, me qellim planifikimin dhe menaxhimin e alokimit te burimeve dhe ndjekjen e objektivave te eficiences pa u mbeshtetur ne treg ose konkurence.
Shembull tipik i kujdesit shendetesor eshte modeli Semashko
Perkufizim plotesues: Aty ku qeveria vendos sesa mallra duhet te prodhohen, si dhe prej kujt,pra e kunderta e shembullit te “tregut te lire”, ne te cilin cmimet vendosen thjeshte nga forca e kerkeses dhe ofertes. Ne realitet, pak ekonomi veprojne plotesisht si ekonomi tregu ose plotesisht si te komandes. Ne me te shumten e rasteve kemi te bejme me tregje te planifikuara, tregje te rregulluara ose te menaxhuara, me shkalle te ndryshme te perfshirjes se shtetit ne operacionet dhe rezultatet e tregut.

Commercial sex workers (Punonjes komerciale te seksit)
Nje term i zakonshem mjekesor, epidemiologjik per njerezit (zakonisht femra, por edhe meshkuj) te cilet angazhohen ne prostitucion si punesim.

Commissioning (Komisionim)
Procesi me ane te te cilit perkufizohen nevojat shendetesore te popullsise, percaktohen prioritetet dhe blihen e vleresohen sherbimet.(Kuptimi i pare ne anglisht i kesaj fjale eshte te ngarkuarit nga dikush per te bere nje pune)
Common source outbreak (Shperthim me burim te perbashket)
Nje shperthim qe ndodh kur nje grup personash ekspozohen ndaj nje shkaktari te demshem si nje agjent infektiv ose toksine

Community action for health (Veprimi i komunitetit per shendetin)
I referohet perpjekjeve kolektive nga ana e komunitetit, te cilat synojne rritjen e kontrollit te komunitetit mbi faktoret percaktues (determinantet) te shendetit duke permiresuar keshtu shendetin.

Community care (Kujdesi komunitar). Shih “Social care”
Community effectiveness (Efektiviteti mbi komunitetin ). Shih gjithashtu “Effectiveness” dhe “Efficacy”
Aftesia e nje aksioni te caktuar mjekesor per te ndryshuar historine kombetare te nje semundje te caktuar per me mire,ne kushtet aktuale te praktikes dhe zbatimit.
Ndryshe nga efikasiteti, efektiviteti mbi komunitetin eshte ai perfitim qe vjen ne kushtet aktuale te zbatimit, eshte ai perfitim qe arrihet ne praktiken klinike te perditshme.
Perkufizim plotesues: Perfitimi nga perdorimi i nje teknologjie per nje problem te vecante ne kushtet e pergjithshme ose kushtet e rutines.

Community participation (Pjesemarrja e komunitetit)
Perfshirja aktive e njerezve qe jetojne sebashku ne nje forme te caktuar te organizmit social dhe kohezioni ne planifikim, veprim dhe kontroll te kujdesit shendetesor paresor, duke perdorur burime lokale, kombetare dhe burime te tjera

Community rating (Klasifikim komunitar, liste komunitare)
Vendosja e te njejtit premium per cdo person ne nje komunitet, pavaresisht nga mosha,seksi dhe semundjet e meparshme)
Perkufizim plotesues: Ai sistem i klasifikimit me ane te te cilit nje plan ose nje institucion i cili ben demshperblimin (kompensimin) shendetesor shqyrton te gjithe pervojen e te gjithe personave qe kane nenshkruar nje kontrate te sigurimit shendetesor apo te gjithe anetareve brenda nje zone te caktuar gjeografike ose nje zone te “komnunitetit” dhe i perdor keto te dhena per te percaktuar perqindjen per fryme qe do te jete e perbashket per te gjitha grupet, pavaresisht nga pervoja individuale per pretendime ne ndonje prej grupeve.

Comprehensive health system (Sistem shendetesor gjitheanshem)
Nje sistem shendetesor qe perfshin te gjithe elementet e duhur per te permbushur te gjitha nevojat e popullates.

Compulsory health insurance (Sigurim shendetesor i detyrueshem)
Sigurim shendetesor nen nje skeme publike te detyrueshme qe zbatohet me ligj. Pagesa per nje sigurim te tille behet permes takses. Detyrimi mund ti vendoset punedhenesve per te paguar kontributet ne emer te punemarresve. Kontributet mund te varen nga sasia e te ardhurave dhe te jene progresive. Zakonisht sigurimi shendetesor i detyrueshem administrohet nga organizma publike.

Confidence interval (Intervali i besimit, konfidences)
Nje diapazon vlerash per nje variabel te caktuar per shembull nje shkalle, i ndertuar ne menyre te tille qe ky diapazon te kete nje probabilitet te caktuar per te perfshire vlerat e verteta te variablit. Ky probabilitet i caktuar quhet niveli i konfidences dhe pikat e fundit te intervalit te konfidences quhen kufijte e konfidences..

Confidence limit (Kufiri i besimit, konfidences)
Vlera minimale ose maksimale e nje intervali te konfidences.

Consensus building (Ndertimi i konsensusit)
Procesi me ane te te cilit nje grup arrin marreveshje lidhur me zgjidhjen me te mire te nje problemi ose zgjidhjen me te mire midis opsioneve alternative

Consumer satisfaction (Kenaqja e konsumatorit)
Nje mase me ane se ciles mund te merren te dhena apo vleresime nga ana e konsumatorit lidhur me sherbimet qe ofrohen nga nje institucion i caktuar. Ne kontekstin e ketij fjalori do te ishin per shembull nje spital, nje mjek ose nje nje ofrues i sherbimit shendetesor.

Contact (Kontakt)
Ekspozimi ndaj nje burimi infeksioni ose vete personi i ekspozuar.

Contagious (Ngjites)
I afte te transmetohet nga nje person tek nje tjeter permes kontaktit ose afersise se madhe.

Contagious diseases (Semundje ngjitese)
Semundje qe kalon nga nje person tek tjetri.

Contigency plan-Rendom perkthehet si plani i kontigjences por qe ne shqip do te ishte “plani i rastisjes”. Pra eshte nje plan i cili perdoret kur kemi te bejme me rastisjen e nje ngjarje.

Control (Kontroll)
Ne studimin rast-kontroll, eshte grupi i krahasimit qe nuk ka semundje


Control of disease (Kontrolli i semundjes)
Reduktimi i incidences se semundjes, prevalences, semundshmerise ose vdekshmerise si rezultat e perpjekjeve te qellimshme. Keshtu semundja mund te mos jete me e rendesishme nga pikepamja e shendetit publik, por prapeseprape duhen masat e nderhyrjeve te vazhdueshme per ta mbajtur kete reduktim.

Cost and volume contract (Kontrate kostoje dhe volumi). Shih “Contracts”
Cost benefit analysis (Analiza kosto-perfitim). Shih “Economic analysis”
Cost-effectiveness analysis (Analiza kosto-efektivitet). Shih gjithashtu “Economic analysis”

Consultation (Konsultim)
Kontakti midis pacientit dhe specialistit mjekesor aty ku ofrohet sherbimi shendetesor
Perkufizim plotesues: Nje keshill prej dy ose me teper personash te cilet synojne te arrijne nje vendim permes shkembimit te informacionit. Gjate ketij procesi mund te kerkohet nje opinion eksperti ose nje keshille.

Consumer sovereignity (Sovraniteti i konsumatorit)
I gjithe pushteti qe konsumatoret mund te kene ne nje treg per te kontrolluar natyren, cilesine dhe volumin e mallrave dhe sherbimeve te prodhuara, duke blere vetem ato mallra dhe sherbime qe ata duan dhe qe jane te afte per ti paguar.
Sovraniteti i konsumatorit eshte i larte kur ka informacion te mire dhe te sakte per konsumatorin dhe ku ka konkurence midis sherbimeve.

Contract (Kontrate)
Marreveshje midis paguesit dhe ofruesit, e cila percakton qe me pare sherbimet shendetesore qe do te ofrohen, si dhe sasine, cilesine dhe cmimin e tyre.
Ka forma te ndryshme te kontratave te kujdesit shendetesor. Ne terminologjine e Mbreterine se Bashkuar ato jane quajtur kontrata ne bllok, kontrata kosto-volum, dhe kontrata kosto per rast.
Perkufizim plotesues: Kontratat ne bllok: bleresi paguan nje shume fikse per sherbimet qe do ti behen. Identifikohen nivelet e aktiviteteve,por nuk paguhet asnje shume shtese nese aktiviteti aktual eshte me i larte, por gjithashtu nuk paguhet mbrapsht asnje pará nese nivelet jane me te ulta. Kontratat kosto-volum kerkojne te ofrojne stimuj dhe shperblejne perpjeket e marketingut, te cilat rezultojne ne nje rritje ne kerkese /rekomandim pertej limitit te vendosur ne kontrate. Kontratat kosto per rast kerkojne te rikuperojne pagesen per te mbuluar kostot e plota per cdo konsultim, procedure operative, kurse trajtimi ose qendrimin ne spital.

Contract model (Modeli i kontrates). Ne dallim me “Integrated model”
Sistemi i ofrimit te sherbimit shendetesor, i cili perfshin kontrata midis tre paleve te ndara: a) perfituesit ose pacientet b) mbartesit e parave ose bleresit qe veprojne ne emer te ketyre perfituesve dhe c) ofruesit e sherbimeve
Perkufizim plotesues: Ne nje kuptim me te ngushte, modeli i kontrates perdoret kryesisht per nje sistem pagesash direkte nen kontrate nga siguruesit ose palet e treta tek ofruesit per sherbimet e bera ndaj pacienteve te siguruar (te cilet marrin perfitimet ne natyre)
Ky perkufizim i ngushte eshte ne kontrast me modelin e rimbursimit te pacientit, i cili eshte per sigurimin shendetesor te detyrueshem ose vullnetar duke perfshire rimbursimin me pará ne dore te pacienteve per te gjithe ose per nje pjese te kostos per sherbimin shendetesor te perfituar.

Contracting-out (Kontraktimin i jashtem, te kontraktuarit jashte)
Sherbime qe kerkohen me kontrate nga nje ofrues (shpesh nje spital) me nje ofrues tjeter te specialzuar (per shembull lavanderi) qe eshte ne pronesi me vete.
Te kontraktuarit jashte shpesh i referohet aktiviteteve per te cilat eshte pergjegjes sektori publik, por qe kryhen permes kontratave private

Contribution (Kontribut)
Pará qe i pagohen nje shoqerie sigurimesh nga nje person i siguruar ose pará te pagura ne emer te tij per te blere nje seri sherbimesh te caktuara (seria e ketyre sherbimeve njihet edhe si paketa e perfitimeve)
Kontributet zakonisht vendosen mbi bazen e nje proporcioni fiks ndaj te ardhurave, e ashtuquajtura “shkalla e te ardhurave” midis nje niveli te ardhurash dysheme dhe tavan. Kontributet gjithashtu mund te jene dhe nje premiun i njellojte,mbi bazen e komunitetit (ndersa nje premiumi i diferencuar sipas moshes, seksit etj ne sigurimin shendetesor vullnetar nuk duhet te quhet kontibut). Pagesa per kontributet mund te perfshije te drejtat per familjaret.

Controllable disease (Semundje e kontrollueshme): Nje semundje e cila nuk mund te kurohet por mund te menaxhohet, pra mund te mbahet nen kontroll me diete, ushtrime fizike dhe mjekim.

Cost(s) (Kosto)
Vlera e burimeve te perdorura ne nje aktivitet. Gjithashtu edhe benefitet qe sakrifikohen permes nje zgjedhjeje te vecante veprimi sesa nje tjetre.
Perkufizime plotesuese:
Kostot oportune: Jane vlera e perfitimeve te cilat kane shkuar kot nga mos aplikimi i burimeve me alternativen me produktive te kostos.
Kostoja marxhinale:Eshte ajo kosto ekstra qe vjen pas rritjes me nje njesi te rezultatit.
Kosto varibel: Kosto qe ndryshojne me ndryshimin e volumit te rezultatit
Kosto fikse: Kosto te cilat nuk ndryshojne me sasine ose volumin e rezultatit te pakten per nje periudhe afatshkurter.(per shembull qira per nje hapsire)
Kosto direkte: Te gjitha mallrat, sherbimet dhe burimet e tjera te cilat konsumohen gjate ofrimit te nje sherbimi te caktuar ose fushe te caktuar (per shembull furnizimet spitalore)
perfshire koston mjekesore (per shembull pagesen qe i behet mjekeve, materialet) dhe kosto jo mjekesore (per shembull transporti per ne spital).
Kosto indirekte: Shuma totale e kostos se semundshmerise (mallrat dhe sherbimet qe nuk u prodhuan si rezultat i te qenit te semure te pacientit)
Kostoja e vdekshmerise:Mallrat dhe sherbimet qe nje person mund te kishte prodhuar nese personi nuk do te ishte seemurur ose nuk do te kishte vdekur.
Kostoja e produktivitetit: Kosto qe lidhet me humbjen e produktivitetit qe erdhi per shkak se punemarresi e le punen per te ndihmuar pacientin
Kosto jo te prekshme:Zakonisht perdoret ne vleresimin ekonomik per te treguar vecori te tilla si dhimbja, ankthi ose deshperimi, te cilat nuk mund te maten direkt nga pikepamja monetare.
Kostoja e burimeve: Jane burimet e perdorura per mallra dhe sherbime
Kostoja e perdoruesit: eshte kostoja e nje perdoruesi per blerjen dhe perdorimin e nje produkti.

Cost containment (Frenimi i kostos)
Masa qe merren per te reduktuar shpenzimin ose shkallen e rritjes se shpenzimeve ose koston per njesi te sherbimeve

Cost of illness (Kostoja e semundjes)
Kostoja totale qe i shkaktohet nje shoqerie nga nje semundje e caktuar.
Kotoja totale perfshin si koston direkte ashtu dhe ate indirekte (shih “costs”)
Ka dy lloje studimesh per koston e semundjes. Ose te gjithe pacientet e prekur studjohen ne lidhje me nje periudhe specifike (metoda e prevalences) ose merren ne konsiderate vetem pacientet te cilet semuren gjate nje periudhe kohe (metoda e incidences)
Cost per case contract (Kontrata kosto per rast). Shih “Contracts”

Cost-sharing (Ndarja e kostos). Shih gjithashtu “Deductible” “Co-payment “Co-insurance” “ User charge”
Nje menyre ofrimi e sigurimit shendetesor ose nje pagese e nje pale te trete qe kerkon qe individi i cili eshte i siguruar te paguaje nje pjese te kostos te kujdesit shendetesor qe ka marre.
Kjo dallohet nga pagesa e premiumit te sigurimit shendetesor, nga kontributi ose taksa te cilat paguhen pavaresisht nese u dha apo nuk u dha kujdesi shendetesor. Ndarja e kostos mund te jete ne formen e “deductibles”(fjale per fjale do te thote dicka qe i hiqet dickaje) qe eshte nje sasi fikse e paguar nga personi i siguruar perpara se te marre ndonje perftim prej sigurimeve, nje bashkepagese qe eshte nje shume fikse e paguar nga te dy palet dhe nje bashkesigurim qe eshte nje pagese ne proporcion me koston e sherbimit.

Cost shifting (Zhvendosja e kostos)
Procesi i perdorimit te te ardhurave me teprice nga nje seri sherbimesh ose pacientesh per te subvencionuar sherbime te tjera ose grupe te tjere pacientesh.

Cost-utility analysis (Analiza kosto-dobishmeri). Shih “Economic analysis”
Coverage (Mbulim)
Ajo pjese e popullsise qe gezon te drejten per perfitime te kujdesit shendetesor(ne natyre) ne kuadrin e programeve publike.
Pervec nocionit se mbulimi tregon sa njerez perfitojne, ai shpesh shpreh edhe llojet dhe shtrirjen e ketyre perfitimeve. Kjo e fundit shpjegohet me tej ne termin “paketa e perfitimeve”
Nje perkufizim tjeter ka te beje me vaksinimin. Zakonisht shpreh perqindjen e njerezve ose familjeve te cilet kane pertituar nje sherbim te vecante duke e krahasuar me ato te cilet kane pasur nevoje per te, per shembull mbulesa vaksinale.

Cream skimming (Mbledhja e ajkes). Ne dallim me “Adverse selection”
Nje proces permes se cilit nje sigurues perpiqet te perzgjedhe individet me fitimprures persa i takon humbjeve te pritshme, ne menyre qe te rrise perfitimet. eshte e kunderta e “perzgjedhjes se keqe”
Perkufizim plotesues: Ajo zgjedhje qe behet per te siguruar sherbimet me fitimprurese ose per te siguruar personat me te shendetshem, duke shmangur ne kete menyre subvencionimin e mallrave publike dhe duke arritur perfitime ekstra. Per individet me humbje te pritshme te medha, mbledhja e ajkes mund ta beje te veshtire ose te pamundur blerjen e sigurimeve private.

Cross-sectional study. Shih “Horizontal survey”

Cross-subsidizing (Subvencionim i kryqezuar)
Nenkupton mekanizmin e kompensimit qe nje pjese e popullsise ben per nje tjeter per sa i takon sigurimeve shendetesore. Me konkretisht per shembull te rinjte me punen e tyre mbajne pensionistet.

Crude birth rate (Shkalla e te gjitha lindjeve, lindjet e pergjithshme)
Numri i lindjeve te gjalla ne nje vit i pjestuar me numrin e popullsise
Crude death rate (Shkalla e te gjitha vdekjeve, vdekjet e pergjithshme)
Numri i vdekjeve ne nje vit i pjestuar me numrin e popullsise

Crude mortality (Te gjitha vdekjet, vdekshmeria e pergjithshme)
Vdekshmeri nga te gjitha shkaqet ne nje popullate

Crude mortality rate (Shkalla e vdekshmerise bruto)
Shkalla e vdekshmerise nga te gjitha shkaqet ne nje popullate.

Cumulative (Kumulativ,i shumes, i mbledhjes)
Qe mbledh ose integron te gjitha te dhenat ose vlerat e nje variabli rastesor

C

Capital (Kapital)
Nje grumbullim i burimeve financiare qe nuk duhet per konsumim ditor. Ky lejon nje kontribut ne drejtim te veprimtarise prodhuese, duke investuar ne kapitalin fizik
(si ndertesat) dhe ne ate njerezor (si edukimi dhe trajnimi)

Capital expenditure (Shpenzim kapital)
Shpenzimi qe duhet per financimin e institucioneve dhe pajisjeve te perhershme ose gjysem te perhershme si ndertesat etj..Shpenzimi kapital nenkupton gjithashtu dhe shpenzim investues ose jo rrjedhes.


Capitation (Pagese per koke, per fryme). Ne dallim me "Fee-for-service"
Nje pagese fikse qe i behet nje ofruesi te sherbimit shendetesor (per shembull nje mjeku) per cdo person te listes qe i sherbehet per nje periudhe te caktuar kohe
Termi perdoret gjithashtu per alokimin e parave per fryme paguesve te nje pale te trete per shembull sigurimeve shendetesore nga nje fond i perbashket.
Perkufizim plotesues: Nje mekanizem pagese ku nje institucion merr nje sasi fikse te paracaktuar parashe per nje periudhe kohe (per shembull nje muaj, nje vit) per cdo individ per te cilin ajo eshte pergjegjes per ti plotesuar nevoja te caktuara shendetesore (per shembull kujdesi paresor, kujdesi dytesor), pavaresisht nga volumi i sherbimeve te kryera. Me fjale te tjera, pagesat ndryshojne sipas numrit te pacienteve te regjistruar, por jo sipas numrit te sherbimeve per pacient. Anet e mira dhe te keqia te pageses per fryme jane: parandalon mbiperdorimein e sherbimeve, por ne te njejten kohe kufizon sherbimet e nevojshme.

Carrier (Mbartes)
Nje njeri ose kafshe pa semundje te dukshme, qe strehon nje agjent te nje semundjeje infektive dhe qe eshte i afte qe te transmetoje kete agjent tek te tjeret.

Case (Rast)
Ne epidemiologji eshte nje shembull i numerueshem i nje semundjeje te vecante, nje crregullimi apo nje gjendjeje nen studim ne nje popullate ose grup studimi. Ngandonjehere i referohet edhe vete personit me nje semundje te caktuar.

Case-based payment (Pagese mbi bazen e rastit). Shih gjithashtu edhe "Payment " dhe "Diagnosis-related group"
Kur paguesit e nje pale te trete paguajne mjeket/spitalet sipas rastit qe ata trajtojne, dhe jo sipas sherbimit ose diteve te shtratit.
Pagesa sipas rastit mund te bazohet ne nje perqindje te vetme per rast, por ne shumicen e rasteve bazohet ne nje skeme pagesash sipas diagnozes, shpesh e quajtur "grupet mbi bazen e diagnozes". Metoda e tjera perfshijne Kategorite e Menaxhimit te Pacientit dhe Klasifikimi i Semundjeve.

Case-control study (Studim rast-controll)
Nje studim ne te cilin faktoret e riskut te njerezve me nje semundje krahasohen me ata pa semundje.

Case definition (Perkufizimi i rastit)
Nje seri kriteresh standarte per te vendosur nese nje person ka nje semundje te caktuar apo nje gjendje shendetesore te vecante, duke specifikuar kriteret klinike, kufijte ne kohe,vend dhe personin.

Case-fatality rate (Shkalla e rast-fatalitetit)
Proporcioni i personave me nje gjendje te caktuar shendetesore (rastet) te cilet vdesin per shkak te asaj gjendjeje shendetesore. Emeruesi eshte numri rasteve incidente, ndersa numeruesi eshte numri i vdekjeve nga ky shkak specifik.

Case-mix (Perberja e rasteve)
Perberja e pacienteve te trajtuar nga nje spital ose nje tjeter ofrues i sherbimeve
Shkalla e indeksit te perberjes se rasteve eshte nje mase qe mat kompleksitetin e rasteve.Nje shkalle me e larte kompleksiteti shoqerohet me nje vlere me te larte ne kete shkalle.

Cash limit (Kufiri i parave ne dore, pará te thata, cash)
Nje kufi qe vendoset nga qeveria per sasine e parase qe mund te shpenzoje nje organizem publik gjate nje viti financiar.

Catchment area (Zona e shtrirjes, zone deri ku mund te mbuloje nje sherbim)
Nje zone gjeografike e percaktuar nga nje plan shendetesor dhe ku sherben nje ofrues i sherbimit shendetesor
Ndonjehere quhet zona e sherbimit shendetesor. Zona e shtrirjes eshte nje zone gjeografike qe mund te paraqitet ne nje harte.

Cause of disease (Shkaku i semundjes)
Nje faktor qe ndikon direkt ne shfaqen e nje semundjeje. Nje reduktim i ketij faktori ne popullate duhet te coje ne pakesimin e ndeshjes se kesaj semundjeje.

Cause-specific mortality rate (Shkalla e vdekshmerise sipas shkakut specifik)
Shkalla e vdekshmerise nga nje shkak i caktuar per nje popullate. Numeruesi eshte numri i vdekjeve qe i atribuohet shkaqeve specifike gjate nje intervali kohor te caktuar, ndersa emeruesi eshte popullata ne mesin e intervalit kohor.

Census (Numerim, regjistrim i popullsise)
Numerimi i te gjithe popullsise, zakonisht me detaje per vendbanimin, moshen, seksin, punen, grupin etnik, gjendjen civile, historine e lindjes dhe raportin me kreun e familjes

Centers for Disease Control and Prevention-CDC (Qendrat per Kontrollin dhe Parandalimin e Semundjeve)
eshte nje agjensi e shquar e shendetit publik te SHBA-se me qender ne Atlanta qe merret me kontrollin dhe parandalimin e semundjeve.

Center of Excellence (Qender qe ofron sherbim shume te specializuar)
Ofrues te sherbimit shendetesor qe zgjidhen per te kryer disa procedura te specializuara per arsye te ekspertizes se tyre dhe gadishmerise per te ofruar ulje cmimesh.

Centralization (Centralizim)
Perqendrimi i funksioneve menaxheriale ne nje pike brenda sistemit.
Centralized planning (Planifikim i centralizuar)
Planifikim qe drejtohet ne menyre qendrore nga shteti dhe qe mbulon te gjitha mallrat dhe sherbimet qe do te prodhohen dhe se si faktoret e prodhimit do te ndahen midis sektoreve te nje biznesi ne nje ekonomi.

Certification (certifikim)
Procesi permes te cilit agjensi qeveritare dhe jo qeveritare ose shoqata te ndryshme vleresojne dhe njohin nje person, i cili permbush standarte te paracaktuara.

Chain of infection (Zinxhiri i infeksionit)
Nje proces qe fillon kur nje agjent e le rezervuarin ose strehuesin e tij permes nje porte dalese dhe kalon ne nje strehues tjeter nepermjet rrugeve te caktuara, per ta infektuar ate.

Charges (Pagesa, ajo c'ka i ngarkohet dikujt te paguaje, cmim, ngarkese paguese). Shih gjithashtu edhe "Prices"
Nje cmim qe i vendoset mallrave ose sherbimeve. Nje tip i vecante cmimi eshte cmimi i perdoruesit.

Chemotherapy (Kemoterapi)
Terapi me ane te medikamenteve per kancerin. Ne pergjithesi behet me cikle.
C I N D I - Shkurt ne anglisht per "Contrywide Integrated Noncommunicable


Disease Intervention Program », (Programi i Nderhyrjes se Integruar per Semundjet e Patransmetueshme)
I themeluar ne 1982. Ka si qellim kryesor permiresimin e shendetit te popullates dhe cilesise se jetes, duke pakesuar vdekjet e parakoheshme, semundjet dhe paaftesine.

Clinical audit (Kontroll i rezultateve klinike). Shih gjithashtu edhe "(economic) Outcome"
Nje vleresim dhe matje e rregullt ,periodike nga eksperte te mjeksise te standarteve klinike qe ata arrijne. Nje kontroll qe bazohet mbi rezultatet klinike eshte nje shqyrtim dhe vleresim retrospektiv i detajuar i te dhenave te pacientit bashke me dimensionet e specifikuara te kujdesit, zakonisht i kryer nga mjeke dhe personeli tjeter mjekesor.

Clinical guidelines (Direktiva klinike). Shih gjithashtu fjalen "Guidelines"
Raporte te hartuara ne menyre sistematike per te asistuar mjeket dhe pacientet ne vendimet e tyre lidhur me kujdesin e duhur shendetesor ne rrethana klinike specifike.
Direktivat klinike synojne mbeshtetjen e vendimeve klinike te profesionisteve te kujdesit shendetesor (perfshire ofruesit ) dhe pacienteve/konsumatoreve lidhur me nderhyrjet per kushte specifike klinike, duke dekurajuar praktikat jo te pershtatshme dhe duke permiresuar koordinimin midis ofruesve te ndryshem.

Clinical outcome (Rezultati klinik).Shih "Health outcome"
Clinical trial (Prove klinike)
Nje test per te pare se sa mire vepron nje medikament i ri ne njerez

Co-insurance (rate) (Shkalla e) Bashke-sigurim-it. Shih gjithashtu "Cost sharing"
Ndarje e kostos ne formen e nje serie proporcionesh te kostos se sherbimit.
Perkufizim plotesues: Kur pacienti paguan nje proporcion te caktuar fiks te kostos se sherbimit, dhe kur pala e trete paguan pjesen qe mbetet.

Cohort (Kohort)
Nje pjese e popullsise me tipare te perbashkta zakonisht moshen. Per shembull te gjithe ata individe te cilet kane lindur ne vitin 1970 ne Shqiperi formojne kohortin e lindjes 1970.

Cold chain (Zinxhir ftohes)
Nenkupton teresine e hallkave teknike qe sigurojne ruajtjen ne gjendje funksionale te nje preparati biologjik.Kryesisht perdoret per ruajtjen e vaksinve qe te mos prishen deri ne momentin e perdorimit te tyre.

Combination therapy (Terapi e kombinuar)
Perdorimi i dy ose me teper medikamenteve per trajtimin e nje semundjeje.

Command and control economy (Ekonomia komando dhe kontrollo). Shih gjithashtu "Semashko model"
eshte nje rregullim shteteror i tregut te kujdesit shendetesor permes nje plani te detajuar qendor dhe fiksimit te cmimeve,sasise dhe kapacitetit ose nje rregullim prej shtetit i sistemit te kujdesit shendetesor publik te integruar permes menaxhimit sipas direktivave, me qellim planifikimin dhe menaxhimin e alokimit te burimeve dhe ndjekjen e objektivave te eficiences pa u mbeshtetur ne treg ose konkurence.
Shembull tipik i kujdesit shendetesor eshte modeli Semashko
Perkufizim plotesues: Aty ku qeveria vendos sesa mallra duhet te prodhohen, si dhe prej kujt,pra e kunderta e shembullit te "tregut te lire", ne te cilin cmimet vendosen thjeshte nga forca e kerkeses dhe ofertes. Ne realitet, pak ekonomi veprojne plotesisht si ekonomi tregu ose plotesisht si te komandes. Ne me te shumten e rasteve kemi te bejme me tregje te planifikuara, tregje te rregulluara ose te menaxhuara, me shkalle te ndryshme te perfshirjes se shtetit ne operacionet dhe rezultatet e tregut.

Commercial sex workers (Punonjes komerciale te seksit)
Nje term i zakonshem mjekesor, epidemiologjik per njerezit (zakonisht femra, por edhe meshkuj) te cilet angazhohen ne prostitucion si punesim.

Commissioning (Komisionim)
Procesi me ane te te cilit perkufizohen nevojat shendetesore te popullsise, percaktohen prioritetet dhe blihen e vleresohen sherbimet.(Kuptimi i pare ne anglisht i kesaj fjale eshte te ngarkuarit nga dikush per te bere nje pune)
Common source outbreak (Shperthim me burim te perbashket)
Nje shperthim qe ndodh kur nje grup personash ekspozohen ndaj nje shkaktari te demshem si nje agjent infektiv ose toksine

Community action for health (Veprimi i komunitetit per shendetin)
I referohet perpjekjeve kolektive nga ana e komunitetit, te cilat synojne rritjen e kontrollit te komunitetit mbi faktoret percaktues (determinantet) te shendetit duke permiresuar keshtu shendetin.

Community care (Kujdesi komunitar). Shih "Social care"
Community effectiveness (Efektiviteti mbi komunitetin ). Shih gjithashtu "Effectiveness" dhe "Efficacy"
Aftesia e nje aksioni te caktuar mjekesor per te ndryshuar historine kombetare te nje semundje te caktuar per me mire,ne kushtet aktuale te praktikes dhe zbatimit.
Ndryshe nga efikasiteti, efektiviteti mbi komunitetin eshte ai perfitim qe vjen ne kushtet aktuale te zbatimit, eshte ai perfitim qe arrihet ne praktiken klinike te perditshme.
Perkufizim plotesues: Perfitimi nga perdorimi i nje teknologjie per nje problem te vecante ne kushtet e pergjithshme ose kushtet e rutines.

Community participation (Pjesemarrja e komunitetit)
Perfshirja aktive e njerezve qe jetojne sebashku ne nje forme te caktuar te organizmit social dhe kohezioni ne planifikim, veprim dhe kontroll te kujdesit shendetesor paresor, duke perdorur burime lokale, kombetare dhe burime te tjera

Community rating (Klasifikim komunitar, liste komunitare)
Vendosja e te njejtit premium per cdo person ne nje komunitet, pavaresisht nga mosha,seksi dhe semundjet e meparshme)
Perkufizim plotesues: Ai sistem i klasifikimit me ane te te cilit nje plan ose nje institucion i cili ben demshperblimin (kompensimin) shendetesor shqyrton te gjithe pervojen e te gjithe personave qe kane nenshkruar nje kontrate te sigurimit shendetesor apo te gjithe anetareve brenda nje zone te caktuar gjeografike ose nje zone te "komnunitetit" dhe i perdor keto te dhena per te percaktuar perqindjen per fryme qe do te jete e perbashket per te gjitha grupet, pavaresisht nga pervoja individuale per pretendime ne ndonje prej grupeve.

Comprehensive health system (Sistem shendetesor gjitheanshem)
Nje sistem shendetesor qe perfshin te gjithe elementet e duhur per te permbushur te gjitha nevojat e popullates.

Compulsory health insurance (Sigurim shendetesor i detyrueshem)
Sigurim shendetesor nen nje skeme publike te detyrueshme qe zbatohet me ligj. Pagesa per nje sigurim te tille behet permes takses. Detyrimi mund ti vendoset punedhenesve per te paguar kontributet ne emer te punemarresve. Kontributet mund te varen nga sasia e te ardhurave dhe te jene progresive. Zakonisht sigurimi shendetesor i detyrueshem administrohet nga organizma publike.

Confidence interval (Intervali i besimit, konfidences)
Nje diapazon vlerash per nje variabel te caktuar per shembull nje shkalle, i ndertuar ne menyre te tille qe ky diapazon te kete nje probabilitet te caktuar per te perfshire vlerat e verteta te variablit. Ky probabilitet i caktuar quhet niveli i konfidences dhe pikat e fundit te intervalit te konfidences quhen kufijte e konfidences..

Confidence limit (Kufiri i besimit, konfidences)
Vlera minimale ose maksimale e nje intervali te konfidences.

Consensus building (Ndertimi i konsensusit)
Procesi me ane te te cilit nje grup arrin marreveshje lidhur me zgjidhjen me te mire te nje problemi ose zgjidhjen me te mire midis opsioneve alternative

Consumer satisfaction (Kenaqja e konsumatorit)
Nje mase me ane se ciles mund te merren te dhena apo vleresime nga ana e konsumatorit lidhur me sherbimet qe ofrohen nga nje institucion i caktuar. Ne kontekstin e ketij fjalori do te ishin per shembull nje spital, nje mjek ose nje nje ofrues i sherbimit shendetesor.

Contact (Kontakt)
Ekspozimi ndaj nje burimi infeksioni ose vete personi i ekspozuar.

Contagious (Ngjites)
I afte te transmetohet nga nje person tek nje tjeter permes kontaktit ose afersise se madhe.

Contagious diseases (Semundje ngjitese)
Semundje qe kalon nga nje person tek tjetri.

Contigency plan-Rendom perkthehet si plani i kontigjences por qe ne shqip do te ishte "plani i rastisjes". Pra eshte nje plan i cili perdoret kur kemi te bejme me rastisjen e nje ngjarje.

Control (Kontroll)
Ne studimin rast-kontroll, eshte grupi i krahasimit qe nuk ka semundje


Control of disease (Kontrolli i semundjes)
Reduktimi i incidences se semundjes, prevalences, semundshmerise ose vdekshmerise si rezultat e perpjekjeve te qellimshme. Keshtu semundja mund te mos jete me e rendesishme nga pikepamja e shendetit publik, por prapeseprape duhen masat e nderhyrjeve te vazhdueshme per ta mbajtur kete reduktim.

Cost and volume contract (Kontrate kostoje dhe volumi). Shih "Contracts"
Cost benefit analysis (Analiza kosto-perfitim). Shih "Economic analysis"
Cost-effectiveness analysis (Analiza kosto-efektivitet). Shih gjithashtu "Economic analysis"

Consultation (Konsultim)
Kontakti midis pacientit dhe specialistit mjekesor aty ku ofrohet sherbimi shendetesor
Perkufizim plotesues: Nje keshill prej dy ose me teper personash te cilet synojne te arrijne nje vendim permes shkembimit te informacionit. Gjate ketij procesi mund te kerkohet nje opinion eksperti ose nje keshille.

Consumer sovereignity (Sovraniteti i konsumatorit)
I gjithe pushteti qe konsumatoret mund te kene ne nje treg per te kontrolluar natyren, cilesine dhe volumin e mallrave dhe sherbimeve te prodhuara, duke blere vetem ato mallra dhe sherbime qe ata duan dhe qe jane te afte per ti paguar.
Sovraniteti i konsumatorit eshte i larte kur ka informacion te mire dhe te sakte per konsumatorin dhe ku ka konkurence midis sherbimeve.

Contract (Kontrate)
Marreveshje midis paguesit dhe ofruesit, e cila percakton qe me pare sherbimet shendetesore qe do te ofrohen, si dhe sasine, cilesine dhe cmimin e tyre.
Ka forma te ndryshme te kontratave te kujdesit shendetesor. Ne terminologjine e Mbreterine se Bashkuar ato jane quajtur kontrata ne bllok, kontrata kosto-volum, dhe kontrata kosto per rast.
Perkufizim plotesues: Kontratat ne bllok: bleresi paguan nje shume fikse per sherbimet qe do ti behen. Identifikohen nivelet e aktiviteteve,por nuk paguhet asnje shume shtese nese aktiviteti aktual eshte me i larte, por gjithashtu nuk paguhet mbrapsht asnje pará nese nivelet jane me te ulta. Kontratat kosto-volum kerkojne te ofrojne stimuj dhe shperblejne perpjeket e marketingut, te cilat rezultojne ne nje rritje ne kerkese /rekomandim pertej limitit te vendosur ne kontrate. Kontratat kosto per rast kerkojne te rikuperojne pagesen per te mbuluar kostot e plota per cdo konsultim, procedure operative, kurse trajtimi ose qendrimin ne spital.

Contract model (Modeli i kontrates). Ne dallim me "Integrated model"
Sistemi i ofrimit te sherbimit shendetesor, i cili perfshin kontrata midis tre paleve te ndara: a) perfituesit ose pacientet b) mbartesit e parave ose bleresit qe veprojne ne emer te ketyre perfituesve dhe c) ofruesit e sherbimeve
Perkufizim plotesues: Ne nje kuptim me te ngushte, modeli i kontrates perdoret kryesisht per nje sistem pagesash direkte nen kontrate nga siguruesit ose palet e treta tek ofruesit per sherbimet e bera ndaj pacienteve te siguruar (te cilet marrin perfitimet ne natyre)
Ky perkufizim i ngushte eshte ne kontrast me modelin e rimbursimit te pacientit, i cili eshte per sigurimin shendetesor te detyrueshem ose vullnetar duke perfshire rimbursimin me pará ne dore te pacienteve per te gjithe ose per nje pjese te kostos per sherbimin shendetesor te perfituar.

Contracting-out (Kontraktimin i jashtem, te kontraktuarit jashte)
Sherbime qe kerkohen me kontrate nga nje ofrues (shpesh nje spital) me nje ofrues tjeter te specialzuar (per shembull lavanderi) qe eshte ne pronesi me vete.
Te kontraktuarit jashte shpesh i referohet aktiviteteve per te cilat eshte pergjegjes sektori publik, por qe kryhen permes kontratave private

Contribution (Kontribut)
Pará qe i pagohen nje shoqerie sigurimesh nga nje person i siguruar ose pará te pagura ne emer te tij per te blere nje seri sherbimesh te caktuara (seria e ketyre sherbimeve njihet edhe si paketa e perfitimeve)
Kontributet zakonisht vendosen mbi bazen e nje proporcioni fiks ndaj te ardhurave, e ashtuquajtura "shkalla e te ardhurave" midis nje niveli te ardhurash dysheme dhe tavan. Kontributet gjithashtu mund te jene dhe nje premiun i njellojte,mbi bazen e komunitetit (ndersa nje premiumi i diferencuar sipas moshes, seksit etj ne sigurimin shendetesor vullnetar nuk duhet te quhet kontibut). Pagesa per kontributet mund te perfshije te drejtat per familjaret.

Controllable disease (Semundje e kontrollueshme): Nje semundje e cila nuk mund te kurohet por mund te menaxhohet, pra mund te mbahet nen kontroll me diete, ushtrime fizike dhe mjekim.

Cost(s) (Kosto)
Vlera e burimeve te perdorura ne nje aktivitet. Gjithashtu edhe benefitet qe sakrifikohen permes nje zgjedhjeje te vecante veprimi sesa nje tjetre.
Perkufizime plotesuese:
Kostot oportune: Jane vlera e perfitimeve te cilat kane shkuar kot nga mos aplikimi i burimeve me alternativen me produktive te kostos.
Kostoja marxhinale:Eshte ajo kosto ekstra qe vjen pas rritjes me nje njesi te rezultatit.
Kosto varibel: Kosto qe ndryshojne me ndryshimin e volumit te rezultatit
Kosto fikse: Kosto te cilat nuk ndryshojne me sasine ose volumin e rezultatit te pakten per nje periudhe afatshkurter.(per shembull qira per nje hapsire)
Kosto direkte: Te gjitha mallrat, sherbimet dhe burimet e tjera te cilat konsumohen gjate ofrimit te nje sherbimi te caktuar ose fushe te caktuar (per shembull furnizimet spitalore)
perfshire koston mjekesore (per shembull pagesen qe i behet mjekeve, materialet) dhe kosto jo mjekesore (per shembull transporti per ne spital).
Kosto indirekte: Shuma totale e kostos se semundshmerise (mallrat dhe sherbimet qe nuk u prodhuan si rezultat i te qenit te semure te pacientit)
Kostoja e vdekshmerise:Mallrat dhe sherbimet qe nje person mund te kishte prodhuar nese personi nuk do te ishte seemurur ose nuk do te kishte vdekur.
Kostoja e produktivitetit: Kosto qe lidhet me humbjen e produktivitetit qe erdhi per shkak se punemarresi e le punen per te ndihmuar pacientin
Kosto jo te prekshme:Zakonisht perdoret ne vleresimin ekonomik per te treguar vecori te tilla si dhimbja, ankthi ose deshperimi, te cilat nuk mund te maten direkt nga pikepamja monetare.
Kostoja e burimeve: Jane burimet e perdorura per mallra dhe sherbime
Kostoja e perdoruesit: eshte kostoja e nje perdoruesi per blerjen dhe perdorimin e nje produkti.

Cost containment (Frenimi i kostos)
Masa qe merren per te reduktuar shpenzimin ose shkallen e rritjes se shpenzimeve ose koston per njesi te sherbimeve

Cost of illness (Kostoja e semundjes)
Kostoja totale qe i shkaktohet nje shoqerie nga nje semundje e caktuar.
Kotoja totale perfshin si koston direkte ashtu dhe ate indirekte (shih "costs")
Ka dy lloje studimesh per koston e semundjes. Ose te gjithe pacientet e prekur studjohen ne lidhje me nje periudhe specifike (metoda e prevalences) ose merren ne konsiderate vetem pacientet te cilet semuren gjate nje periudhe kohe (metoda e incidences)
Cost per case contract (Kontrata kosto per rast). Shih "Contracts"

Cost-sharing (Ndarja e kostos). Shih gjithashtu "Deductible" "Co-payment "Co-insurance" " User charge"
Nje menyre ofrimi e sigurimit shendetesor ose nje pagese e nje pale te trete qe kerkon qe individi i cili eshte i siguruar te paguaje nje pjese te kostos te kujdesit shendetesor qe ka marre.
Kjo dallohet nga pagesa e premiumit te sigurimit shendetesor, nga kontributi ose taksa te cilat paguhen pavaresisht nese u dha apo nuk u dha kujdesi shendetesor. Ndarja e kostos mund te jete ne formen e "deductibles"(fjale per fjale do te thote dicka qe i hiqet dickaje) qe eshte nje sasi fikse e paguar nga personi i siguruar perpara se te marre ndonje perftim prej sigurimeve, nje bashkepagese qe eshte nje shume fikse e paguar nga te dy palet dhe nje bashkesigurim qe eshte nje pagese ne proporcion me koston e sherbimit.

Cost shifting (Zhvendosja e kostos)
Procesi i perdorimit te te ardhurave me teprice nga nje seri sherbimesh ose pacientesh per te subvencionuar sherbime te tjera ose grupe te tjere pacientesh.

Cost-utility analysis (Analiza kosto-dobishmeri). Shih "Economic analysis"
Coverage (Mbulim)
Ajo pjese e popullsise qe gezon te drejten per perfitime te kujdesit shendetesor(ne natyre) ne kuadrin e programeve publike.
Pervec nocionit se mbulimi tregon sa njerez perfitojne, ai shpesh shpreh edhe llojet dhe shtrirjen e ketyre perfitimeve. Kjo e fundit shpjegohet me tej ne termin "paketa e perfitimeve"
Nje perkufizim tjeter ka te beje me vaksinimin. Zakonisht shpreh perqindjen e njerezve ose familjeve te cilet kane pertituar nje sherbim te vecante duke e krahasuar me ato te cilet kane pasur nevoje per te, per shembull mbulesa vaksinale.

Cream skimming (Mbledhja e ajkes). Ne dallim me "Adverse selection"
Nje proces permes se cilit nje sigurues perpiqet te perzgjedhe individet me fitimprures persa i takon humbjeve te pritshme, ne menyre qe te rrise perfitimet. eshte e kunderta e "perzgjedhjes se keqe"
Perkufizim plotesues: Ajo zgjedhje qe behet per te siguruar sherbimet me fitimprurese ose per te siguruar personat me te shendetshem, duke shmangur ne kete menyre subvencionimin e mallrave publike dhe duke arritur perfitime ekstra. Per individet me humbje te pritshme te medha, mbledhja e ajkes mund ta beje te veshtire ose te pamundur blerjen e sigurimeve private.

Cross-sectional study. Shih "Horizontal survey"

Cross-subsidizing (Subvencionim i kryqezuar)
Nenkupton mekanizmin e kompensimit qe nje pjese e popullsise ben per nje tjeter per sa i takon sigurimeve shendetesore. Me konkretisht per shembull te rinjte me punen e tyre mbajne pensionistet.

Crude birth rate (Shkalla e te gjitha lindjeve, lindjet e pergjithshme)
Numri i lindjeve te gjalla ne nje vit i pjestuar me numrin e popullsise
Crude death rate (Shkalla e te gjitha vdekjeve, vdekjet e pergjithshme)
Numri i vdekjeve ne nje vit i pjestuar me numrin e popullsise

Crude mortality (Te gjitha vdekjet, vdekshmeria e pergjithshme)
Vdekshmeri nga te gjitha shkaqet ne nje popullate

Crude mortality rate (Shkalla e vdekshmerise bruto)
Shkalla e vdekshmerise nga te gjitha shkaqet ne nje popullate.

Cumulative (Kumulativ,i shumes, i mbledhjes)
Qe mbledh ose integron te gjitha te dhenat ose vlerat e nje variabli rastesor

D

DALE. Shih, “Disability-adjusted life expectancy”
DALY.. Shih “ Disability-adjusted life year”
Day cases (Raste ditore). Shih “Day care”
Day care (Kujdes ditor)
Sherbimet mjekesore dhe paramjekesore per paciente qe jane shtruar zyrtarisht per diagnostikim, trajtim ose tipe te tjera te kujdesit shendetesor, me synimin per nxjerrjen e pacientit ne te njejten dite. Ndonjehere njihet si rastet ditore
Death-to-case ratio (Raporti vdekje-rast)
eshte numri i vdekjeve nga nje semundje e caktuar gjate nje periudhe kohe te caktuar pjestuar me numrin e rasteve te reja te asaj semundjeje te identifikuar gjate te njejtes periudhe kohe.
Decentralization (Decentralizim). Shih gjithashtu “De-concentration” “Delegation”, “Devolution”,”Privatization”
Ndryshimi i marredhenieve brenda dhe midis nje serie strukturash organizative/organizmash, qe con ne kalimin e autoritetit per te planifikuar, marre vendime ose menaxhuar funksione publike nga niveli kombetar ne nje organizate apo agjensi ne nivelin lokal.
Decentralizimi mund te marre forma te ndryshme. Me kryesoret jane dekoncentrimi, devolucioni, delegimi dhe privatizimi.
Perkufizim plotesues: Kalimi i autoritetit ose shperndarja e pushtetit ne planifikim, menaxhim dhe vendim-marrje publike nga niveli kombetar ne nivelet lokale, ose ne menyre me te pergjithshme nga nje nivel me i larte ne nje nivel me te ulet qeverisjeje.
Deconcentration (Dekoncentrim). Shih gjithashtu “Decentralization”
Kalimi i disa autoriteteteve administrative nga pushteti qendror tek zyrat lokale te ministrive qendrore.Ne kete rast kemi kalim vetem te autoritetit administrativ dhe jo politik ne nje ose me shume nivele me te ulta. Ky eshte quajtur modeli “ministror”
Per Ministrine e Shendetesise kjo do te perfshinte ne menyre tipike njesite e niveleve administrative subnacionale (rreth,distrikt,lokale) te Ministrise se Shendetesise duke marre persiper detyra administrative qe me pare kryheshin ne nivel qendror, por duke mbetur nen vartesine e qeverise qendrore (per shembull autoritetet shendetesore ne nivele prefekture apo rrethi, bordet e menaxhimit shendetesor etj)
Deductible (Nje shume qe mbahet, qe hiqet nga dicka). Shih gjithashtu “Cost-sharing”
Ndarje e kostos ne formen e nje sasie fikse e cila duhet paguar per nje sherbim ose e nje kostoje totale qe lind gjate nje periudhe te caktuar nga nje person i siguruar perpara se paguesi i nje pale te trete te mbuloje te gjithe ose nje perqindje te kostos qe mbetet.
Sasia qe duhet te paguhet nga nje person i siguruar me nje kontrate te kujdesit shendetesor perpara se perfitimet te behen te pagueshme. Ne fakt eshte si nje mase qe shmang mbiperdorimin e sherbimeve.
Delegation (Delegim). Shih dhe “Decentralization”
Ti japesh nje autoriteti te drejten per te planifikuar dhe zbatuar vendimet lidhur me aktivitete te vecanta pa mbikqyrjen direkte nga nje autoritet me i larte.
Perkufizim plotesues: Kalimi i pergjegjesive tek zyrat lokale ose organizatat jashte struktures se qeverise qendrore si per shembull organizatat gati publike (jo-qeveritare), por me ruajtjen e kontrollit indirekt nga qeveria qendrore.
Demographic information (Informacion demografik)
Karakteristikat e personit si mosha, seksi, raca dhe puna, te cilat perdoren ne epidemiologjine deskriptive per te karakterizuar popullaten ne risk.
Denominator (Emerues)
Porcioni i poshtem e nje thyese qe perdoret per te perllogaritur nje shkalle apo nje raport. Zakonisht emerues eshte popullata ne risk
Dependant (I varur nga dikush tjeter, qe nuk ben dot vete)
Burri apo gruaja, femijet ose te aferm te tjere te ngushte te nje personi i cili mbulohet nga nje plan shendetesor por pa paguar taksa, kontribute dhe premuime shtese. Pergjithesisht mund te quhen familjaret e te siguruarit.
Dependent variable (Variabel e varur)
Ne analizen statistikore eshte variabli perfundimtar ose variabli vlerat e te cilit jane funksion i vlerave te tjera (te quajtura variabla te pavarura)
Descriptive epidemiology (Epidemiologjia deskriptive)
Ai aspekt i epidemiollogjise qe merret me organizmin dhe permbledhjen e te dhenave shendetesore sipas kohes, vendit dhe personit.
Determinant (Faktor percaktues,determinant)
cdo faktor,qofte ngjarje, karaktetistike ose ndonje gje tjeter e percaktueshme, qe sjell ndryshim ne gjendjen shendetesore.
Devolution (Devolucion). Shih gjithashtu edhe “Decentralization”
Perfshin kalimin e pergjegjesise dhe shkalles se pavaresise tek pushteti rajonal ose lokal, me ose pa pergjegjesine financiare (per shembull aftesia per te siguruar dhe shpenzuar te ardhura)
Quhet gjithashtu decentralizim politik. Ndryshe nga dekoncentrimi, keto institucione pergjithesisht jane te pavarur nga pushteti qendror lidhur me funksionet dhe pergjegjesite e tyre.
Perkufizim plotesues: Kur qeveria heq dore nga disa funksione duke ia lene institucioneve te reja ose te ndryshme, jashte kontrollit direkt te saj.
Devolucion do te thote krijimi ose forcimi i niveleve subnacionale te qeverise , qe ne thelb jane te pavarura nga niveli kombetar ne lidhje me nje seri funksionesh. Ato mund te quhen pushteti rajonal ose lokal.
Diagnosis-based payment (Pagese mbi bazen e diagnozes)
I referohet nje mekanizmi ne te cilin ofruesi ose institucioni i kujdesit shendetesor merr nje pagese fikse, te paracaktuar per cdo rast te trajtimit te nje individi me nje diagnoze specifike.
Diagnosis-related group (Grup mbi bazen e diagnozes(DRG). Shih gjithashtu “Case payment”
Nje menyre per kategorizimin e pacienteve sipas diagnozes dhe intensitetit te burimeve te kerkuara, zakonisht per kohen e qendrimit ne spital. Pagesa sipas grupit te diagnozes eshte lloji me i zakonshem i pagesave mbi baze rasti.
DFID (Department for International Development)
eshte departamenti i Mbreterise se Bashkuar per Zhvillim Nderkombetar.Vepron ne Shqiperi edhe ne fushen e shendetesise.
Direct cost (Kostoja direkte). Shih “Cost”
Direct transmission (Transmetimi direkt)
Kalimi imediat i nje agjenti nga rezervuari tek strehuesi i ndjeshem permes kontaktit direkt ose permes sperklave.
Disability (Paaftesi)
Ne konteksin shendetesor cdo kufizim ose mungese e aftesise per te kryer nje aktivitet ne nje menyre ose brenda atyre kufijve qe quhen nomal per qeniet njerezore.
Disability-adjusted life year -DALY (Vit jete i modifikuar/korrigjuar duke marre parasysh paaftesine). Shih gjithashtu “cost-utility analysis, QALY”
Nje menyre per te matur peshen e semundjes se nje popullsie. Ajo kombinon humbjen e jetes nga vdekja e parakoheshme me humbjen e jetes se shendetshme nga paaftesia
Nje vit jete i llogaritur duke marre ne konsiderate paaftesine (a disability-adjusted year, DALY) eshte nje mase kohore e cila i lejon epidemiologet te llogarisin ne nje tregues te vetem vitet e humbura te jetes shkaktuar nga vdekja e parakohshme ( ku vdekje e parakoshme quhet ajo vdekje e cila ndodh perpara moshes ne te cilen personi i vdekur pritej te mbijetonte nese do te ishte anetar i nje popullate te standartizuar me nje pritshmeri jetesore ne lindje te barabarte me ate te popullates boterore me jetegjatesine me te madhe, ne Japoni) dhe vitet e jetuara ne invaliditet me nje gravitet dhe nje kohezgjatjeje te caktuar. Nje DALY eshte nje vit me pak ne jeten e shendetshme.
DALE eshte pritshmeria e jetes ne lindje duke marre ne konsiderate paaftesine. Ne dallim me metoden DALY, ajo nuk ben dallimin e kontributit te nje semundje individuale me rezultatin e pergjithshem.
Perkufizim plotesues: Nje indikator i hartuar per te percaktuar nga pikepamja sasiore peshen globale te semundjeve. Ai reflekton kufizime funksionale dhe vdekshmerine e hershme, dhe modifikohet sipas moshes, seksit dhe kohezgjatjes se semundjes.
Discharge (Nxjerrje, dalje nga spitali)
Perfundimi zyrtar i qendrimit te pacientit ne nje spital ose ndonje institucion tjeter shendetesor ku ai eshte shtruar. Nxjerrja mund te jete per ne shtepi, nga nje spital ne tjetrin dhe pas vdekjes.


Disease prevention (Parandalimi i semundjes)
Masa qe synojne jo vetem parandalimin e shfaqjes se semundjes, si imunizimi ose kontrolli i vektoreve te semundjes ose aktivitetet kunder duhanit, por gjithashtu ndalimi i perparimit dhe reduktimi i pasojave te saj me t'u shfaqur semundja.
Disease control (Kontrolli i semundjes)
eshte reduktimi i incidences se semundjes, prevalences, semundshmerise ose vdekshmerise si rezultat i perpjekeve te synimshme qe kjo semundje te mos jete me e nje rendesie per shendetin publik. Kerkon nderhyrje te vazhdueshme per ta ruajtur kete reduktim.
Distribution (Perhapja, shperndarja)
Ne epidemiologji eshte frekuenca dhe tabloja e karakteristikave dhe ngjarjeve qe lidhen me shendetin ne nje popullate te caktuar.
Dispensary (Dispanseri)
Nje institucion i specializuar ambulator, i cili mund te varet nga nje spital ose te sherbeje si nje institucion i pavarur.
Termi eshte perdorur me teper per vendet e Evropes Lindore dhe ato ne zhvillim
Perkufizim plotesues: Nje institucion qe merret me grupe semundjesh te vecanta ose me nengrupe popullsie (sipas moshes ose gjendjes sociale). Perpjekjet kryesore te ketyre institucioneve synojne parandalimin dhe diagnostikimin permes kontrollit dhe monitorimit sistematik te grupeve te pacienteve, shpesh me ndihmen e fushatave masive, megjithese keto institucione kane gjithashtu edhe pajisje terapeutike.
District hospital (Spital rrethi)
Nenkupton nje spital qe per nga zona mbulon vetem nje rreth. Zakonisht numerojne 100-200 shtreter dhe ofrojne kater sherbime baze si semundjet e brendeshme, pediatria, kirurgjia, obsteriko-gjinekologjia.
DPT-Vaksine per parandalimin e difterise, kolles se mire dhe tetanozit. Per nje mbrojtje te plote nga keto semundje femija ka nevoje per vaksinimin baze me tre injeksione 2 muajsh, 4 muajsh, 6 muajsh dhe tre rivaksinime 24 muajsh, 6 vjec, 15 vjec.
D O T S -Shkurtim ne anglisht per “Direct Observed Treatment Short–Course „
(Trajtim Afatshkurter nen Vezhgimin Direkt)
eshte strategjia e OBSH-se per luftimin e tuberkulozit.
Nga Banka Boterore persa i perket analizes kosto/efektivitet mbahet si nje prej nderhyrjeve me te leverdisshme bashke me imunizimin.
Droplet spread (Perhapje me sterkla)
Transmetimi direkt i nje agjenti infektiv nga rezervuari drejt nje strehuesi te ndjeshem, permes sterklave nga teshtitja, kolla apo te folurit.
Drugs manifacturing (Prodhimi i barnave)
Prodhimi, kontrolli, amballazhimi dhe etiketimi i barnave.
Drug registration (Regjistrimi i barnave)
Procedura e shqyrtimit dhe studimit te dokumentacionit qe permban te dhena te plota per cdo bar kimik, farmaceutik, biologjik, farmako-toksikologjik e kimik, si dhe kryerja e provave kimike kur kerkohet nje gje e tille.

E

Earmarked taxes (Taksa te vena menjane)
Taksa te cilat grumbullohen me qellimin specifik per perdorimin e tyre per kujdes shendetesor
E C H O.Shkurt ne anglisht per “European Community`s Humanitarian Office "(Zyra Humanitare e Komunitetit Evropian)
E pranishme ne Shqiperi qe prej 1997 edhe ne fushen e shendetesise.
Ecology (Ekologji)
Studimi i marredhenieve midis organizmave dhe midis organizmave e mjedisit te tyre jo te gjalle.
Economic analysis/evaluation (Analiza ekonomike/evaluacion)
Nje analize qe behet per alokimin e burimeve te pamjaftueshme per perdorime konkuruese alternative dhe shperndarjen e produkteve nga keto perdorime mes anetareve te shoqerise.
Tre tipe te zakonshme te analizes ekonomike jane:
Analiza kosto-efektivitet, nje tip analize e cila krahason nderhyrjet ose programet qe kane nje matje te perbashket te rezultateve shendetesore ne nje situate ku, per nje nivel te dhene te burimeve, vendim-marresi deshiron te maksimalizoje perfitimet shendetesore per nje popullsi te caktuar.
Analiza kosto-dobi, eshte nje tip analize qe mat perfitimet te ponderuara ne vite jete te dobishme (QALY) e cila nxjerr nje raport te matjes se kostos per dobi duke dhene mundesine per krahasim midis programeve.
Analiza kosto-perfitim, eshte nje tip analize qe mat kostot dhe perfitimet ne njesi monetare dhe nxjerr raportin perfitim monetar neto/humbje ose kosto/perfitim
Shprehja “analiza kosto-perfitim” ngandonjehere perdoret si nje term i pergjithshem per evaluimin ekonomik.
Economic outcome (Rezultati ekonomik). Shih “Health outcome”
Rezultati i perdorimit te produkteve, sherbimeve dhe programeve te kujdesit shendetesor qe ndikojne koston nisur nga nje prej disa perspektivave.
Economics (Ekonomi). Shih gjithashtu “Health economics”
Studimi se si individet dhe shoqerite zgjedhin alokimin e burimeve te kufizuara prodhuese midis alternativave konkuruese dhe shperndarjen e produkeve tek anetaret e shoqerise.
Perkufizim plotesues: Ekonomia e mireqenies (Wellfare economics) eshte disiplina e cila studion menyren sesi aktiviteti ekonomik mund te rregullohet sa me mire qe te jete e mundur per te arritur maksimumin ekonomik dhe mireqenien sociale.
Economies of scale (Ekonomite e shkalles,shkallezimit). Ne dallim me “Economies of scope”
Flasim per ekonomi te shkallezimit kur kostoja mesatare per njesi ulet ndersa rezultati rritet..Ky percaktim ka te beje me madhesine aktuale te ndermarrjes, e cila ka tendence te kete kosto me te ulet nese prodhon me shume.
Perkufizim plotesues: Kur kostoja e prodhimit te mallrave dhe sherbimeve ulet ndersa numri i mallrave dhe sherbimeve rritet.
Economies of scope (Ekonomi te shtrijes-perfshirjes). Ne dallim me “Economies of scale”
Perfitime nga prodhimi i mallrave ose sherbimeve te shumellojshme (per shembull nese eshte me e lire te prodhosh si mallin “x” ashtu dhe ate “y” sebashku sesa te ndara)
Ky perkufizim ka te beje me perfitimet nga prodhimi i produkteve te ngjashme.
Effectiveness (Efektivitet). Shih gjithashtu “Efficacy”dhe
“Community effectiveness “
Se sa nje nderhyrje, nje procedure ose nje sherbim specifik arrin ate synim per te cilin eshte menduar per nje popullsi te caktuar.
Ka dy lloje efektiviteti, efektivitet efikas dhe efektivitet mbi komunitetin. Shpesh fjala efektivitet perdoret per kete te fundit.
Perkufizim plotesues: Sa shume arrihen objektivat.
Efficacy (Efikasitet). Shih gjithashtu “Effectiveness” dhe “Community effectiveness”
Perfitimi nga perdorimi i teknollogjise per nje problem ne kushte ideale per shembull ne nje mjedis laboratorik, ne kuadrin e nje protokolli te nje prove rastesore .
Ne kushte ideale percaktimi i efikasitetit bazohet ne rezultatet e nje prove kontrolli rastesor. Ne krahasim me efektivitetin mbi komunitetin, efikasiteti zhvillohet ne kushte ideale dhe te kontrolluara.
Efficiency (Eficienca)
Sa arrihen objektivat duke minimizuar perdorimin e burimeve.
Ka dy tipe te eficiences, teknike dhe alokative.
Perkufizim plotesues: Eficienca eshte arritja e vleres me te mire te mundshme per burime te perdorura. Eficienca teknike nenkupton prodhimin me maksimal te mundshem te output-eve nga nje seri e dhene imput-esh. Eficienca alokative eshte kur burimet alokohen ne menyre te tille sa cdo ndryshim ne sasine ose tipin e output-it qe po prodhohet aktualisht do te sillte nje gjendje me te mire se sa me pare. Eficienca alokative kerkon qe nje ekonomi ti siguroje anetareve te saj sasine dhe tipin e mallrave dhe sherbimeve qe ata preferojne me teper.
Eligibility (Te pasurit te drejte)

Te pasurit te drejte per dicka ,per shembull per te perfituar nga sigurimet shendetesore


Elimination of disease (Eleminimi i semundjes)
Reduktimi ne zero i incidences se nje semundjeje ne nje zone te caktuar gjeografike si rezultat i nje perpjekje te synimshme.Megjithate, ajo kerkon masa nderhyrjeje te vazhdueshme.
ELISA (Enzyme-linked immunosorbent Assay)
Nje metode diagnostikuese qe ne baze te saj ka nje enzime, dhe qe perdoret per diagnostikimin e pranise se kundertrupave ne gjak.
Emergency admission (Pranim emergjent, urgjence)
Kur nje pacient qe shtrohet ne te njejten dite kur behet kerkesa per shtrim
Endemic disease (Semundje endemike)
Prania konstante e nje semundje ose agjenti infektiv brenda nje zone te caktuar gjeografike ose nje grupi popullate.
Enrollees (I rekrutuar,i futur ne listen e perfitimeve).Shih “Beneficiaries”
Entitlements (Te pasurit te drejte per dicka)
Perfitimet ne natyre ose ne pará, per te cilat perfituesit kane te drejte me ligj.
Environmental factor (Faktor mjedisor)
Nje faktor i jashtem (gjeologjia, klima, insektet, higjena, sherbimet shendetesore etj) te cilet ndikojne mbi agjentin dhe mundesine per ekspozim.
Environemental health (Shendet mjedisor)
Ato aspekte te shendetit njerezor dhe semundjes te cilat percaktohen nga faktore te mjedisit. Ai perfshin si efektet direkte patollogjike te lendeve kimike, rrezatimeve dhe disa agjenteve biologjike ashtu dhe efektet shpesh indirekte mbi shendetin dhe mireqenien e mjedisit te gjere fizik, psikollogjik, social dhe estetik.
EPI - Shkurt ne anglisht per “Expanded Programme on Immunisation“ (Programi i Zgjeruar i Imunizimit)
Program i filluar nga OBSH-ja ne vitin 1974 per te luftuar me ane te vaksinimit fillimisht gjashte semundje si difteria, tetanozi, pertusi, fruthi, tuberkulozi dhe poliomieliti. Ky program perben nje prej arritjeve me te medha te shekullit te kaluar ne shendetin publik boteror.
Epidemic (Epidemi)
Shfaqja e semundjes ne nje numer shume me te madh te rasteve te sesa c'pritej, ne nje zone te caktuar ose midis grupeve specifike te njerezve per nje periudhe te caktuar kohe.
Epidemic curve (Kurba epidemike)
Nje histogram qe tregon ecurine e nje shperthimi te nje semundjeje ose epidemie duke paraqitur numrin e rasteve nga koha e fillimit.
Epidemic period (Periudha epidemike)
Nje periudhe kohore gjate se ciles numri i rasteve te nje semundje te raportuar eshte me i madh nga sa pritet.
Epidemiologic triad (Triada, treshja epidemiologjike)
Nje model tradicional i shkaktimit te nje semundje infektive. Perfshin tre komponente, nje agjent te jashtem, nje strehues te ndjeshem dhe nje mjedis i cili bashkon strehuesin dhe agjentin ne menyre qe te shfaqet semundja.
Epidemiology (Epidemiologji)
Studimi i perhapjes dhe i determinanteve te gjendjes apo ngjarjeve shendetesore ne nje popullate te caktuar dhe zbatimi i ketij studimi per te kontrolluar problemet shendetesore.
Equality (Barazi)
Parimet, permes se cilave te gjithe personat ose gjerat qe merren ne shqyrtim trajtohen ne te njejten menyre.
Equity (Drejtesi, paanshmeri, barazvendosje, ofrim i shanceve te barabarta,drejtesi-barazi)
Parimi i te qenit i ndershem, i paanshem ndaj te gjitheve ne lidhje me nje seri vlerash te percaktuara dhe te pranuara.
Ne shendetesi kjo nenkupton se ne menyre ideale cdo njeri duhet te kete nje shans te ndershem ,duhet te arrije potencialin e plote shendetesor dhe ne menyre me pragmatike askujt nuk duhet ti pengohet arritja e ketij potenciali, pra cdokush duhet te kete akses gjeografik dhe financiar ne burimet e disponueshme te kujdesit shendetesor
Ka dy lloje te ekuitetit: ai horizontal qe eshte parimi qe thote se ata qe ndodhen ne rrethana identike ose te ngjashme duhet te paguajne sasi te barabarta taksash (ose kontributesh) dhe duhet te marrin sasi te ngjashme perfitimesh dhe, drejtesia vertikale qe eshte parimi qe thote se ata qe ndodhen ne rrethana te ndryshme ne raport me karakteristikat e ketij ekuiteti duhet te trajtohen po ne menyre te diferencuar, pra ata me mundesi me te madhe ekonomike duhet te paguajne me teper dhe ata me nevoja me te medha duhet te marrin me teper sherbim
Eradication (crrenjosje)
Reduktimi i perhershem ne zero i incidences boterore te infeksionit i shkaktuar nga nje agjent i caktuar si rezultat i perpjekjeve te synimshme. Nuk nevojiten me masa nderhyrese.
Essential drugs (Barna thelbesore, esenciale). Shih gjithashtu
“Formulary”
Nje iniciative politike per te siguruar se nje numer minimal medikamentesh efektive eshte i disponueshem per trajtimin e problemeve shendetesore prioritare me nje cmim qe eshte i perballueshem nga popullsia.
Nje qellim qe lidhet me kete eshte kursimi i burimeve qe mund te perdoreshin duke dhene me recente medikamente me te shtrejta, madje edhe te panevojshme.
Estimate: Vleresim i perafert
Evidence-based health care (Kujdes shendetesor i bazuar ne fakte)
Kujdesi shendetesor i bazuar ne fakte eshte nje perdorim i ndergjegjshem i fakteve me te mira aktuale ne marrjen e vendimeve lidhur me kujdesin per paciente individuale dhe ofrimin e sherbimeve shendetesore.
Faktet aktuale me te mira nenkuptojne informacionin nga nje pune kerkimore perkatese dhe e vlefshme lidhur me efektet e formave te ndryshme te kujdesit shendetesor, demin potencial nga ekspozimi ndaj agjenteve te vecante, saktesine e testeve diagnostike dhe forcen parashikuese te faktoreve prognostike
Perkufizim plotesues: Kujdesi shendetesor i bazuar mbi fakte ndodh kur vendimet qe ndikojne ne kujdesin e pacientit, merren sic duhet mbi bazen e nje informacioni te vlefshem dhe perkates.
Evidence-based medicine (Mjeksi e bazuar ne fakte)
Perdorimi i ndergjegjshem, i qarte dhe i kujdesshem i fakteve me te mira aktuale ne marrjen e vendimeve lidhur me kujdesin per pacientet individuale.
Praktika e mjeksise te bazuar ne fakte nenkupton integrimin e ekspertizes klinike individuale me faktet klinike me te mira te disponueshme nga puna kerkimore sistematike
Perkufizim plotesues: Analiza sistemike e informacionit lidhur me efektin e trajtimit dhe perdorimit te tij per te ofruar rezultate optimale shendetesore.
Euro (EURO)
Me kete emer njihet shkurtimisht Zyra Rajonale e Organizates Boterore te Shendetesise per Evropen.
European Alcohol Action Plan (Plani Evropian i Veprimit i Alkolit)
Nje plan i cili u hartua ne vitin 1992 me synim stimulimin dhe ndihmen e vendeve evropiane anetare te OBSH-se per te parandaluar rreziqet qe i kanosen shendetit dhe problemet sociale qe rrjedhin prej alkolit.
Evaluation (Evaluacion)
Nje proces qe tenton te percaktoje ne menyre sa me simetrike dhe objektive qe te jete e mundur rendesine, efektivitetin dhe impaktin e aktiviteteve nen driten e objektivave te tyre
Exclusions: Sherbime shendetesore qe nuk mbulohen nga polica e sigurimit shendetesor te nje personi.
Experience rating (Klasifikimi sipas pervojes)
Vendosja e nje premiumi grup, bazuar mbi humbjet aktuale te perjetuara nga ai grup gjate nje viti me pare ose gjate viteve te meparshme
Experimental study (Studim eksperimental)
Nje studim ne te cilin studjuesi specifikon kategorine e ekspozimit per cdo individ (prova klinike) ose te komunitetit (prova e komunitetit) pastaj ndjek individet apo komunitetin per te zbuluar efektet e ekspozimit.
Exposed group (Grupi i ekspozuar)
Nje grup, anetaret e te cilit jane ekspozuar ndaj nje shkaktari te supozuar te semundjes.
Externality (Efekt nga brenda jashte)
Rezultati i nje aktiviteti qe shkakton perfitime dytesore (efekte te deshirueshme) ose deme (shpenzime, ndotje) tek te tjeret, pa kompensim perkates ose pagese prej atyre qe e shkaktojne kete efekt te jashtem. Gjithashtu quhen edhe efekte anesore ose efektet e kapercimit te kufirit (derdhjes).
Perkufizim plotesues: Kosto ose perfitime te cilat lindin nga prodhimi ose konsumi, te cilat bihen mbi individe ose grupe qe nuk jane te perfshire direkt ne prodhimin ose konsumin ne fjale dhe qe nuk kompensohen. Per shembull, nje ekternalitet perfitues eshte imunizimi i nje individi ndaj semundjeve infektive i cili mund te bllokoje transmetimin e semundjes tek indvidet e tjere, te cilet nuk perfshihen direkt dhe qe nuk paguajne asgje per kete mbrojtje.

F

Family doctor (Mjeku i familjes)
Mjek, i cili ka per detyre t'u siguroje njerezve nje sherbim shendetesor te gjere qe nga fillimi i jetes deri ne vdekje dhe ti keshilloje ata per te gjithe aspektet e shendetit, pavaresisht nga mosha, seksi, grupi etnik ose besimi.
F A O - Shkurt anglisht per “Food and Agricultural Organisation of the United Nation" (Organizata pcr Ushqimin dhe Bujqesine e Kombeve te Bashkuara).
Themeluar ne vitin 1945. Ka 158 vende anetare. FAO kerkon te nxise prodhimin bujqesor, pyjor, peshktarine dhe te permiresoje shperndarjen e tyre. Gjithashtu ajo i jep asistence teknike qeverive te vendeve anetare per permiresimin e ushqyerjes. Qendra eshte ne Rome.
Fee-for-service (Tarife per sherbim). Shih “Reimbursement” dhe “Payment”. Ne dallim me fjalen “Capitation”
Pagesa qe i behet nje ofruesi te sherbimeve shendetesore per cdo akt apo sherbim qe ben.
Perkufizim plotesues: Nje mekanizem pagese me ane te te cilit nje ofrues i kujdesit shendetesor ose nje institucion i kujdesit shendetesor paguhet sa here qe ofrohet nje sherbim i rimbursueshem (per shembull nje vizite, nje procedure kirugjikale, nje test diagnostik etj). I referohet nje metode rimbursimi per ofruesin e sherbimit shendetesor. Ai paguhet per cdo sherbim te vecante qe i ben pacientit sipas nje liste tarifash.
Fee schedule (Skeda, lista e tarifave)
Nje liste e miratuar tarifash per cdo sherbim qe propagandohet nga nje kompani sigurimesh, agjensi qeveritare ose nje shoqeri profesionistesh.
Financial resource allocation (Alokimi i burimeve financiare)
cdo proces me ane te te cilit burimet financiare rrjedhin nga nje pagues i nje pale te trete (per shembull qeveri, sigurues etj) permes nje institucioni te kujdesit shendetesor tek ofruesi klinik i vecante.
Financing (Financim)
Nxjerrje,gjetje, sigurim i te ardhurave per te paguar mallrat ose sherbimet
Perkufizim plotesues: Funksion i sistemit shendetesor qe merret me mobilizmin, grumbullimin dhe alokimin e parave per te mbuluar nevojat shendetesore, vec apo bashkarisht ne sistemin shendetesor.
Fixed budget (Buxhet fiks). Ne dallim me “Flexible budget”
Nje buxhet qe nuk modifikohet nga ndryshimet ne volumin e sherbimeve
Fixed cost (Kosto fikse). Shih “Cost”
Fringe benefits: Perfitime shtese,suplementare
Flexible budget (Buxhet fleksibel) ne dallim me “Fixed budget”
Nje buxhet qe modifikohet sipas ndryshimeve ne volumin e sherbimeve
Food safety (Siguri ushqimore)
Nenkupton se sa te sigurte jane ushqimet qe hame nga pikepamja shendetesore.
Food security (Sigurimi i ushqimit)
Nenkupton te siguruarit e ushqimit per te ngrene.
Foreing aid (Ndihme e huaj)
Transferimi i fondeve publike ne formen e borxheve ose granteve, te dhena ose direkt nga nje qeveri tek tjetra (ndihma dypaleshe) ose indirekt permes agjensive nderkombetare ose shumepaleshe si Banka Boterore etj.
Funding (Dhenie fondesh, financim)
Te sigurosh institucionet e kujdesit shendetesor me burime financiare qe duhen per te kryer nje seri te pergjithshme aktivitetesh qe lidhen me shendetin.
Ngandonjehere perdoret ne vend te fjales financim ose per te pershkruar procesin e grumbullimit te parave per ti dhene fonde kujdesit shendetesor.
Fundholding (Mbajtje e fondeve)
Nje sistem pagese per kujdesin mjeksor, i cili ka karakteristikat e meposhtme: Burimet financiare per kujdesin shendetesor alokohen per fryme. Burimet fianciare ruhen ne nje fond dhe mjeku i pergjithshem zakonisht eshte vendim-marresi per alokimin e fondeve.

G

Gatekeeper (Portjer)
Nje mjek i kujdesit shendetesor paresor (ose ndonje ofrues tjeter) i cili eshte pergjegjes per mbikqyrjen dhe koordinimin e te gjitha nevojave mjekesore te pacientit. Portjeri duhet te autorizoje cdo rekomandim te pacientit tek nje specialist ose nje spital.
Me perjashtim te rasteve te urgjences, ky lloj autorizimi duhet te jepet perpara se te filloje kujdesi shendetesor. Funksioni i portjerit eshte nje menyre per ta larguar pacientin nga veterekomandimi i panevojshem drejt sherbimeve te specializuara te kushtueshme.
GAVI (Global Alliance for Vaccines and Immunisation)
Aleanca Globale per Vaksinat dhe Imunizimin (GAVI) eshte nje koalicion nderkombetar partneresh. Ajo perfshin qeverite nacionale, organizatat nderkombetare si psh. Fondi i Kombeve te Bashkuara te Femijeve (UNICEF), Organizata Boterore e Shendetesise (WHO) dhe Banka Boterore, Institucionet bamirese, si psh. Programi i Vaksinimit te Femijeve Bill dhe Melinda Gates dhe Fondacioni Rockfeler, sektori privat i perfaqesuar nga Federata Nderkombetare e Shoqatave te Manifakturave Farmaceutike dhe institucionet kerkimore dhe te shendetit publik. Aleanca u krijua zyrtarisht ne Davos te Zvicres ne Janar 2000.
GDP (xhi-di-pi).Shih “Gross domestic product”
Gender mainstreaming
Perfshirja e ceshtjeve gjinore ne rrymen e pergjithshme te zhvillimit
Gender sensitivity (Ndjeshmeria gjinore)
Perfshirja e perspektives gjinore ne politikat dhe strategjite shendetesore. Nje perspektive e tille con ne nje kuptim me te mire te fakteve qe ndikojne ne shendetin e grave dhe burrave. Kjo nuk merret vetem me dallimet biologjike midis grave dhe burrave ose me rolin riprodhues te grave, por pranon edhe efektet e marredhenieve, roleve dhe pergjegjesive te percaktuara nga aspektet sociale, kulturore dhe ato te sjelljes vecanerisht per shendetin individual, te familjes dhe te komunitetit.
General (medical) practitioner-GP (Mjek i pergjithshem). Shih gjithashtu “Physician”
Nje mjek i pergjithshem ose mjek i familjes, i cili eshte pika e pare e kontaktit me sherbimet shendetesore per te gjitha rastet jo urgjente.

Generic drugs (Medikamente xhenerike)
Medikamente te cilat jane identike nga pikepamja kimike me preparatin farmaceutik te prodhuar nga nje firme, e cila i ka dhene emrin e vetem si prodhuese e tij, por qe prodhohen nga konkurente, pasi firmes i ka skaduar patenta per ate medikament.
Global budget (Buxhet global). Shih gjithashtu “Budget”
Nje shume parashe totale, e fiksuar qe me pare, me ane te te ciles synohet te mbulohet kostoja totale e sherbimeve, zakonisht per nje vit.
Nje tip i buxhetit fiks qe sic e tregon edhe fjala flet se paguesi i buxhetit i le hapesire marresit te buxhetit (per shembull spitalit) per te vendosur se ne cfare zerash ta shpenzoje parane.
Perkufizim plotesues: Pagesa e nje shume te caktuar per te mbuluar shpenzimet operative te sherbimeve te ofruara nga nje spital ne nje periudhe te dhene kohe.
Global Fund for HIV/AIDS, TB and Malaria (Fondi global per HIV/AIDS, TB dhe Malarien)
U ngrit ne janar 2002 si nje instrument financiar, plotesues i programeve ekzistuese per keto semundje. Qellimi i Fondit Global eshte qe te terheqe, menaxhoje dhe nxjerre burime shtese permes partneritetit privato-publik. Kjo do te conte ne nje pakesim te infeksioneve, semundjeve edhe vdekjeve te shkaktuara nga keto tre semundje.
Goal (Qellim). Shih gjithashtu “Objective”
Nje synim i pergjithshem drejt te cilit tentohet te shkohet Deklarim i nje gjendje ose qellimi te deshirueshem per te ardhmen.
Nje qellim ndryshon nga nje objektiv pasi ka nje afat me te gjate dhe zakonisht eshte i gjere. Brenda sektorit shendetesor OBSH-ja e ka percaktuar qellimin e “Shendetit per te gjithe ne vitin 2000” i cili thote se “ Si minimum te gjithe njerezit ne te gjitha vendet duhet te kene te pakten ate nivel te shendetit qe ata te jene ne gjendje te punojne ne menyre prodhuese dhe te marrin pjese aktive ne jeten sociale te vendit ne te cilin jetojne”. Pervec kesaj OBSH-ja pranon se “ qe te arrihet nje nivel i tille i shendetit, cdo individ duhet te kete akses ne kujdesin shendetesor paresor dhe permes tij ne te gjitha nivelet e nje sistemi te shtrire shendetesor”.
Qellimi shendetesor: Qellimet shendetesore permbledhin rezultatet e shendetit, qe nje vend apo nje komunitet mund te shpresoje te arrije ne nje periudhe te caktuar kohe nen driten e njohurive dhe burimeve ekzistuese.
Good (Mall)
Term qe nenkupton produkte te prekshme, konkrete qe kontribuojne ne permbushjen e kerkeses.
Per te plotesuar kerkesen sherbimet shendetesore tentojne te kombinojne perdorimin e mallrave me sherbimet
Perkufizim plotesues: Mallra merite jane ato mallra qe i ofrohen publikut permes vendimeve politike. Ne kete rast jo domosdoshmerisht mallrat kerkohen nga publiku, ose te pakten nuk kerkohen ne sasine e ofruar, por sipas politikaneve publiku duhet ti kete ato ne interes te tij
Mallra superiore jane ato mallra dhe sherbime, per te cilat kerkesa rritet me rritjen e te ardhurave.
Governance (Qeverisje)
Te ushtruarit e autoritetit politik, ekonomik dhe administrativ ne menaxhimin e puneve te nje vendi ne te gjitha nivelet.
Qe nga futja e fjales “stewardship”(te kujdesurit), termi “qeverisje” ndonjehere reduktohet ne marredhenien midis pronareve dhe menaxhimit te nje organizate, domethene qeverisja e spitaleve private do te ushtrohej nga pronaret e tij te interesuar per shembull qe te nxjerrin perfitime, ndersa roli “stewardship” i qeverise do te synonte sigurimin per shembull te aksesit, dhe kostove te pranueshme nga pikepamja sociale. Megjithate si fjala “governance” ashtu dhe fjala “stewardship” nuk perkthen kollaj ne gjuhe te tjera.
Grant
Fond i dhene per nje qellim te vecante nje personi ose nje institucioni, i cili nuk kthehet mbrapsht.
Gross domestic product-GDP (Produkti i brendshem bruto-(xhi-di-pi)
Vlera monetare e te gjitha mallrave dhe sherbimeve te prodhuara ne nje vend, ne nje ekonomi, gjate nje viti.
Vlera totale ne pará e te gjitha mallrave dhe sherbimeve perfundimtare te prodhuara ne nje ekonomi gjate nje periudhe kohe te caktuar (zakonisht nje vit), plus te ardhuren neto nga prona prej investimeve jashte shtetit.
Ground water (Ujra nentokesore)
Nenkupton ujrat e pastra te pijshme
Guidelines (Udhezues). Shih gjithashtu “Clinical guidelines”
Nje seri hapash te cilat mund te ndermerren ne kryerjen e nje detyre ose ne zbatimin e nje politike dhe menyra e berjes se nje gjeje te tille.
Ngandonjehere te quajtura direktiva klinike, te cilat ofrojne hapat dhe mjetet per nje diagnoze dhe trajtim te duhur.
Perkufizim plotesues: Udhezuesit jane mjete per te asistuar ne nje proces drejt arritjes se rezultatit.

H

Health (Shendet)
eshte nje gjendje e mireqenies se plote fizike, mendore dhe sociale dhe jo vetem mungesa e semundjes apo te qenit i pamundur.

Health benefit (Perfitim shendetesor)
Ne ekonomine e shendetit nje perfitim shendetesor eshte ai i cili siguron nje perfitim nga pikepamja e reduktimit te kostos ose permiresimit te shendetit.
Health care (Kujdes shendetesor)
cdo tip sherbimi qe ofrohet nga specialistet ose paraspecialistet me nje impakt ne statusin shendetesor.
Perkufizim plotesues: Mallra dhe sherbime qe perdoren si impute per te prodhuar shendet. Ne disa analiza, eshte koha dhe njohurite e perdorura per te ruajtur dhe promovuar kujdesin shendetesor, plus imput-eve te kujdesit shendetesor konvencional
Health care professional (Profesionist i kujdesit shendetesor)
Nje individ i cili eshte trajnuar ne nje specialitet ose eshte arsimuar ne nje fushe qe ka te beje me shendetin. Kjo mund te perfshije administraten, ofrimin direkt te kujdesit shendetesor per pacientin, dhe sherbimet ndihmese.
Health care system (Sistemi i kujdesit shendetesor). Shih gjithashtu “Health system” , “Beveridge/Bismarckian/Semashko system”, “Social health insurance”,“Contract/ Integrated model”
Nje strukture zyrtare per nje popullsi te caktuar, financimi, menaxhimi, shtrirja dhe permbajtja e se ciles percaktohet me ligj dhe rregullore.
Ai siguron sherbime per njerezit per te kontribuar ne shendetin e tyre dhe ofrohet ne mjedise te caktuara si shtepi, institucione arsimore, vende pune, vende publike, komunitetete, spitale dhe klinika.
Sistemi i kujdesit shendetesor (ofrimi) i referohet sherbimeve te kujdesit shendetesor qe kryhen ne sektorin e kujdesit shendetesor paresor, dytesor dhe tretesor. eshte sistemi qe merret me masat mjekesore dhe terapeutike qe synojne te ruajne dhe permiresojne kushtet shendetesore te pacientit.
Perkufizim plotesue: Nje seri elementesh dhe lidhjet e tyre ne teresine komplekse, te ngritur per ti sherbyer nevojave shendetesore te popullsise.
Health centre (Qender shendetesore)
Nje institucion qe ofron sherbime mjekesore dhe sanitare (ambulatore) per nje grup specifik ne nje popullsi.
Idealisht ky sherbim duhet te perfshije a) kujdes mjekesor dhe sanitar (si parandalues ashtu dhe promovues te shendetit) per individe, familje dhe grupe te tjera specifike dhe shoqerine si nje te tere b) kujdes mjeksesor per pacientet si brenda qendres shendetesore ashtu dhe ne shtepi dhe c) sherbime rehabilituese bashke me institucionet e mireqenies sociale. Ne Evropen Lindore keto quheshin dispanseri dhe poliklinika. Ne perendim mund te quhen praktikat e mjekeve ose qendrat e komunitetit.
Health competence (Kompetence shendetesore)
Kompetence individuale per te ndikuar faktoret qe percaktojne shendetin.
Health determinants (Faktore percaktues te shendetit)
Seria e faktoreve personale sociale, ekonomike dhe mjedisore te cilet percaktojne statusin shendetesor te individeve ose te nje popullsie. Faktoret qe ndikojne shendetin jane te shumte dhe interaktive. Promocioni shendetesor ne thelb merret me veprimin dhe avokacine e determinateve te shendetit qe jane te modifikueshem, dhe jo vetem me ata qe lidhen me veprime te indvideve sic jane sjelljet e shendetshme dhe menyra e jeteses por edhe faktore si te ardhurat dhe statusi social, arsimi, punesimi dhe kushtet e punes, aksesi tek sherbimet e pershtatshme shendetesore dhe mjedisi fizik
Health development (Zhvillimi i shendetit)
Procesi i permiresimit te vazhdueshem progresiv te statusit shendetesor te popullsise
Health economics (Ekonomia e shendetit)
Disiplina e ekonomise e zbatuar ne shendetesi. Ajo perpiqet ti jape pergjigje pyetjeve te tilla si :Sa prej burimeve te shoqerise i dedikohen shendetesise ? cfare perparesie i jepet aspekteve te ndryshme te shendetesise dhe sherbimeve shendetesore? Per cfare sherbimesh shendetesore njerezit jane gati te paguajne? Cilat jane shpenzimet e drejtperdrejta dhe terthore? Cili eshte impakti i sherbimeve shendetesore ne ekonomine e vendit etj.
Health education (Edukimi shendetesor)
Procesi i planifikuar dhe i menaxhuar, i investimit ne edukim per te arritur permiresimin ne shendetin e popullsise.
Health expectancy (Pritshmeria e shendetit)
Tregon sipas normave dhe perceptimeve sociale dhe standarteve profesionale proporcionin e asaj pjese te jetes qe pritet te jete e shendetshme dhe e permbushur, pa semundje dhe paaftesi.
Health expenditure (Shpenzim shendetesor). Shih “Public health care expenditure” “Private health care expenditure” dhe “ Total expenditure on health”
Health facility (Institucion, ndertese shendetesore)
Nje ndertese ku ushtrohet mjekesia
Health for All (Shendet per te Gjithe)
Arritja nga te gjithe njerezit e botes i nje niveli te shendetit qe do ti lejonte ata te benin nje jete produktive nga pikepamja sociale dhe ekonomike.
Health for All policy (Politika e Shendetit per te Gjithe)
Politike e cila bazohet ne parimet e barazise dhe pjesemarrjen demokratike ne marrjen e vendimeve, pra ne vlerat e shendetit per te gjithe. Ajo merret me menyren (stilin) e jeteses, mjedisin dhe kujdesin shendetesor. Lancuar nga OBSH ne 1978.
Health gain (Fitim ne shendet, permiresim ne shendet)
Nje permiresim i matshem ne shendetin e nje individi ose popullsie, perfshire jetegjatesine dhe cilesine e jetes.

Health impact assessment (Vleresimi i impaktit shendetesor)
Nje vleresim i te gjitha efekteve te drejtperdrejta apo terthorta te nje politike, programi, sherbimi ose institucioni mbi gjendjen shendetesore dhe mbi gjithe zhvillimin shendetesor dhe social-ekonomik
Health indicator (Indikator, tregues shendetesor)
Indikatori shendetesor eshte nje karakteritike e nje individi, popullate ose mjedisi i cili matet (direkt ose indirekt) dhe mund te perdoret per te pershkruar nje ose me teper aspekte te shendetit te nje individi ose popullsie (cilesine, sasine dhe kohen)
Health information system (Sistemi i informacionit shendetesor)
Nje kombinim i statistikave shendetesore nga burime te ndryshme qe perdoret per te nxjerre informacion lidhur me gjendjen shendetesore, kujdesin shendetesor, ofrimin edhe perdorimin e sherbimeve shendetesore dhe impaktin mbi shendet.
Health insurance (Sigurim shendetesor)
Nje mekanizem me ane te te cilit merret para per pagimin e sherbimeve shendetesore prej kontributeve. Pagimi mund te jete vullnetar dhe i detyrueshem. Kontributet e sigurimeve shendetesore mund te kombinohen edhe me pagesa per perfitime te tjera sociale e ne kete rast ajo quhet nje skeme e sigurimit social.
Health insurance fund (Fondi i sigurimeve shendetesore). Shih “Sickness fund”
Health Insurance Institute (Instituti i Sigurimeve te Kujdesit Shendetesor)
Krijuar ne 1 mars 1995. Mbulon nje pjese te cmimit te barnave ne rrjetin e hapur farmaceutik dhe shpenzimet per mjekun e pergjithshem dhe te familjes.
Health outcome (Rezultat shendetesor)
Ndryshime ne gjendjen shendetesore (semundshmeri, vdekshmeri) qe rezultojne nga ofrimi i sherbimeve shendetesore.
Rezultati klinik eshte efekti ose mungesa e efektit te nje nderhyrjeje te kujdesit shendetesor mbi gjendjen shendetesore.
Health plan (Plan shendetesor)
Nje term i gjere per te gjitha llojet e skemave publike apo private te mbulimit me kujdes shendetesor perfshire per shembull sistemet kombetare shendetesore, skemat e sigurimeve shendetesore dhe skemat e sigurimeve shendetesore private.
Health policy (Politike shendetesore)
Nje seri vendimesh, zotimesh publike ose procedurash zyrtare brenda institucioneve (kryesisht qeverise) te cilat percaktojne prioritetet dhe parametrat per veprim ne pergjigje te nevojave shendetesore, burimeve te disponueshme dhe trysnise politike.
Shpesh politika shendetesore vihet ne jete permes legjislacionit ose formave te tjera te drejtimit, te cilat percaktojne rregulloret dhe stimujt qe bejne te mundur ofrimin e sherbimeve shendetesore dhe programeve dhe aksesin tek keto sherbime dhe programe.
Health post (Ambulance)
Njesia me e vogel funksionale e sistemit shendetesor. Kerkesa minimale eshte prania e nje mami-infermiereje
Health potential (Potencial shendetesor)
Niveli me i plote i mundeshm i shendetit qe mund te arrije ndonje individ. Potenciali shendetesor percaktohet nga kujdesi per vehten dhe per te tjeret, nga te qenit te afte per te marre vendime dhe per te pasur kontroll mbi jeten tende dhe duke siguruar qe shoqeria ne te cilen jetohet krijon kushtet qe lejojne arritjen e shendetit nga te gjithe anetaret e saj.
Health professional (Profesionist i shendetit)
Nje person qe ndihmon ne identifikimin dhe trajtimin e semundjes ose nje paaftesie. Shpesh perdoret si sinonim per mjekun.
Health promotion (Promocion shendetesor)
eshte shkenca dhe arti per te ndihmuar njerezit qe te ndryshojne menyren e tyre te jeteses drejt nje gjendje optimale shendeti ose procesi i aftesimit te individeve dhe bashkesive te tyre per te rritur kontrollin mbi determinantet e shendetit, duke permiresuar keshtu shendetin e tyre. eshte ne fakt nje kombinim i informacionit, edukimit ,kontrollit diagnostik dhe nderhyrjeve ne fushen e kujdesit shendetesor per te lehtesuar ndryshimet ne sjellje qe do te permiresonin shendetin dhe do ta mbronin ate.
Health Promoting Schools (Shkollat e Promocionit Shendetesor)
Shkolla te cilat synojne arritjen e nje menyre te shendetshme te jeteses per te gjithe nxenesit e shkolles, duke zhvilluar mjedise mbeshtetese qe cojne ne nje promocion te shendetit. Shqiperia eshte pjesetare e ketyre projekteve.
Health Promotion Hospital (Spital i promocionit shendetesor)
Nje spital i cili perpiqet te perfshije kulturen e promocionit shendetesor ne mjedisin spitalor, me synim permiresimin e cilesise se kujdesit shendetesor, kushtet e punes dhe kenaqjen e stafit, pacienteve dhe familjareve.
Health resources (Burimet shendetesore). Shih gjithashtu “Input”
Mjetet e disponueshme per venien ne pune te sistemit shendetesor,perfshire burimet njerezore, institucionet, pajisjet dhe bazen materiale,fondet financuese dhe njohurite.
Health sector (Sektori shendetesor)
Sektor qe konsiston ne sherbime te organizuara publike dhe private (duke perfshire promocionin shendetesor, parandalimin e semundjeve, diagnostikimin, trajtimin dhe kujdesin shendetesor), politikat dhe veprimtarite e departamenteve shendetesore dhe ministrive, OJQ-te qe kane te bejne me shendetin dhe grupe te ndryshme komunitetesh dhe shoqata profesioniste.


Health services (Sherbime shendetesore)
cdo sherbim i cili mund te kontribuoje ne permiresimin e shendetit apo diagnozes, trajtimit dhe rehabilitimit te njerezve te semure dhe jo domosdoshmerish i kufizuar tek sherbimet mjekesore apo tek kujdesi shendetesor
Shpesh me nje perdorim me te kufizuar duke iu referuar sherbimeve te kujdesit shendetesor, domethene atyre brenda sistemit te kujdesit shendetesor.
Health service production (Prodhimi i sherbimeve shendetesore)
Nenkupton te gjitha llojet e sherbimeve shendetesore qe i ofrohen qofte individit ashtu dhe komunitetit
Health services research (Kerkimi, puna kerkimore lidhur me sherbimet shendetesore)
Nje fushe kerkimesh, e cila shqyrton impaktin e organizimit, financimit dhe menaxhimit te sherbimeve te kujdesit shendetesor mbi ofrimin, cilesine, koston, aksesin dhe rezultatet e sherbimeve te tilla.
Health services purchasing power parity (Fuqia ekuivalente e blerjes se sherbimeve shendetesore). Shih “Purchasing power parity”
Health status (Gjendja, statusi shendetesor)
Term per gjendjen shendetesore te nje individi, grupi ose popullate, e matur sipas standarteve, indikatoreve te percaktuar.
Health system (Sistemi shendetesor). Shih gjithashtu “Health care system”
Njerezit, institucionet dhe burimet te rregulluara sebashku ne perputhje me politika te percaktuara, per te permiresuar shendetin e popullsise te ciles i sherbejne, duke iu pergjigjur shpresave legjitime te popullsise dhe duke e mbrojtur ate ndaj kostos se semundjes permes nje seri aktivitetesh.Qellimi kryesor i tij eshte permiresimi i shendetit.Sistemi shendetesor eshte nje term i gjere, i cili perfshin si sistemin e kujdesit shendetesor dhe aktivitetet e tjera,qellimi kryesor i te cilit eshte te promovoje, riktheje dhe ruaje shendetin (per shembull nje mjedis i sigurte, rrypat e sigurimit ne automjete)
Health System Strategy (Strategjia e Sistemit Shendetesor)
eshte dokumenti i strategjise dhjetevjecare 2001-2110 i hartuar nga Ministria e Shendetesise me asistencen e Organizates Boterore te Shendetesise. Deri ne tetor te vitit 2002 ne forme drafti.
Health target (Shenjester shendetesore). Shih gjithashtu “Goal”
Shenjestrat shendetesore per nje popullate te caktuar flasin per ate se sa i madh eshte ndryshimi (duke perdorur nje indikator shendetesor) i cili mund te pritet ne menyre te llogjikshme brenda nje kohe te caktuar. Pergjithesisht shenjestrat bazohen ne ndryshime specifike dhe te matshme te rezultateve (te ndermjetme) shendetesore.

Health technology (Teknollogjia shendetesore). Shih gjithashtu “Health technology assessment”
Zbatimi i njohurive shkencore ne zgjidhjen e problemeve shendetesore
Perkufizim plotesues: Sipas nje vleresimi te Zyres Amerikane te Teknologjise teknologjite shendetesore jane medikamentet, pajisjet, procedurat dhe sistemet e mbeshtetjes organizative brenda te cilave ofrohet kujdesi shendetesor.
Health technology assessment (Vleresimi i teknologjise shendetesore).
Vleresim i gjere i teknologjive ekzistuese dhe atyre te reja perfshire medikamentet, procedurat, sherbimet, pajisjet lidhur me efektet e tyre mjekesore, ekonomike, sociale dhe etike.
Gjithashtu quhet edhe vleresimi i teknollogjise ne kujdesin shendetesor. Ai mund te trajtoje pasojat e drejtperdrejta te teknologjise ashtu dhe ato te terthorta. Qellimi kryesor i tij eshte te mbaje te informuar politikeberesit lidhur me kujdesin shendetesor.
Perkufizim plotesues: Vleresimi sistematik i vetive, efekteve dhe/ose impakteve te teknologjise se kujdesit shendetesor. Vleresimi i teknologjise shendetesore percakton nje aktivitet multidisiplinar qe sistematikisht ekzaminon rendimentin teknik, sigurine, efikasitetin klinik, efektivitetin, koston, kosto-efektivitetin, impaktin organizativ, pasojat sociale, aspektet legale dhe etike te zbatimit te teknologjise se shendetit.
Healthy city (Qytet i shendetshem)
eshte nje qytet i cili ne menyre te vazhdueshme krijon dhe permireson ato mjedise fizike dhe sociale, zgjeron ato burime te komunitetit te cilat i mundesojne njerezit te mbeshtesin njeri tjetrin ne kryerjen e te gjitha funksioneve te jetes dhe ne zhvillimin e nje potenciali te plote te tyre. Projekti “Qytete te Shendetshme” eshte nje projekt zhvillimi afat-gjate i cili kerkon te vendose shendetin ne axhenden e vendimemarresve ne qytetet e Evropes dhe te ndertoje nje avokaci per shendetin publik ne nivel lokal.
Healthy company (Kompani, shoqeri e shendetshme)
Parimet e shoqerise se shendetshme perfshijne nje mjedis pune te sigurt, praktika pune te shendetshme, programe te promocionit shendetesor dhe qe trajtojne faktoret psiko-sociale te riskut, vleresimet e impaktit shendetesor te prodhimeve qe tregtohen dhe kontributin ne shendet dhe ne zhvillimin social ne komunitet.
Healthy public policy (Politike publike e shendetshme)
Nje interes i hapur per shendetin dhe drejtesine ne shendet ne te gjitha sferat e politikes dhe pergjegjesise per impaktin shendetesor. Qellimi kryesor eshte krijimi i nje mjedisi mbeshtetes per ti bere njerezit te afte qe te bejne nje jete te shendetshme.

Health workforce (Fuqia punetore shendetesore). Shih “Human resources”
Herd immunity (Imuniteti i grupit)
Rezistenca e nje grupi ndaj invazionit dhe perhapjes se nje agjenti infektiv, bazuar mbi rezistencen ndaj infeksionit nga nje proporcion i madh individesh, anetare te atij grupi

High risk behaviours (Sjellje me risk te larte)
Jane ato sjellje qe kane shume mundesi qe te cojne drejt nje infeksioni si seks i pambrojtur (anal,vaginal, ndonjehere edhe oral) perdorimi i shiringave te kontaminuara, renia ne kontakt me lengje te trupit si gjaku, sperma, lengu vaginal dhe ndoshta edhe peshtyma edhe pse jo e zakonshme.
High-risk group (Grup me risk te larte)
Nje grup brenda nje popullate qe paraqet risk te larte ndaj semundjes
HiT (Health Care System in Transition-Sistemi i Kujdesit Shendetesor ne Tranzicion)
Jane publikime pershkruese analitike mbi kujdesin shendetesor te cdo vendi. frut i nje bashkepunimi te OBSH-se me disa vende Evropiane Perendimore si dhe me vendin perkates. Per Shqiperine ekziston nje HiT i publikuar ne 1999. Deri tani ata jane vetem ne anglisht. Gjenden edhe ne internet ne faqen e OBSH-se.
H I V - Shkurt ne anglisht per “Human immunodeficiency Virus” (Virusi i pamjaftueshmerise imunitare)
Retrovirusi qe shkakton AIDS-in.
Home care (Kujdes ne shtepi)
Sherbime mjekesore dhe paramjekesore qe i ofrohen pacienteve ne shtepi.
Ketu perfshihen sherbimet obstetrike ne shtepi, dializa shtepijake,sherbimet telematike etj. Perjashtohen konsumi i mallrave mjekesore (medikamente dhe mallra te tjera mjekesore) qe i jepen pacienteve te jashtem si pjese e konsumit privat shtepijak.
Horizontal equity (Ndershmeri, ekuitet horizontal). Shih “Equity”
Horizontal survey (Studim horizontal)
Nje studim i nje popullate, ndoshta i stratifikuar sipas moshes, seksit, etnise etj, por qe behet ne nje moment kohor te caktuar.
Hospital (Spital)
Nje institucion qendrimi me pajisje per paciente te shtruar per kujdes mjekesor dhe infermieristik 24 oresh, per diagnonstikim, trajtim dhe rehabilitim te te semurit apo aksidentuarit, zakonisht per gjendje mjekesore dhe kirurgjikale dhe i pajisur me te pakten nje mjek. Spitalet mund te ofrojne gjithashtu edhe kujdes per paciente te pashtruar.
Hospital bed (Shtrat spitalor)
Nje shtrat i rregullt dhe i pajisur me personel per akomodimin dhe perkujdesjen gjate gjithe kohes te pacienteve te shtruar, i vendosur ne nje pavion ose zone te spitalit ku ofrohet kujdes mjekesor i vazhdueshem. eshte nje tregues qe mat kapacitetin spitalor.
Shtratet spitalore perjashtojne krevatet e vegjel per te sapolindurit, shtratet ditore, shtratet e improvizuar dhe te perkohshem, shtratet qe ndodhen ne magazina, shtratet per qellime te vecanta si per dializa apo per lindje. Database-i i OBSH-se numeron numrin e shtrateve spitalore si dhe shtratet spitalore ne spitalet e kujdesit akut dhe shtratet ne spitalet psikiatrike.Te dhenat e OECD-se aktualisht e shmangin perdorimin e termit “shtrat spitalor” dhe perdorin termin” shtrat per pacientet e shtruar” te cilet ndahen ne “shtrate te kujdesit akut”dhe “shtrate te kujdesit psikiatrik” dhe “shtrate te kujdesit afatgjate”
Hospital infections (Infeksione spitalore)
Jane ato infeksione qe nje pacient i merr ne spital pas shtrimit ne te. Perbejne nje shqetesim te madh pasi shume prej tyre jane rezistent ndaj antibiotikeve
Host (Strehues)
Nje person ose nje organizem tjeter i gjalle qe mund te infektohet nga nje agjent infektiv ne kushte natyrore.
Host factor (Faktori i strehuesit)
Nje faktor i brendshem (mosha, raca, seksi, sjellja etj) te cilet ndikojne ekspozimin e individit, ndjeshmerine ose pergjigjen ndaj nje agjenti shkaktar.
Human capital (Kapitali njerezor)
Investime ne kohe, perpjekjesh dhe parashe ne edukim, trajnim ose shendet per te permiresuar produktivitetin ashtu si dhe investimet e kapitalit financiar.
Human resources (Burime njerezore)
Njerezit qe punojne ne profesione te ndryshme ne kujdesin shendetesor
Hyperendemic disease (Semundje hiperendemike)
Nje semundje qe eshte e pranishme ne menyre te qendrueshme me nje incidence te larte dhe /ose prevalence te larte.

I

I D A Shkurtim ne anglisht per “International Development Association (Shoqata Nderkombetare per Zhvillim).
Themeluar me 1960. eshte nje shoqate e lidhur me Banken Boterore. Ajo jep kredi me fleksibel se ato te nje banke. Qendra eshte ne Washington, D.C.
I L 0 Shkurtim ne anglisht per. "International Labour Organisation" (Organizata Nderkombetare e Punes).
Themeluar me 1919. Qendra ne Gjeneve. 150 vende anetare. Lidhet me OKB-ne 1946. Nder te tjera merret me sigurine ne pune, punen e nenes dhe femijes dhe sigurine sociale.
Immunization (Imunizim)
Procesi me ane te te cilit nje njeri apo nje kafshe mbrohet kunder nje semundjeje. Ky term perdoret shpesh ne vend te vaksinimit ose inokulimit.
Immunization status (Gjendja imunitare)
eshte krahasimi i vaksinimeve te bera tek femija me ato te keshilluara ne kalendarin e vaksinimit. Vleresimi i nje gjendje te tille do te thote qe nje femije ka bere te gjitha vaksinat qe keshillohen per moshen e tij dhe n.q.s jo, te percaktohen cilat vaksina jane te nevojshme te behen.
Immunity (Imunitet)
Nje rezistence natyrore ose e fituar ndaj nje semundje te caktuar. Imuniteti mund te jete i pjesshem ose i plote, mund te zgjase per gjithe jeten ose mund te jete i perkohshem. Ka dy tipa te imunitetit, pasiv dhe aktiv. Imuniteti vertetohet permes pranise se kundertrupave ne gjak dhe zakonisht mund te percaktohet me teste laboratorike.
Immunosuppression (Frenimi i imunitetit)
Frenim i sistemit imun dhe aftesise se tij per te luftuar infeksionin. Nje frenim i tille mund te ndodhe nga disa semundje si AIDS, linfoma ose nga disa medikamente sic jane disa prej atyre qe trajtojne kancerin.
Impact (Efekt, ndikim, impakt)
Efektet totale,te drejtperdrejta dhe jo te drejtperdrejta te nje programi, sherbimi ose institucioni mbi statusin shendetesor dhe mbi zhvillimin e pergjithshem shendetesor dhe social-ekonomik.
Impairment (Prishje, dobesim)
Ne konteksin e shendetit nenkupton cdo humbje ose shmangie nga normaliteti te struktures apo funksioneve psikologjike, fiziologjike dhe anatomike
Implementation (Zbatim, venie ne jete, implementim)
Kryerja e nje projekti apo programi.
Perfshin jo vetem punen ne vetvete, por te gjitha aktivitetet mbeshtetese si pergatitjen e termave te references, sigurimin e fondeve, ngritjen e struktures organizative, komunikimin dhe kryerjen e nje projekti te evaluimit.
Incentives (Stimuj, incentive).
Ne sistemin shendetesor jane nxites qe perdorin shperblimin duke tentuar te inkurajojne tipe te caktuara te veprimtarive.
Incidence (Incidence)
Numri i rasteve te reja te semundjes qe hasen ne nje popullate te caktuar brenda nje periudhe te dhene kohe, zakonisht ne nje vit.
Incidence rate (Shkalla e incidences)
Nje mase e frekuences me te cilen nje ngjarje si per shembull nje rast semundje haset ne nje popullate te caktuar gjate nje periudhe te caktuar kohe. Emeruesi eshte popullata ne risk dhe numurues eshte numri i rasteve te reja qe hasen gjate periudhes se caktuar te kohes.

Incubacion (Inkubacion)
Nje periudhe e ndryshimeve subklinike ose te padukshme qe vijne pas ekspozimit ndaj nje agjenti infektiv dhe qe mbaron me fillimin e shenjave klinike te semundjes infektive
Indicators (Tregues, indikatore)
Variabla te identifikuar dhe te matshemm, te cilet ndihmojne per te treguar ndryshimet qe lidhen ne menyre direkte ose indirekte me qellimin, objektivat dhe shenjestrat.
Indirect transmission (Transmetim indirekt)
Nje transmetim i nje agjenti qe mbartet nga rezervuari tek strehuesi i ndjeshem, permes grimcave te pezulluara ne ajer ose permes qenieve te gjalla qe sherbejne si vektore ose atyre jo te gjalla qe sherbejne si mjete te trasportimit
Indirect costs (Kosto indirekte). Shih “Cost”
Infant (Foshnje)
Femija nga zero deri ne moshen nje vjec
Infant feeding formulae (Formula te ushqyerjes se foshnjes)
Qumeshtra ne gjendje pluhuri (te perqendruara) ose produkte te sojes qe shiten si zevendesues te qumeshtit te gjirit. Ato pergatiten perpara perdorimit me uje te zier te ftohur.
Infant mortality (Vdekshmeria foshnjore)
Vdekshmeria e foshnjeve nga 0-1 vjec.
Infant mortality rate (Shkalla e vdekshmerise foshnjore)
Nje raport qe shpreh numrin e vdekjeve midis femijeve nen nje vit gjate nje periudhe te caktuar kohe pjestuar me numrin e lindjeve te raportuar per ate periudhe kohe. Zakonisht shkalla e vdekshmerise foshnjore shprehet per 1000 lindje te gjalla.
Infectivity (Infektivitet)
Mat proporcionin i personave qe i ekspozohen nje agjenti shkaktar dhe qe infektohen nga nje semundje infektive.
Inpatient (Pacient i brendshem, i shtruar). Shih gjithashtu “Ambulatory care”. Ne dallim me “Outpatient”
Nje pacient i cili pranohet zyrtarisht (ose i shtruar ne spital) ne nje institucion per trajtim dhe ose per kujdes shendetesor dhe qe qendron minimalisht nje nate ne spital ose ne nje institucion tjeter qe ofron kujdes per paciente te brendshem.
Perkufizim plotesues: Nje pacient i cili ka kaluar permes procedures se plote te pranimit dhe ka zene nje shtrat ne nje pavion me paciente te brendshem.


Input (Input). Shih gjithashtu “Health resources”
Nje sasi e caktuar e matshme e burimeve, e caktuar per nje proces.
Ne punen kerkimore shendetesore, imputet ne prodhimin e kujdesit shendetesor jane per shembull shtratet spitalore, mjeket, medikamentet etj
Perkufizim plotesues: I referohet perdorimit te burimeve ne nje proces prodhimi.
Insured (I siguruar). Shih “Beneficiaries”
Intangible costs (Kosto te paprekshme, te pakapshme). Shih “Costs”
Intensive care: Kujdesi shendetesor qe kerkon vemendje shume te madhe dhe kujdes e mbajtje nen kontroll te vazhdueshem. Reanimacion.(ne kuptimin e sherbimit)
Internal efficiency (Eficience e brendshme). Shih “Efficiency”
Intersectoral action (Veprim ndersektorial)
Veprim ne te cilin sektori shendetesor dhe sektore te tjere perkates te ekonomise bashkepunojne ose nderveprojne per te arritur qellimet shendetesore.
Sektor, ne kete kuptim, eshte sistemi i kujdesit shendetesor dhe jo nje nensektor
(si kujdesi ambulator). Nje tjeter sektor do te ishte per shembull sistemi arsimor.
Integrated model (Modeli i integruar). Ne dallim me “Contract model”
Sigurim shendetesor i detyrueshem ose vullnetar ose nje financim nga nje pale e trete ne te cilin si sigurimi ashtu dhe ofrimi i kujdesit shendetesor ofrohet nga i njejti institucion ne nje sistem te integruar ne menyre vertikale.
Ne kete model mjeket paguhen ne menyre tipike nga rroga dhe spitalet dhe fondet jepen nga buxheti global. Perfitimet i jepen pacienteve ne natyre, shpesh falas. Versioni publik i ketij modeli perfshin financimin shteteror dhe ofrimin e kujdesit shendetesor dhe shpesh fondet sigurohen kryesisht nga taksat e pergjithshme.
Perkufizim plotesues: Termi perdoret per sistemin e finances se sherbimeve shendetesore dhe menaxhimit, ne te cilin, si financimi dhe ofrimi i sherbimeve shendetesore ofrohen nga i njejti institucion, pa ndarje midis bleresve dhe ofruesve, pra ofruesit e kujdesit shendetesor jane te punesuar direkt nga nje pale e trete paguese dhe nga pikepamja menaxheriale jane pergjegjes ndaj nje serie organizmash qeverisese. Ky haset zakonisht ne te ashtuquajturit sherbime shendetesore kombetare ne sistemet e Beverixhit dhe Semashkos.
International Monetary Fund (Fondi Nderkombetar Monetar -F M N)
Themeluar me 1944. Promovon bashkepunimin monetar dhe stabilizimin e valutave. Qendra ne Uashington, D.C. Ka 151 vende anetare.

Intervention (Nderhyrje)
Nje aktivitet ose nje seri aktivitetesh qe synojne modifikimin e nje procesi, ecurije veprimi ose nje sekuence ngjarjesh, ne menyre qe te ndryshoje nje ose disa prej karakteristikave te tyre si rendimentin ose rezultatet e pritshme.
Incubation period (Periudhe e inkubacionit)
eshte ajo periudhe kur mikroorganizmi ndodhet ne trup, por nuk shkakton shenja te semundjes. Quhet shpesh edhe periudha e latences.
Infection (Infeksion)
Prania e nje shaktari brenda nje strehuesi ku ai mund, por edhe nuk mund te shkaktoje semundje.
I N S T A T - Instituti i statistikes
Nen vartesine e Keshillit te Ministrave. Realizon sherbimin statistikor ne Republiken e Shqiperise. Aktivietet aktuale perfshijne statistikat per cmimet, ato demografike, te biznesit, tregtise se jashtme e te brendeshme, statistika jetesore, statistika arsimore, shendetesore, te punes etj.
Integrated Management of Childhood Illnesses, shkurt-IMCI (Menaxhimi i Integruar i Semundjeve te Femijerise)
Nje lloj strategjie qe lejon trajtimin e menjehershem ne periferine me ekstreme te sistemit te kujdesit shendetesor te pese shkaqeve me te zakonshme te vdekjeve tek mosha feminore qe jane, pneumonia, semundjet diareike, malaria, fruthi dhe keq-ushqyerja.
Intergovernamental organisation (Organizata nderqeveritare)
Nje organizate e cila eshte themeluar mbi bazen e nje marreveshje nderqeveritare. Per shembull OBSH, Keshilli i Evropes etj.
Investment for health (Investim per shendetin)
I referohet burimeve te cilat i kushtohen qarte prodhimit dhe permiresimit te shendetit. Ato mund te investohen nga agjensi publike ose private si dhe nga individe apo grupe njerezish.

L

Latency period (Periudha e latences)
Nje periudhe e ndryshimeve subklinike ose inaparente pas ekspozimit, qe mbaron me fillimin e simptomave te semundjes kronike.
Legal drinking age (Mosha ligjore e pirjes)
eshte ajo moshe poshte te ciles ndalohet me ligj blerja e alkolit
Lehap (Shkurt ne anglisht per “Local Environemt and Health Action Plan-Plan Lokal i Veprimit per Mjedisin dhe Shendetin)
Perfaqeson shtrirjen ne nivelin lokal te Planit Kombetar te Veprimit per Mjedisin dhe Shendetin.
Licensing (Licensim). Shih gjithashtu “Accreditation”
Vendosja e kufizimeve legale qe percakton se cilet individe ose institucione kane te drejten te ofrojne sherbime ose mallra (zakonisht bazohet ne permbushjen e kerkesave minimale)
Ne dallim me akreditimin, i cili eshte vullnetar dhe kryesisht administrohet nga organizma joqeveritare. licensimi i institucioneve te kujdesit shendetesor zakonisht eshte i detyrueshem dhe i imponuar nga shteti.
Perkufizim plotesues: Licensimi i cili perdor standarte, vendos nivele minimale, pra kerkesa qe duhet te plotesohen per te caktuar nje individ ose nje institucion si te pershtatshem per te ofruar nje sherbim per publikun.
Licensing of the activities in the pharmaceutical sector (Licensimi i veprimitarive ne sektorin farmaceutik)
Pajisja me leje per ushtrimin e aktivitetit privat per import, eksport, shitje me shumice dhe pakice te barnave, materialeve mjekesore dhe aksesoreve, nga Komisioni Licencave i Ministrise se Shendetesise.
Lifestyle (Menyra e jeteses)
Nje menyre e pergjithshme e te jetuarit e bazuar ne nderlojen midis kushteve te jeteses ne kuptimin e gjere dhe menyrat idividuale te sjelljes te percaktuara nga faktoret social-kulturore dhe karakteristikat personale.

Life expectancy (Jeta e pritshme)
Numri i viteve qe pritet te jetoje mesatarisht nje popullsi e dhene.
Perllogaritet me mesataren e jetes, bazuar ne shkallen aktuale te vdekshmerise per te gjitha grup-moshat. Indikatore te tjere te jetes se pritshme jane jeta e pritshme ne moshen 1,15, 45 dhe 65 vjec.
Lifeskills (Aftesi, zotesi jetesore)
Jane ato zotesi personale sociale, njohese dhe fizike qe cilat i bejne njerezit te afte te kontrollojne dhe drejtojne jeten e tyre, dhe te zhvillojne aftesine per te jetuar me ndryshimet dhe per te sjelle ndryshime
List of essential drugs (Lista e medikamenteve esenciale)
Liste medikamentesh me te domosdoshem per te arritur nje nivel shendetesor te arsyeshem per sa me shume njerez qe te jete e mundur. Hartuar per here te pare ne vitin 1977 nga OBSH-ja. Ne ate kohe numeronte rreth 200 zera. Sot rreth 300. Rishikohet cdo dy vjet
Long-term care (Kujdesi afatgjate)
Kujdesi afatgjate perfshin nje seri te gjere ndihmash me veprimtari ditore qe individet me paaftesi kronike kane nevoje per nje periudhe te gjate kohe.
Kujdesi shendetesor paresor merret kryesisht me ruajtjen ose permiresimin e aftesise te se moshuarve me paaftesi per te bere nje jete sa me te pavarur qe te jete e mundur. Ai perfshin gjithashtu nevojat sociale dhe mjedisore dhe prandaj eshte me i gjere sesa modeli mjeksor qe dominon kujdesin akut. Kryesisht ai eshte me teknollogji te ulet, megjithese eshte bere me i koklavitur, pasi tek ai po perfundojne te moshuar me nevoja komplekse dhe qe qendrojne ne mjediset tradicionale te kujdesit afatgjate perfshire edhe shtepite. Sherbimet dhe strehimi jane qe te dy thelbesore ne zhvillimin e politikes dhe sistemeve te kujdesit shendetesor afatgjate.
Perkufizim plotesues: Shtepi te perkujdesjes, infermieret vizituese shtepijake dhe sherbime te tjera qe i ofrohen te semureve kronike ose personave me paaftesi.
Longitudinal study (Studim longitudinal)
eshte ai studim qe behet ne kohe, pra jo ne nje moment te caktuar por ne vazhdimesi.

M

Malnutrition (Kequshqyerje)
cdo crregullim i ushqyerjes. Mund te vije nga ushqyerja e paket, por edhe e tepert dhe e pabalancuar.
Managed Care (Kujdesi i menaxhuar)
Perdorimi i nje menaxheri ne kontrollin dhe shfrytezimin e sherbimeve mjekesore dhe kontrollin e shpenzimeve.
Shpesh bashke me institucionet shendetesore, forma te tjera te kujdesit te menaxhuar perfshijne kontrollin nga koleget, procedurat e miratuara qe me pare ne kirurgji, menaxhimin e rastit per te semuret kronike, formulare qe kufizojne rimbursimin farmaceutik ne nje liste te miratuar, dhe oferta te tjera te kontraktuara. Institucionet e kujdesit te menaxhuar e vendosin theksin ne krijimin e strukturave qe rrisin kontrollin dhe menaxhimin e financimit dhe ofrimit te sherbimeve shendetesore.
Managed Health Care ( Kujdesi shendetesor i menaxhuar)
Nje sistem i ofrimit te kujdesit shendetesor qe ndikon shfrytezimin dhe koston e sherbimeve dhe qe mat punen e kryer. Qellimi i tij eshte nje sistem qe ofron vlera duke i dhene njerezve mundesine per kujdes shendetesor cileesor dhe ne nje menyre kosto-efektive
Managed competition (Konkurence e menaxhuar). Shih gjithashtu “Competition”
Rregullim shteteror i tregut te kujdesit shendetesor, i cili perdor konkurencen si mjet per te arritur objektivat e eficiences brenda kuadrit te nderhyrjeve shteterore, i hartuar per te arritur objektiva politike si ekuiteti.
Management (Menaxhim)
Masat e marra per planifikimin, organizimin, veprimin dhe vleresimin e te gjithe elementeve te shumte te nje sistemi dhe personelit te perfshire ne detyren e menaxhimit.
Marginal benefit (Perfitim shtese, skajor, marxhinal)
Nje perfitim shtese qe merret duke konsumuar njesine e fundit (ate te radhes) te nje malli.
Shpesh, perfitimi marxhinal eshte me i ulet sesa perfitimi mesatar, per shembull dita e fundit e qendrimit ne spital nuk kontribuon ne rezultat aq sa nje dite tjeter gjate ketij qendrimi. Megjithate ngandonjehere per shembull, nese nevojitet nje shkalle e caktuar e imunizmit ne komunitet, perfitimi marxhinal eshte me i madh sesa perfitimi mesatar.
Perkufizim plotesues: Perfitimi shtese (per shembull ne njesi te rezultatit shendetesor) qe prodhohet nga shtimi i nje burimi (per shembull nje nderhyrje ne kujdesin shendetesor)
Marginal cost (Kosto marxhinale). Shih “Cost”
Market mechanism (Mekanizmi i tregut)
Nderveprimi i bleresve dhe shitesve ne nje treg dhe ne ekonomite e perziera, i cili percakton natyren dhe volumin e mallrave dhe sherbimeve te prodhuara, dhe shperndarjen e tyre
Market failure (Deshtim i tregut)
Nje situate ne te cilen ekonomia e tregut deshton ne arritjen e eficiences ekonomike.
Perkufizim plotesues: Paaftesia e tregut per te arriur ne nje ekuiliber eficient te llogjikshem ne disa kushte te caktuara,si kryesisht ekzistenca e mallrave publike, eksternaliteteve, mungesa e te drejtave te qarta ndaj prones, paaftesia e disa konsumatoreve per te vepruar ne interesin e tyre me te mire, monopoli natyror si pasoje e uljes konstante te mesatares se kostos se prodhimit, transaksione te teperuara te kostos ose asimetria e informacionit.
Maternal mortality (Vdekshmeri ametare)
Nje tregues qe mat rrezikun e vdekjes se nje nene nga shkaqe qe kane te bejne me barren. Nje vdekje ametare eshte vdekja e nje nene kur ajo eshte shtatezane ose brenda 42 diteve te para pas lindjes.
Measles complications (Komplikacionet e fruthit)
Komplikacionet e fruthit jane gjendje ose infeksione qe ndeshen gjate ose pas kalimit te fruthit. Disa nga komplikacionet e fruthit jane: diarrea, pneumonia, stridori, ulcerat e gojes, infeksioni i syrit. Komplikacion me i rralle eshte encefaliti (inflamacion i trurit)
Measure of association (Masa e asocijimit)
Nje lidhje e percaktueshme nga pikepamja sasiore midis ekspozimit dhe semundjes. Perfshin riskun relativ, raportin e shkalles.
Medical surveillance (Survejanca mjekesore)
Monitorimi i individeve potencialisht te ekspozuar per te zbuluar simptomat e hershme te semundjes.
Medical audit (Kontrolli i rezultateve mjekesore). Shih “Clinical audit”
Medical doctor (MD) (Doktor ne mjekesi). Shih “Physician”
Medical savings account (Kontoja e kursimeve mjekesore)
eshte nje lloj kontoje qe lejon ose mandaton njerezit te vendosin pará ne konto kursimi
(pa takse) per ti perdorur vetem per shpenzime mjekesore.
Members (Anetare). Shih “Beneficiaries”
Mental health (Shendet mendor)
eshte aftesia per te menduar dhe mesuar si dhe aftesia e nje individi per te kuptuar dhe jetuar me emocionet e veta dhe reagimet e te tjereve. Shendeti mendor eshte nje komponent i shendetit i lidhur ngushte me aspektet e tjera te shendetit. Shendeti dhe shendeti mendor jane produkte te nje serie dimensionesh te nderlidhura, perfshire dimensionin fizik, emocional, social, kulturor dhe shpirteror.
Merit good (Mallra merite). Shih “Good”
Military Hospital of Tirana (Spitali Ushtarak i Tiranes)
Ka 412 shtreter. eshte nen administrimin e Ministrise se Shendetesise. Sherben edhe si qender kombetare e traumatologjise dhe ortopedise.
Mixed formula (Formula e perzier)
Shpesh eshte pagimi i specialisteve, i bazuar mbi nje perzierje metodash (per shembull pagese per fryme plus tarifen per sherbim per disa sherbime te caktuara). Po ashtu ketu mund te futen si plotesuese edhe pagesa me bonuse ose shenjestra, qe perdoren si stimuj ne rast se arrihen disa objektiva te caktuara.
Monitoring (Monitorim)
Mbikqyrja e vazhdueshme e nje aktiviteti per te ndihmuar ne supervizionin e tij dhe per te pare nese ai po ecen sipas planit.
Perkufizim plotesues: Monitorimi perfshin percaktimin e metodave per te matur veprimtarine, perdorimin e burimeve dhe pergjigjen sipas kritereve te caktuara.
Moral hazard (Rrezik moral)
Mundesia e konsumatoreve ose ofruesve qe te shfrytezojne jo sipas rregullave nje sistem te perfitimeve, ne dem ose dizavantazh te konsumatoreve te tjere, ofruesve ose komunitetit financiar, pa pesuar pasojat financiare.
Nje term i sigurimeve shendetesore. Aty ku sherbimet nuk paguhen direkt nga individet, ata mund te kene rrezik ose te veprojne ne nje menyre, e cila rrit kerkesen per sherbime shendetesore. eshte ne interes te siguruesit te krijoje dezincentive ndaj te tilla sjelljeve (si bashekpagesen ose premiume mbi bazen e riskut)
Morbidity cost (Kostoja e semundshmerise). Shih “Cost”
Morbidity rate (Shkalla e semundshmerise)
Shkalle e semundjes ose paaftesise, zakonisht e shprehur per 1000 njerez.
Mortality cost (Kostoja e vdekshmerise).Shih “Cost”
Mopping up (Krehje)
Vaksinimi ndaj asaj pjese te popullates qe konsiderohet me risk te larte per te marre semundjen perkatese. Per shembull vaksinimi shtepi me shtepi per polion praktikohet pas Diteve Kombetare te Imunizimit
Morbidity (Morbiditet, semundshmeri)
cdo shmangie, subjektive apo objektive nga nje gjendje fiziollogjike apo psikologjike.
Mortality rate (Shkalla e vdekshmerise)
Masa e shpeshtesise se hasjes se vdekjes ne nje popullsi te caktuar gjate nje periudhe te kohe te caktuar.
Multiple infection (Infeksion i shumfishte)
Nje infeksion ku individi eshte i infektuar me me teper se nje lloj specie.


Mutuelles/Mutualites. Shih “Sickness funds”

N

National Agency of Environement (Agjensia Kombetare e Mjedisit)
Pasardhesja e Komitetit te Mbrojtjes se Mjedisit. Deri ne 1992 ne vartesi te Keshillit te Ministrave. Nga 1992 deri me korrik 1998 brenda Ministrise se Shendetesise dhe Mjedisit. Nga korriku 1998 perseri ne vartesi te Keshillit te Ministrave. Duke filluar nga viti 2001 ajo shnderrohet ne Ministri te Mjedisit
National Drug Policy (Politike Kombetare e Barnave)
Futja, disponueshmeria, cilesia e mire dhe perdorimi racional i barnave nepermjet hartimit dhe miratimit te Listes se Barnave Thelbesore, Formularit Kombetar te Barnave, Listes se Barnave Kryesore qe Rimbursohen dhe regjistrimit te barnave.
National Formulary of Drugs (Formulari Kombetar i Barnave)
Udhezues mjekesor i miratuar nga Ministria e Shendetesise, ne dispozicion te mjekeve dhe farmacisteve, qe kontribuon ne perdorimin racional te barnave.
National Health Service-NHS (Sherbimi Kombetar Shendetesor). Shih “Beveridge system”
National health accounts (Llogaria kombetare shendetesore). Shih edhe “Health expenditure”
Informacion, zakonisht ne formen e indikatoreve, qe nje vend mund te grumbulloje lidhur me shpenzimet shendetesore.
Indikatoret mund te perfshijne shpenzimet totale shendetesore, shpenzimet publike, shpenzimet private, shpenzimet nga xhepi, ato nga taksat dhe shpenzime te tjera publike, shpenzimet per sigurimet sociale, shpenzimet publike per shendetin.
National immunisation days (Ditet kombetare te imunizimit, vaksinimit)
Nenkuptojne nje fushate masive vaksinimi ne shkalle kombetare ne dite te caktuara per sigurimin e nje mbulese vaksinale optimale. Tipike kane qene ditet kombetare te imunizimit kunder poliomielitit te zbatuara me sukses edhe ne Shqiperi ne vitet 1996,1997, 1998, pra eshte nje vaksinim plus atij te rutines (kalendarit te vaksinimit).
National level planning (Planifikimi ne nivel kombetar)
Planifikimi i vazhdueshem, i gjere dhe i koordinuar per alokimin ose investimet e burimeve te vendit ne menyre te tille, qe te arrije ku duhet dhe nivelin e deshiruar ekonomik dhe zhvillimin social. Planifikimi ne nivel kombetar perfshin integrimin e nevojave dhe qellimeve te kujdesit shendetesor, arsimit, bujqesise, sigurise publike, transportit, ekollogjise dhe agjensive te tjera qe lidhen me te.
National Programe on Aids (Programi Kombetar per AIDS)
Fillon pune ne Shqiperi ne gusht 1987 brenda Ministrise se Shendetesise, ne Drjetorine e Higjenes dhe Epidemiologiise me ndihme direkte te OBSH-se. Programi del me vete, jashte Ministrise por ne vartesi te saj ne korrik 1991.
National Public Health Conference (Konferenca Kombetare e Shendetit Publik)
Konferenca me e madhe e shendetit publik e mbajtur ndonjehere ne Shqiperi.
(Tirane 14-16 Janar 1999). Sherbeu si baze per hartimin e Dokumentit te Politikes dhe Strategjise se Shendetesise
Natural history of disease (Historia natyrore e semundjes)
Ecuria kohore e semundjes nga fillimi deri ne mbarim
N E A P
Shkurt ne anglisht per "National Environmental Action Plan” (Plani Kombetar i Veprimit per Mjedisin). Per here te pare ky plan eshte perpiluar nga Komiteti i Mbrojtjes se Mjedisit ne bashkepunim me Banken Boterore ne 1993 dhe miratuar nga Qeveria ne janar 1994.
Necessary cause (Shkak i nevojshem)
Nje faktor shkaktar prania e te cilit duhet, qe te ndodhe efekti (semundja)
Need (Nevoje)
Ajo cka nje person kerkon nga pikepamja e kujdesit shendetesor
Negative list (Lista negative)
Lista e atyre medikamenteve qe nuk rimbursohen
N E H A P Shkurt ne anglisht per „National Environmental and Health Action Plan“(Plani Kombetar per Mjedisin dhe Shendetin PKVMSH)
Nismen e ka ne qershor te vitit 1994 ne Konferencen e Helsinkit, ku Ministrat e Mjedisit dhe Shendetit te Rajonit Evropian u angazhuan te perpilojne Planet Kombetare te Veprimit per Mjedisin dhe Shendetin, duke patur si qellim te orientonin aktivitetet e shendetit mjedisor brenda vendeve, pa interferuar me prioritetet qe cdo vend mund te kishte vendosur dhe te sygjeronin aksionet e bashkerenduara nga OBSH dhe te gjitha organizatat e tjera, me pergjegjesine per mbrojtjen e shendetit te njeriut, mireqenies dhe cilesise se mjedisit. Vendi yne filloi pergatitjen e PKVMSH ne fillim te vitit 1997. Pergatitja e tij u realizua nga grupi teknik i punes per kete qellim, i drejtuar nga Ministria e Shendetesise ne bashkepunim me OBSH-ne. Ai u miratua ne qershor 1999.
Neonatal mortality (Vdekshmeria neonatale)
Vdekja e foshnjeve me moshe nen 28 dite.
Neonatal mortality rate (Shkalla e vdekshmerise neonatale)
Nje shkalle qe shpreh numrin e vdekjeve midis femijeve nga lindja e siper pa perfshhire diten e 28 te jetes, pjestuar me numrin e lindjeve te gjalla te raportuar per te njejten periudhe kohe. Zakonisht kjo shprehet per 1000 lindje te gjalla.
Network (Rrjet)
Nje grupim individesh, organizatash dhe agjensishe, i organizuar mbi nje baze jo hierarkike rreth disa ceshtjeve te interesit te perbashket, te cilat ndiqen ne menyre shume aktive dhe sistemike, mbi bazen e nje angazhimi dhe besimi.
Nominal scale (Shkalla nominale)
Klasifikim ne kategori jo te renditura per shembull raca, feja,vendi i lindjes jane atribute te matshme individuale thjeshte nominale pasi nuk eshte se midis tyre ka nje lidhje apo renditje te brendeshme.
Non-governametal organisation (Organizata joqeveritare)
Shkurt ne anglisht si NGO(en-xhi-ou). Shume te pranishme ne Shqiperi. Jane vendase dhe te huaja. Nga vendaset me te fuqishmet jane ato qe merren me ceshtjet e grave dhe ato te shendetit. Nga te huajat mund te permenden te tilla si CARITAS, PSI, MSI, SEATS, Merlin,Feed the Children, OXFAM, Sorros, SNV, MSF, EEP.
Non-recurrent expenditure (Shpenzim jo-rrjedhes).Shih “Capital expenditure”
Normal curve (Kurbe normale)
eshte nje kurbe ne forme kembane qe rezulton kur ndertohet grafiku i nje shperndarje normale.
Normal distribution (Shperdarje normale)
Grumbullimi simetrik i vlerave rreth nje vendosje qendrore.
Notifiable diseases:
Semundje qe duhet denancuar
Nurse (Infermiere)
Nje person qe ka perfunduar nje program te edukimit baze infermieristik dhe eshte kualifikuar dhe autorizuar ne vendin e tij per te zbatuar ne praktike infermieristiken ne te gjitha mjediset, per promovimin e shendetit, parandalimin e semundjes, kujdesin per te semurin dhe rehabilitimin e tij.
Perkufizim plotesues: Te dhenat lidhur me numrin e infermiereve duhet te trajtohen me kujdes. Si ne burimet kombetare ashtu dhe ne ato nderkombetare, shpesh eshte e paqarte nese shifrat (kur jane te disponueshme) i referohen te gjitha infermiereve te kualifikuara, te regjistruara ose atyre qe punojne aktualisht.
Nursing (Kujdesi infermieristik)
Ne kuptimin me te gjere nenkupton ofrimin e kujdesit infermieristik per individe ,familje apo komunitete per te rikthyer shendetin apo per sherbime parandaluese. Nje sherbim i tille mund te ofrohet qe nga ndihmes-infermierja deri tek infermierja dhe infermierja-mami profesioniste.

O

Objective (Objektiv). Shih gjithashtu “Goal”
Nje gjendje e matshme ose nje nivel i arritjes ne cdo stad te perparimit drej qellimit.
Objektivat kane edhe nje kuader kohor perkates, brenda te cilit duhet te plotesohen .
Perkufizim plotesues: Rezultati perfundimtar qe nje program, projekt ose nje institucion kerkon te arrije.
Observational study (Studim vezhgues)
Nje studim epidemiologjik ne situata ku natyres i lihet te ndjeke ecurine e saj. Ndryshimet ose diferencat ne nje karakteristike studiohen pa nderhyrjen e studiuesit
Occupancy rate (Shkalla e shfrytezimit)
Perqindja e shtreterve spitalore te zene ne nje periudhe te caktuar kohe (ose nje periudhe specifike)
Nese shkalla mesatare e shfrytezimit nuk dihet, ajo mund te perllogaritet si me poshte: pranimi per fryme here mesataren e koheqendrimit, pjestuar per shtratet spitalore per fryme here 365 .
OECD-Organisation for Economic Cooperation and Development (Organizata per Bashkepunimin dhe Zhvillimin Ekonomik)
Organizate nderkombetare e themeluar ne vitin 1961 per te stimuluar progresin ekonomik dhe tregtine boterore.
Open enrolment (Rekrutim i hapur)
Nje periudhe gjate se ciles nje siguruesi mund ti kerkohet te pranoje cdo anetar te ri ose abonent, pavaresisht nga risku i tyre.Rekrutimi i hapur i pengon kompanite e sigurimit nga “mbledhja e ajkes”, pra nga seleksionimi i pacienteve me te shendetshem, ne menyre qe te nxjerrin perfitim me te madh.
Perkufizim plotesues: Nje periudhe gjate se ciles anetaret kane mundesi te zgjedhin nje plan shendetesor alternativ qe u ofrohet.
Opportunistic Infections (Infeksione oportuniste)
Jane infeksione qe shaktohet nga agjente infektive ne kushte te dobesimit te sistemit imun te organizmit sic ndodh ne rastin e AIDS-it. Tek njeriu i shendoshe ato nuk shkaktojne semundje, ndersa tek ai me AIDS ato kercenojne jeten dhe cojne ne vdekje. Pneumonia nga Pneumocisti carinii, eshte nje nga infeksionet me te zakonshme dhe me vdekjeprurese oportuniste qe shoqerojne HIV-in.
Opportunity cost (Kostoja oportune) Shih “Cost”
Optimal health (Shendet optimal)
Barazpesha midis shendetit fizik,emocional, social, shpirteror dhe intelektual
Opting-in (Futje, te pranuarit per t'iu bashkuar dickaje)
Procesi kur njerezit zgjedhin te marrin pjese ne nje plan shendetesor (zakonisht publik) te cilit nuk do ti perkisnin pa vendimin e tyre aktiv per te bere nje gje te tille.
Opting-out (Largim, zgjedhja e opsionit per t'u larguar nga dicka)
Procesi kur njerezit zgjedhin te mos marrin pjese ne nje plan shendetesor (zakonisht publik), i cili do tu caktohej nese ata nuk do te benin nje zgjedhje aktive.
Order of Physicians (Urdheri i mjekeve)
I krijuar ne in 1993, eshte pergjegjes per regjistrimin dhe standartet profesionale te mjekeve.
Ordinal scale (Shkalle rendore)
Klasifikimi ne kategori te renditura nga pikepamja cilesore, per shembull klasa sociale (I,II,III),
Outbreak (Shperthim)
Perdoret shpesh si sinonim i epidemise. Ndonjehere preferohet sepse nuk krijon sencacionin e fjales epidemi. Gjithashtu perdoret ne vend te nje epidemie te lokalizuar
Outcome (Rezultat). Shih gjithashtu “Clinical/ Economic outcome” dhe “Output”
Nje ndryshim i nje situate, qe vjen pas nje veprimi
Perkufizim plotesues: I referohet nje rezultati perfundimtar te nje procesi prodhimi ose aktiviteti per shembull nje shendeti me te mre.
Outcomes research (Puna kerkimore lidhur me rezultatet)
Vlereson impaktin e kujdesit shendetesor ne rezultatet shendetesore per pacientet dhe popullaten.
Ajo gjithashtu mund te perfshije vleresimin e impakteve ekonomike qe lidhen me rezultatet shendetesore sic jane kosto-efektiviteti dhe dobia e kostos. Studimi i rezultateve e vendos theksin mbi vleresimet e problemeve shendetesore (ose semundjen) te kujdesit shendetesor te ofruar ne pergjithesi ne mjedise reale, ne ekipet multidisiplinare dhe nje seri te gjere rezultatesh perfshire vdekshmerine, semundshmerine, statusin funksional, mireqenien mendore dhe aspekte te tjera qe lidhen me cilesine e jetes.
Out-of-pocket expenditure (Shpenzimi nga xhepi)
Vecanerisht ne lidhje me Kontabilitetin Kombetar Shendetesor. eshte shuma e te gjitha pagesave nga xhepi te bera nga individet.
Krahas sigurimit vullnetar privat, shpenzimi nga xhepi eshte komponenti madhor i shpenzimit shendetesor privat.
Out-of-pocket payments (Pagesa nga xhepi). Shih “User charges”
Keto pagesa perfshijne ndarjen e kostos me te tjere si dhe shpenzimet private per sherbime qe nuk mbulohen nga planet respektive shendetesore
Perkufizim plotesues: Pagese e bere nga konsumatori i sherbimeve shendetesore drejtpersedrejt tek ofruesi ne kohen kur e merr sherbimin. Pagesa qe behen drejtpersedrejti nga pacienti. Ato perfshijne ndarjen e shpenzimeve (dhe tarifen e paguesit) dhe pagesat jo zyrtare te bera ndaj ofruesve te sherbimit shendetesor.
Outpatient (Pacient i jashtem, ambulator), Ne dallim me “Inpatient”
Pacient te cilit i ofrohen sherbime mjekesore dhe paramjekesore duke mos qene i shtruar zyrtarisht ne nje institucion (klinike private, spital me qender per paciente ambulatore ose ambulanca) dhe qe nuk qendron gjate nates.
Perfshin pacientin i cili shkon ne nje spital per trajtim ose konsulte, por qe nuk qendron aty gjate nates.
Perkufizim plotesues: Pacient te cilit i ofrohen sherbime ne nje klinike te nje mjeku ose mjedise te tjera ambulatore
Outsource: Eshte nje praktike kur nje institucion, per shembull nje spital kontrakton nje kompani tjeter per te ofruar sherbime ose produkte qe po te beheshin nga vete institucioni do te ishin shume te kushtueshme, te nderlikuara dhe qe do te hanin kohe per institucionin. (Perkthimi fjale per fjale nenkupton nxjerrjen e burimeve te tua jashte)
Output (Autput). Shih gjithashtu “Outcome”
Rezultati i nje procesi.
Perkufizim plotesues: I referohet produktit ose sherbimit imediat qe vjen nga nje proces ose veprimtari produktive, per shembull rezultatet e nje procedure mjekesore.
Over-the-Counter Drug (Bar mbi banak)
Medikament qe jepet pa recete
Nje bar qe nuk ka nevoje per recete sipas ligjit perkates te shtetit

P

Pandemic (Pandemi)
Semundje ngjitese qe dominon ne nje zone shume te gjere gjeografike (per shembull AIDS-i eshte nje pandemi)
Paramedical staff (Stafi paramjekesor). Shih gjithashtu “Human resources”
Personel qe perfshin te gjitha llojet e profesioneve qe lidhen me mjekesine, si personeli ne fushen e infermieristikes, mamise, higjenes, higjenes se gojes, farmacise, fizioterapise, mjekesise laboratorike, ushtrimeve terapeutike etj.
Perkufizim plotesues: Staf profesional i cili u jep mbeshtetje direkte mjekeve ne punen e tyre ose ne trajtimin e semundjes. Ai perfshin fizioterapistet dhe radiologet.
Parasite (Parazit)
Nje organizem qe jeton brenda ose mbi nje organizem tjeter te cilit i merr ushqimin. Nje parazit nuk mund te jetoje ne menyre te pavaruar. Infeksionet nga parazitet perfshijne protozoaret (p.sh malarien), helmintet (p.sh askaridin) dhe arthopodet
Pathogen (Patogjen)
Nje substance ose organizem qe eshte i afte te shkaktoje semundje.
Pathogenesis (Patogjeneze)
Origjina dhe zhvillimi i semundjes
Passive immunity (Imunitet pasiv)
Imuniteti qe i jepet permes kundetrupave te prodhuar ne nje strehues tjeter dhe qe merren ne menyre natyrore nga femija prej nenes se tij ose ne menyre artificiale permes administrimit te nje preparati qe permban kundertrupa (antiserum ose imunoglobuline)
Patient (Pacient)
Nje person ne kontakt me sistemin shendetesor, qe kerkon vemendje per nje gjendje shendetesore.
Patient-centred care (Kujdes shendetesor qe ve ne qender pacientin)
Nje menyre e te vepruarit qe me vetedije zbaton nje perspektive te pacientit.
Kjo perspektive mund te karakterizohet si ajo qe merr ne konsiderate respektin per vlerat, parapelqimet, dhe nevojat e shprehuara nga pacienti lidhur me koordinimin dhe integrimin e kujdesit shendetesor, informacionin, komunikimin dhe edukimin, komfortin fizik, mbeshtetjen emocionale dhe lehtesimin e frikes dhe ankthit, perfshirjen e familjes dhe miqeve, tranzicionin dhe vazhdimesine.
Patients' rights (Te drejtat e pacientit).
Nje seri te drejtash, pergjegjesishe dhe detyrash, nen te cilat nje individ kerkon dhe merr sherbime te kujdesit shendetesor.Meqe te drejtat e pacientit shpesh nuk jane te qarta, permbajtja e tyre ndryshon nga vend ne tjetrin si dhe me kalimn e kohes.
Pathogenicity (Patogjenicitet)
Proporcioni i personave te infektuar pas ekspozimit ndaj nje agjenti shkaktar, te cilet pastaj zhvillojne semundjen klinike.
Payment (Pagese). Shih gjithashtu “Prospective payment” dhe “Retrospective payment”
Alokimi i burimeve (zakonisht pará) per institucionet dhe individet e sektorit shendetesor, ne kembim te nje pune (per shembull per ofrimin i sherbimeve, menaxhimin e institucionit)
Pagesa perfshin si dhenien e fondeve ashtu dhe shperblimin. Format e pagimit perfshijne buxhetin, pagesen per fryme, pagesen mbi baze rasti, pagesen tarife per sherbim,pagesen sipas diteve dhe rrogen
Payroll tax (Taksa e pages)
Nje takse qe pagohet mbi bazen e pages Ndonjehere perdoret ne menyre jo korrekte, duke e ngateruar me kontributin, por duhet te rezervohet per situata ne te cilat pjesa e financimit e punedhenesit bazohet thjeshte ne pagen (dhe jo per te paguar nje pjese te kontributeve ne emer te te punesuarit, e cila mund te varioje sipas shoqerise se sigurimeve, tavanit te te ardhurave etj)
Peer Review (Kontroll simoter, rishikim simoter, rishikim prej te njejtit rang)
eshte nje mekanizem qe siguron cilesine e kujdesit shendetesor brenda bashkesise shendetesore. Ky kontroll i sigurise kryhet nga specialiste te kujdesit shendetesor (simotrat) per te siguruar se kujdesi shendetesor i ofruar dhe sherbimet e perdorura jane sic duhet. Ai mund te perdoret gjithashtu per te identifikuar mashtrimet dhe abuzime te tjera te sistemit te pageses ne kujdesin shendetesor
Per-diem charge/fee/payment (Pagese,takse,tarife mbi baze ditore)
Pagese per sherbime mbi baze dite, zakonisht per trajtimin e pacienteve te shtruar.
Tarifat mbi baze ditore mbulojne te gjitha sherbimet dhe shpenzimet per pacient ne dite dhe nuk ndryshojne sipas trajtimit.
Perkufizim plotesues: Kur pagues te pales se trete paguajne spitalet mbi nje baze ditore.
Perfect competition (Konkurence e perkryer) Shih “Competition”
Perinatal mortality (Vdekshmeria perinatale)
Vdekjet fetale te vonshme (pas javes se 28 te barres) plus vdekjet ne javen e pare pas lindjes.
Perinatal transmission (Transmetimi perinatal)
eshte transmetimi i nje shkatari nga nena tek femija gjate lindjes
Period prevalence (Prevalenca periudhe)
Numri i rasteve te semundjes te pranishme gjate nje periudhe kohe
Personal health care (Sherbime shendetesore personale)
Jane ato sherbime shendetesore qe kane te bejne me personin, ne dallim nga ato qe kane te bejne me nje bashkesi njerezish
P H A R E - Shkurt ne anglisht per “ Poland Hungary Rehabilitation Economy”.
Program i Bashkimit Evropian ne mbeshtejtje te vendeve te Evropes Qendrore dhe Lindore. Programi ne Shqiperi ka filluar ne qershor 1992, megjithese zyra ne Tirane eshte hapur vetem ne tetor 1993. Fillon aktivitetin ne Shqiperi ne fushen e shendetesise ne prill 1994 duke u fokusuar kryesisht ne zhvillimin e kujdesit shendetesor paresor, ne mbeshtetje te reformes per spitalet, permiresimin e sektorit farmaceutik dhe ne kuadrin legjislativ te sektorit shendetesor.
Pharmaco-vigilance (Farmako-vigjilence)
Studimet sistematike te kontrolluara (te dokumentuara), te lidhura me perfitimet dhe rreziqet qe vijne nga perdorimi i barnave qe qarkullojne ne tregun farmaceutik.
PHC.Shih “Primary Health Care”
Physician (Mjek)
Nje person qe ka kryer studimet ne mjekesi ne nivel universitar. Qe te licensohet legalisht per pune te pavarur ne mjekesi ai ose ajo ne shumicen e rasteve i nenshtrohet trajnimit pas-universitar ne nje spital.I quajtur gjithashtu doktor. Te dhenat lidhur me numrin e mjekeve, si nga burimet kombetare ashtu dhe nga ato nderkombetare duhen te trajtohen me kujdes. Shpesh eshte e paqarte nese shifrat (kur jane te disponueshme) i referohen mjekeve te kualifikuar, te regjistruar ose atyre qe punojne aktualisht.
Planning (Planifikim)
Nje proces i organizimit te vendimeve dhe veprimeve per te arritur qellime te caktuara brenda nje politike te caktuar.
P M U - Shkurt ne anglisht per "Programme Management Unit" ( Njesi te menaxhimit te programeve)
Pneumocystis carinii pneumonia (Pneumoni nga Pneumocystic carini)
Nje infeksion i mushkerive qe shkakton numrin me te madh te vdekjeve tek njerezit te cilet jane HIV pozitiv.
Point prevalence (Prevalence pike)
Numri i te semureve nga nje semundje e caktuar ne nje moment te caktuar kohe
Policy (Politike)
Nje marreveshje ose konsensus midis partnereve perkates per ceshtje te cilat duhet te trajtohen dhe mbi metodat ose strategjite se si duhen trajtuar ato.
Pollution (Ndotje)
Perndryshim i drejtperdrejte a i terthorte i vetive fizike, kimike, termike, biologjike ose radioaktive i cdo pjese te mjedisit, ne mase te tille sa qe krijon rrezik potencial per shendetin, sigurine ose mireqenien e specieve te gjalla.
“Polluter pays” principle (Parimi “Ai qe ben ndotjen paguan”)
eshte nje parim i perfshire ne ligjet e disa vendeve se ata prodhues te cilet jane pergjegjes per ndotjen duhet te paguajne kompensimin per demin dhe koston e pastrimit nga ndotesit.
Polyclinic (Poliklinike)
Nje lloj ofruesi i sherbimit shendetesor qe ofron kujdes shendetesor ambulator per me teper se nje specialitet sherbimesh.
Population (Popullsi)
Numri total i banoreve ne nje zone te caktuar ose ne nje vend te caktuar.
Population medicine (Mjekesi e popullsise)
Analize dhe vleresim i kujdesit shendetesor mbi bazen e kumunitetit ose grupit, sesa mbi bazen e individit. Ndertimi i nje sistemi qe ka si objektiv ata qe jane ne nevoje me te madhe, duke pranuar edhe humbje ne kurriz te permiresimit te shendetit mesatar, sesa perpjekja maksimale per individe te caktuar.
Position paper (Dokumenti i pozicionimit)
eshte nje dokument qe shpreh pozicionimin e Ministrise se Shendetesise lidhur me reformen e sistemit shendetesor. eshte hartuar ne shtator 1999 dhe ishte nje pararendes i dokumentit te strategjise shendetesore
Positive list (Liste pozitive)
Lista e atyre medikamenteve qe rimbursohen
Postneonatal mortality rate (Shkalla e vdekshmerise postneonatale)
Nje raport qe shpreh numrin e vdekjeve midis femijeve nga dita e 28 e siper por pa e perfshire vitin gjate nje periudhe te caktuar kohe, pjestuar me numrin e lindjeve te gjalla te raportuar gjate te njejtes periudhe kohore. Zakonisht shprehet per 1000 lindje te gjalla.
Potential years of life lost (Vite potenciale te jetes se humbur)
Mase e viteve te humbur te jetes si pasoje e vdekjes se parakoheshme.
Vdekja premature i referohet normalisht moshes nga 70 e poshte (ne Evrope)
Practice: Klinike
Pre-existing condition (Gjendje para-ekzistuese). Shih gjithashtu dhe “Adverse selection”
Nje sigurim shendetesor mund te specifikoje se ai nuk do te marre parasysh problemet tashme te diagnostikuara ose qe ndodhen nen trajtim, perpara se te blihet polica, qe njihet me emrin gjendje paraekzistuese.
Perkufizim plotesues: Nje gjendje fizike qe ekzistonte perpara nxjerrjes se polices se sigurimit te ketij apo atij personi ose planit te rekrutimit, i cili mund ose mund te mos e kufizoje kontraten per mbulesen ose per perfitimet.
Premium (Premium,prim)
Nje pagese njeshe per sigurimin vullnetar.
Premiumet mund te diferencohen sipas moshes (ne momentin e hyrjes ne skeme), seksit dhe semundjeve para-ekzistuese te personit te siguruar, te kalkuluara mbi vleren prezente te nje kostoje te pritshme, te cilen mund te shkaktoje nje person i siguruar ose mbi baze komuniteti.
Prescription (Pershkrim)
Dhenie, shkruajte e nje recete
Prescription fraud (Mashtrimi me recetat )
Bashkepunimi mjek i pegjithshem me farmacistin per te bere receta jo te ndershme
Price (cmim)
Sasia e parave me te cilat blihet ose shitet dicka.
cmimet ne kujdesin shendetesor mund te ndryshojne sipas kostos dhe tarifave.
Perkufizim plotesues: cmimet e administruara jane cmime te cilat percaktohen nga nje agjensi administrative sesa te vendosura ne treg.
Primary health care (Kujdesi shendetesor paresor). Shih gjithashtu dhe “Secondary/Tertiary health care”
Niveli i pare i kontaktit me njerezit, qe vepron per te permiresuar shendetin e komunitetit.
Ne nje sistem me portjer, te gjitha konsultimet fillestare (jo emergjente) me doktoret, infermieret ose stafin tjeter shendetesor, quhen kujdesi shendetesor paresor, ne dallim me kujdesin shendetesor dytesor ose sherbimet e rekomandimit (ku tjetrit i rekomandohet te shkoje). Ne sistemet me akses direkt tek specialisti, dallimi zakonisht bazohet ne llojin e institucionit. Per shembull poliklinikat ofrojne kujdes paresor dhe spitalet dytesor
Perkufizim plotesues: Kujdesi shendetesor paresor eshte nje kujdes shendetesor esencial i arritshem, me nje kosto qe vendi dhe komuniteti mund ta perballojne, me metoda qe jane praktike, shkencerisht te bazuara dhe te pranueshme nga pikepamja sociale.
Private health care expenditure (Shpenzimi per kujdesin shendetesor privat).Shih gjithashtu “ Health care expenditure”
Ajo pjese e shpenzimit total per shendetin,e cila nuk eshte publike. Ajo perbehet kryesisht nga pagesat nga xhepi dhe premiumet per sigurimin shendetesor privat (ngandonjehre nga punedhenesit ne emer te individeve)
Shpenzimi per kujdesin shendetesor privat plus shpenzimin per kujdesin shendetesor publik eshte baraz me shpenzimin total per shendetin.
Private health care sector (Sektori i kujdesit shendetesor privat)
Sektori i kujdesit shendetesor paresor i referohet si financimit ashtu edhe ofrimit te sherbimeve private.
Per financimin privat komponente kryesore jane sigurimi social privat, sigurime te tjera dhe pagesat nga xhepi.
Private patient (Pacient privat)
Nje pacient i cili paguan te gjithe koston e te gjitha sherbimeve mjekesore dhe te tjera qe i behen
Privatization (Privatizim).Shih gjithashtu “Decentralization”
Perfshin kalimin e pronesise dhe funksioneve qeveritare nga organizmat publike ne ato private, te cilat mund te konsistojne ne organizata vullnetare dhe organizata private fitim- ose jo fitim-prurese. Shkalla e kontrollit shteteror eshte e ndryshme.
Productivity (Produktivitet).
Volumi i output-it per njesi ose per input.
Produktiviteti shpesh shihet si produktivitet i punes
Process (Proces)
Nje veprim i vazhdueshem dhe i rregullt ose nje vazhdim veprimesh, qe ndodhin ose kryhen ne nje menyre te caktuar dhe qe cojne ne permbushjen e disa rezultateve.
Productivity cost (Kostoja e produktivitetit). Shih “Cost”
Profit (Fitim)
Ajo cka merret nga nje biznes pasi jane plotesuar te gjitha shpenzimet operative ose e ardhura qe merret nga nje investim ose nje prone.
Progressive tax (Takse progresive). Ne dallim me “regressive tax”
Nje takse ku te pasurit paguajne nje porcion me te madh te te ardhurave te tyre sesa te varferit.
Prospective study (Studim prospektiv)
Nje studim ne te cilin studjuesit planifikojne dhe menaxhojne nderhyrjen per te cilen jane te interesuar ne grupe pacientesh qe ata i zgjedhin vete. Ne momentin e fillimit te studimit ata nuk e dine se cilat do te jene rezultatet e ketij studimi ne kontrast me studimin retrospektiv.
Prospective payment (Pagesa prospektive). Ne dallim me “Retrospective paymen”. Shih gjithashtu “Payment”
Nje pagese niveli i te ciles fiksohet qe me pare se sa te behet sherbimi. Per shembull rroga baze eshte nje lloj pagese e tille.
Shembuj te kesaj jane buxheti fiks dhe pagesa per fryme.
Provider (Ofrues)
Specialiste ose institucione qe ofrojne kujdes shendetesor per pacientet.
Prevention (Parandalim)
Masat qe synojne promoconin dhe ruajtjen e shendetit me nderhyrje te tilla si permiresim i statusit te ushqyerjes, imunizim, furnizim me uje dhe higjienizim. Ky quhet edhe parandalimi paresor (primar). Parandalimi dytesor (sekondar) perfshin masa qe synojne sigurimin e zbulimit te hershem te semundjeve dhe infeksioneve. Ndersa parandalimi tretesor (terciar) merret me reduktimin e simptomatikes se semundjeve dhe paaftesine.
Premature (Prematur)
I lindur para javes se 37 te barres
Prevalence (Prevalence)
Numri ose proporcioni i rasteve ose ngjarjeve ose gjendjeve shendetesore ne nje popullate te caktuar.
Prevalence rate (Shkalla e prevalences)
Proporcioni i personave ne nje popullsi te cilet kane nje semundje te caktuar ose nje atribut te caktuar ne nje moment ne kohe ose gjate nje periudhe te caktuar kohe.
Propagated outbreak (Shperthim me perhapje)
Nje shperthim qe nuk ka vetem nje burim te perbashket, por ne fakt perhapet nga nje person tek tjetri
Proportionate mortality (Vdekshmeria proporcionale)
Proporcioni i vdekjeve ne nje popullate te caktuar gjate nje periudhe kohe sipas shkaqeve te ndryshme. cdo shkak shprehet si perqindje e te gjitha vdekjeve dhe shuma e te gjitha shkaqeve ben 100%. Keto proporcione nuk jane shkalle te vdekshmerise pasi emeruesi ne kete rast perfaqesohet nga te gjitha vdekjet dhe jo nga popullsia ne te cilen ndodhin vdekjet.
Public health (Shendet publik)
Shkenca dhe arti i parandalimit te semundjes, zgjatjes se jetes dhe promocionit te shendetit mendor dhe fizik dhe eficiences permes perpjekjeve te organizuara te shoqerise.
Shendeti publik eshte eshte nje koncept social dhe politik qe synon ne permiresimin e shendetit, zgjatjen e jetes dhe permiresimin e cilesise se jetes midis gjithe popullsise permes promocionit, parandalimit te semundjeve dhe formave te tjera te nderhyrjeve shendetesore.
Public health care expenditure (Shpenzim per kujdesin shendetesor publik). Shih gjithashtu “Private health care expenditure”
Perfshin kujdesin shendetesor te financuar publikisht si nga ofruesit publike ashtu dhe private. Fondet publike jane shteti, organizmat shteterore rajonale dhe lokale dhe skemat e sigurimit social. Formimi i kapitalit publik per shendetin perfshin investimet e financuara ne menyre publike ne institucionet shendetesore plus transferimin e kapitalit ne sektorin privat per ndertimin e spitalit dhe pajisjen dhe subvencionimin nga qeveria te ofruesve te kujdesit shendetesor paresor. Ai perfshin fonde per te punesuar shteteror.
Shpenzimet per kujdesin shendetesor publik plus shpenzimet per kujdesin shendetesor privat jane baraz me shpenzimet shendetesore totale.
Public health care sector (Sektori i kujdesit shendetesor publik)
I referohet financimit dhe ofrimit publik te sherbimeve te kujdesit shendetesor.
Meqe financimi dhe ofrimi publik shpesh nuk jane te njejte (per shembull parate publike mund te financojne sherbime jo publike, ndersa parate private gjithashtu mund te financojne sherbime publike) ky term nuk eshte shume i dobishem prandaj duhet shmangur.
Public Health Institute (Instituti i Shendetit Public)
Vazhdues i Institutit Kerkimor te Higjienes e Epidemiologjise dhe Prodhimeve Imunobiologjike. Merr statusin e ri me kete emer ne tetor 1995. Fokusohet ne ceshtje te shendetit publik.
Public health management (Menaxhimi i shendetit publik)
Strukturat dhe proceset me ane te te cilave percaktohen dhe zbatohen ndryshimet e nevojshme per permiresimin e shendetit ne shoqeri
Public health surveillance (Survejanca e shendetit publik)
Nje grumbullim sistematik, analize, interpretim dhe shperndarje e te dhenave shendetesore mbi nje baze te vazhdueshme per te fituar njohuri mbi tablone e shfaqjes dhe potencialit te semundjes ne nje popullate te caktuar, ne menyre qe te kontrollohet dhe parandalohet semundja ne kete popullate.
Public/private mix (Kombinimi, perzierja publike-private)
Kombinimi privato-publik i financimit dhe /ose ofrimit te sherbimeve.
Purchaser (Bleres)
Nje organizem i kujdesit shendetesor, i cili vlereson nevojat e nje popullsie te caktuar dhe blen sherbime per te plotesuar nevojat e ofruesve te kujdesit shendetesor
Purchaser-provider split: Ndarja e funksioneve te bleresit dhe ofruesit sherbimeve shendetesore, pra tjeter institucion merret me blerjen e sherbimeve dhe tjeter me ofrimin e tyre.
Purchasing Power Parity-PPP (Ekuivalenca e fuqise blerese)
PPP-te jane shkallet e konvertimit te valutes qe barazojne fuqine blerese per te gjithe serine e mallrave dhe sherbimeve qe permbahen ne GDP-ne totale te nje vendi
PPP-ja eshte nje mjet i dobishem per kalkulimin e GDP-se reale te nje vendi. Ajo nuk pasqyron domosdoshmerisht fuqine blerese per sherbimet shendetesore, e cila eshte me e ulet nese mallrat dhe sherbimet importohen nga vende me cmime me te larta.
Perkufizim plotesues: PPP-te jane shkallet e konvertimit valutor, te cilat eleminojne diferencen ne nivelin e cmimeve midis vendeve.

Q

Quality (Cilesi)
Nje karakteristike, ose veti e cdo gjeje qe e ben ate te mire ose te keqe, te ngrenshme ose te kapshme pra shkalla se sa e mire eshte dicka.
Teresia e tipareve dhe karakteristikave te nje produkti ose sherbimi qe mbeshtetet ne aftesine e tij per te kenaqur nevojat e qarta apo te nenkuptuara.
Quality of life (Cilesi e jetes)
Perceptimi nga individet ose grupet e individeve se nevojat e tyre po plotesohen dhe se atyre nuk po i mohohen mundesite per te arritur lumturine dhe permbushjen e jetes se tyre
Quality of medical care (Cilesia e kujdesit shendetesor)
Shkalla sesa sherbimet shendetesore per individe apo popullaten rrisin mundesine e rezultateve shendetesore te deshirueshme dhe jane ne perputhje me njohurite profesioniste aktuale.
Perkufizim plotesues: Cilesia e kujdesit eshte ai komponent i diferences midis efikasitetit dhe efektivitetit qe mund ti atribuohet ofruesve te kujdesit shendetesor, duke marre ne konsiderate mjedisin ne te cilin ata punojne.
QALY-Quality-Adjusted Life-Years (Vite jete te modifikuar sipas cilesise)
Nje njesi matese qe kombinon vdekshmerine dhe periresimet ne cilesine e jetes (si rezultat i trajtimit mjeksor i matur si numri i viteve te jetes se fituar, i modifikuar sipas cilesise).Llogariten duke matur vitet totale te humbura per shkak te nje semundjeje ose te fituar nga trajtimi mjeksor, duke ponderuar cdo vit me nje tregues (koeficient) te cilesise se jetes (nga 0 qe perfaqeson shendetin me te keq deri ne 1 ose 100 qe perfaqeson shendetin me te mire) per te pasqyryar cilesine e jetes ne ate vit.
Quarantine (Karantine)
Izolimi i njerezve, kafsheve, vendeve dhe efekteve qe mbartin ose per te cilat dyshohet se mbartin semundje te transmetueshme. Fjala e ka origjinen tek pritja 40 diteshe ne rade gjate te cilet anijet nuk mund te lejoheshin te shkarkonin pasagjeret ose ngarkesen e tyre ne kohen kur murtaja dhe epidemi te tjera benin kerdine.

R

Random sample (Kampjon qe merret rastesisht, kuturu)
Nje kampion qe merret duke i zgjedhur individet ne menyre te tille qe cdo individ te kete te njejtin probabilitet selektimi.
Range (Shtrirje, diapazon)
Ne statistike eshte diferenca midis vlerave me te medha dhe me te vogla ne nje shperndarje. Ne perdorimin e zakonshem eshte diapazoni midis vlerave me te vogla dhe atyre me te medha.
Rate (Shkalle)
Nje shprehje e frekuences me te cilen nje ngjarje ndodh ne nje popullsi te caktuar.

Ratio (Raport)
Vlera qe merret duke pjestuar nje sasi me nje tjeter.
Rationing (Racionim)
Kufizimi i ofertes se sherbimeve sipas kritereve te fshehta apo te hapura, ku kerkesa kalon oferten. Racionimi nenkupton mungesen e mekanizmave te tregut plotesisht funksionues per te lidhur kerkesen dhe oferten.
Reliability (Besueshmeri)
Flitet kur nese nje studim do te perseritej ai do te arrinte te njejtat rezultate.
Real Gross Domestic Product-real GDP (Prodhimi i brendshem bruto real (Xhi-di-pi-ja reale). Shih gjithashtu “GDP”
GDP-ja e cila shprehet ne ekuvalencen fuqiblerese dhe te adaptuar sipas fuqise blerese vendase te valutes kombetare e krahasuar me dollarin amerikan.
Shprehja e GDP-se si GDP reale ka avantazhe madhore. Ajo reflekton pagat dhe cmimet ne vend dhe shmang ndryshimet te cilat i detyrohen vetem shkalles se shkembimit (zyrtar) te valutes vendase ndaj dollarit amerikan. Ne vendet me cmime te ulta GDP-ja reale eshte me e larte sesa GDP-ja, ndersa ne vendet me cmime te larta eshte e kunderta.
Reanimation: Kujdes intensiv. Kujdesi shendetesor qe kerkon vemendje shume te madhe dhe kujdes e mbajtje nen kontroll te vazhdueshem.
Recurrent expenditure (Shpenzime te perseritshme, rrjedhese).
Ne dallim me shpenzimet kapitale “Capital expenditure”
Jane shpenzimet jo kapitale
Red ribon (Shiriti i kuq apo fjongoja e kuqe)
Ne pranvere te vitit 1991 grupi i artisteve Viusual Day ne New York hodhi idene per nje simbol mbareboteror ne luften kunder AIDS-it, nje simbol per solidaritet dhe tolerance ndaj njerezve me HIV dhe me AIDS, shpesh te izoluar nga shoqeria. Duke u mbeshtetur edhe ne shiritin e verdhe qe qarkullonte shume ne ate kohe ne Ameriken ne kujtim te ushtareve qe po luftonin ne Luften e Golfit,.lindi edhe fjongoja e kuqe. Kjo fjongo simbolizon solidaritetin mbareboteror me HIV pozitivet dhe te semuret me AIDS dhe bashkon njerezit ne luften e perbashket kunder kesaj semundjeje.
Reemerging infectious diseases (Semundje infektive qe po rishfaqen)
Jane ato semundje qe dikur konsideroheshin nen kontroll dhe qe ne zona relativisht te medha te rruzullit tokesor nuk perbenin me ndonje problem per shendetin publik, por qe tani per disa arsye jane rikthyer me force, si per shembull tuberkulozi, malaria apo disa semundje te transmetuara me rruge seksuale.
Reference price (cmimi i references)
cmimi maksimum per nje grup produktesh te njejte ose te ngjashem (kryesisht medikamente) qe nje pale e trete paguese eshte e gatshme ti rimbursoje.
Referral hospital (Spitale te rekomandimit)
Nenkupton ato spitale ku mjeku i pergjithshem apo mjeku i familjes dergon nje pacient te tij per shkak se ky i fundit ka nevoje per nje sherbim me te specializuar
Reform (Reforme)
Nje proces i qellimshem, dinamik qe perfshin ndryshime politike sistematike, strukturore dhe te procesit dhe qe synon ne arritjen e qellimeve te deshirueshme.
Regional Committee for Europe of WHO (Komiteti Rajonal per Evropen i
OBSH-se)
Eshte forumi me i larte i Zyres Rajonale te OBSH-se Perfaqesuesit e cdo Shteti Anetar te Rajonit Evropian perbejne Komitetin Rajonal per Evropen. Ai mblidhet nje here ne vit ne shtator per 5 dite. Ne keto takime shtetet anetare formulojne politika rajonale, rekomandojne dhe mbikqyrin aktivitetet e OBSH-se per Evropen dhe miratojne buxhetin. Vendimet e tyre marrin formen e rezolutave qe jane baza per punen e metejshme ne Rajonin Evropian
Regional Health Authority of Tirana (Autoriteti Shendetesor Rajonal i Tiranes-ASHR)
Nje organizem i ri qe ka filluar pune ne vitin 2001 me synim permiresimin e ofrimit te kujdesit shendetesor paresor ne rrethin e Tiranes permes nje menyre te re te menaxhimit, planifikimit dhe financimit
Regional hospital (Spital rajonal)
Spital qe pervec popullsise se rrethit ku eshte vendosur i sherben edhe qarqeve. Duke mbajtur parasysh ndarjen administraitve te Shqiperise sot mund te ishte edhe spitali qarku. Pervec specialiteteve qe ka nje spital rrethi aty ka edhe sherbime te tjera me te specializuara si okulitstike, otorinolaringologji, kardiologji etj. Numri i shtreterve shkon nga 200-400.
Registered drug (Bar i regjistruar)
Bar qe ka kaluar proceduren e regjistrimit dhe pas dhenies se certifikates se regjistrimit qarkullon ne tregun farmaceutik shqiptar.
Regressive tax (Taksa regresive). Ne dallim me “Progressive tax”
Nje takse ne te cilen i varferi paguan nje porcion me te madh te te ardhures sesa i pasuri.
Regulation (Regullim)
Nderhyrje nga qeveria me ane te rregullave, ne tregjet apo sistemet e kujdesit shendetesor. Regullimi perfshin nje numer te gjere mekanizmash, nga aktet ligjore tek kerkesat e imponuara administrativisht per raportim dhe prej stimujve pozitive si subvencionimet deri tek stimujt negative si sanksionet legale.
Perkufizim plotesues: Konsiderohet si nje marreveshje e standarteve te ndryshem dhe zbatimi i tyre
Reimbursement (Rimbursim). Shih “Retrospective payment”
Relative risk (Risku relativ)
Krahasimi i riskut midis dy grupeve per nje problem shendetesor si semundja apo vdekja.
Relevance: Shkalla se sa objektivat e nje programi ose projekti mbeten te vlefshme dhe perkatese nese krahasohen me ate cka ishte planifikuar.
Remuneration (Shperblim)
Nje kompensim per specialistet e shendetit per kohen dhe perpjekjet e tyre ne sigurimin e kujdesit shendetesor.
Representative sample (Kampion perfaqesues)
Nje kampion karakteristikat e te cilit i korespondojne atyre te popullates origjinale apo asaj te referimit.
Reproductive health (Shendet riprodhues)
Shendeti riprodhues eshte nje gjendje e mireqenjes se plote fizike mendore dhe sociale dhe jo vetem mungesa e semundjes apo te qenit i pamundur ne ceshtje qe lidhen me sistemin riprodhues, funksionet dhe procesin e tij. Shendeti riprodhues trajton proceset, funksionet dhe sistemin e riprodhimit ne te gjitha stadet e jetes. Ai nenkupton qe njerezit jane te afte te kene nje jete te pergjegjshme, te kenaqshme dhe te sigurte seksuale dhe se ata kane aftesine per te riprodhuar dhe lirine per te vendosur se kur dhe se sa shpesh ata e bejne nje gje te tille.
Reservoir (Rezervuar)
Habitati ne te cilin nje agjent infektiv jeton, rritet dhe shumohet.normalisht. Ai perfshin rezervuarin njerezor, ate shtazor dhe ate mjedisor.
Resistance (Rezistence)
Aftesia e nje agjenti infektiv per te mposhtur efektin e nje medikamenti ndaj tij. Per shembull perdorimi per nje kohe te gjate i medikamentit kunder HIV-it AZT mund te shkaktoje rezistence dhe medikamenti te mos veproje me ndjaj tij me te njejten force apo te mos veproje fare.
Resources (Burime)
Input-et baze per prodhimin e dickaje si koha dhe aftesite e individeve (burimet njerezore), lenda e pare si toka dhe burimet natyrore (ajri,uji,mineralet etj),transformimi dhe grumbullimi i tyre ne kapital (pajisje,aparatura) dhe njohurite mbi procesin e prodhimit (teknologjite).
Resource costs (Kostot e burimeve). Shih “Costs”
Retail sale (Shitje me pakice)
Perdoret kryesisht ne shitjen e medikamenteve dhe i referohet per shembull shitjes se nje medikamenti ne farmaci
Retrospective payment (Pagesa retrospektive). Ne dallim me “Prospective payments. Shih gjithashtu “Fee for service” dhe “Contracts”
Nje skeme pagese, niveli i se ciles percaktohet vetem pasi sherbimet jane ofruar.
I quajtur gjithashtu rimbursim. Forma te tij jane tarifat per sherbim, kosto/tarife per rast dhe pagesat per dite.
Perkufizim plotesues: Shperblim i ofruesve mbi bazen e aktiviteteve ose kostos.
Retrospective study (Studim retrospektiv)
Nje studim ne te cilin kerkuesit zgjedhin nje grup pacientesh qe tashme eshte trajtuar dhe analizojne te dhenat nga ngjarjet te cilat keta paciente kane kaluar. Keto studime jane subjekt i njeanshmerise, sepse studiuesit mund te zgjedhin grupin e pacienteve me rezultate tashme te njohura.
Risk aversion (Mospelqyerje e riskut)
Shkalla deri ku nje individ eshte gati te paguaje per te reduktuar variacionin e humbjeve ose te te ardhurave si pasoje e ngjarjeve rastesore.
Risk pooling (Grumbullim i perbashket i riskut)
Formimi i nje grupi ne menyre qe risqet individuale mund te ndahen midis shume njerezve.
Perkufizim plotesues: Aktore ku cilido prej te cileve mund te perballet me humbje te medha, bien ne ujdi per te kontribuar me nje premium te vogel ne nje shporte te perbashket per ta perdorur per te kompensuar cdo njerin prej tyre nese ai peson humbje. Kontributet duhet te mbulojne humbjet plus shpenzimet administrative.
Risk selection (Perzgjedhje e riskut). Shih gjithashtu “Cream skimming”
Rekrutimi i personave me te shendetshem sesa mesatarja ne nje grup te siguruarish.
Kompanite e sigurimit shpesh kane rregulla dhe kontrollojne bilancet per ti penguar ato qe te bejne perzgjedhje te risqeve.
Risk (Risk, rrezik)
Probabiliteti qe te shfaqet nje problem shendetesor, pra qe nje individ te semuret ose te vdese brenda nje periudhe kohe te caktuar ose moshe te caktuar.
Risk factor (Faktor risku)
Nje aspekt i sjelljes personale ose i stilit te jetes, ekspozimit ose nje karakteristike individuale qe mund te jete e trasheguar, i cili dihet qe lidhet me demtiminin e shendetit dhe qe konsiderohet i rendesishem ne parandalimin e problemeve shendetesore dhe qe mund te modifikohen nga zbatimi i nje programi shendetesor.
Risk ratio (Raporti i risku)
Krahasimi i riskut midis dy grupeve per nje ngjarje shendetesore si semundja apo vdekja.
Rotary international
OJQ e themeluar me qellimin per te zbatuar idealet e sherbimit per biznesin dhe jeten profesionale. Krijuar ne 1905 ne Chicago. Tani perfshin klube ne shume vende te botes. Bashkepunon me OBSH-ne luften kunder polios. eshte aktiv edhe ne Shqiperi nga 11 maji i vitit 1992.

S

Salary (Rroge). Shih gjithashtu “Payment”
Shperblim (prospektiv, i bere qe me pare), i cili eshte fiks per nje periudhe te caktuar kohe dhe nuk ndryshon , pavaresisht nga numri i personave te cileve i sherbehet apo nga numri i sherbimeve te kryera. Pra nje lloj rroge baze.
Ky sistem lidhet kryesisht me punesimin direkt nga nje organizate.
Perkufizim plotesues: Nje mekanizem pagese kur nje specialist i shendetesise merr nje shume te percaktuar parashe per te permbushur pergjegjesi te caktuara per nje organizate,
Seasonality (Sezonabilitet)
Ndryshim ne gjendjen fiziologjike ose ne shfaqjen e semundjes sipas stineve
Secondary health care (Kujdes shendetesor dytesor)
Shih gjithashtu “Primary health care” “Tertiary health care”
Sherbim i specializuar ambulator dhe kujdes spitalor i zakonshem (sherbime me paciente ambulatore dhe te shtruar).
Shpesh futja ne te eshte permes rekomandimit nga sherbimet e kujdesit shendetesor paresor.
Nuk perfshin sherbimet teknike mjekesore shume te specializuara per paciente te shtruar
(i cili eshte kujdesi shendetesor tretesor)
Perkufizim plotesues:.Kujdes qe ofrohet nga specialistet mjekesore, zakonisht ne spitale, por gjithashtu edhe ne disa sherbime te specializuara qe i ofrohen komunitetit.
Secular trend (Tendence sekulare)
Ndyshime per nje periudhe te gjate kohe, pergjithesisht per vite apo dekada
Semashko system (Sistemi Semashko)
Nje model uniform i organizimit te sherbimeve shendetesore ne vendet e Evropes Lindore pas Luftes se Dyte Boterore, qe u hoq ne fillimet e viteve 90. Financimi i sherbimeve shendetesore behej teresisht permes buxhetit shteteror, me institucione te kujdesit shendetesor prone publike. Per planifikimin, alokimin e burimeve dhe menaxhimin e shpenzimeve kapitale ishin pergjegjes nivele te ndryshme te administrates shteterore si ai qendror, rajonal dhe lokal.
Sistemi ka nje strukture vertikale, me pergjegjesi te percaktuara ne menyre te sakte.
Sensitivity (Sensitivitet)
Aftesia e nje sistemi per te zbuluar epidemi ose ndryshime te tjera ne shfaqjen e semundjes. Po ashtu edhe proporcioni i personave me semundje te cilet identifikohen ne menyre korrektepermes nje testi kontrolli ose sipas perkufizimit te rastit se kane kete semundje.
Seropositive (Seropozitiv)
Thuhet per gjakun i cili shfaq shenja te pranise se kundertrupave. Nomarlisht perdoret per personat e infektuar, por qe nuk kane shenja te semundjes
Sewage (Ujra te zeza)
Shkarkime te lengeta nga bashkesi njerezore, qe rrjedhin ne gypa.
Sex-specific mortality rate (Shkalla e vdekshmerise sipas seksit)
Nje shkalle vdekshmerie per femrat apo meshkujt.
Sexually transmitted diseases-STDs (Semundje te transmetuara seksualisht)
Keto semundje perfshijne herpesin, sifilisin, gonorene, klamidjen, HIV/AIDS dhe te tjera. Ato e bejne me te lehte perhapjen e HIV nga nje person tek tjetri nga demtimi qe shkaktojne ne organet seksuale.. Aktualisht perdoret termi infeksione te transmetuara seksualisht.(STI)
Sexual health (Shendeti seksual)
Integrimi i aspekteve somatike, emocionale,intelektuale dhe sociale te nje qenie seksuale ne menyre te tille qe pasuron dhe rrit pozitivisht personalitetin, komunikimin dhe dashurine.
Sexually transmited infections, shkurt STI (Infeksione seksualisht te transmetueshme)
Jane ato infeksione qe perhapen permes kontaktit seksual
Sickness fund (Fond per semundjen, sigurim shendetesor)
Pagues si pale e trete ne sistemin e sigurimit shendetesor social,qe mbulon te gjithe komunitetin ose nje pjese te tij.
Fondet e semundjes zakonisht jane organizma gati publike. Ne France dhe Belgjike ato quhen “mutualities”. Sinonime te tjera jane “sick funds”(fond kur je i semure) dhe“health insurance funds”(fonde te sigurise shendetesore). Ne sistemin e Llogarise Shendetesore te OECD-se, fondet e semundjes futen ne kategorine e “fondeve te sigurimit social” nese ato imponohen ose kontrollohen nga qeveria.

SIDA
Shkurtimi ne frengjisht per AIDS-in
Sin tax (Takse mekati)
Takse per mallra (lluksi) qe kane efekt te demshem mbi shendetin si alkoli, duhani etj.
Skewed (I anuar ,i shtremberuar)
Nje shperndarje, e cila eshte asimetrike.
Social capital (Kapitali social)
Kapitali social perfaqeson shkallen e kohezionit social i cili ekziston ne komunitete. Ai i referohet proceseve midis njerezve te cilet ndertojne rrjete, norma dhe besim social dhe lehtesojne koordinimin dhe bashkepunimin per perfitim reciprok.
Social care (Kujdes social)
Sherbime qe kane te bejne me kujdesin per pacientet e shtruar afatgjate plus sherbimet e komunitetit, si qendrat e kujdesit ditor dhe sherbimet sociale per te semuret kronike, te moshuarit dhe grupe te tjera me nevoja te vecanta si te semuret mendore dhe invalidet fizike.
Kufiri midis kujdesit social dhe kujdesit shendetesor ndryshon nga nje vend ne tjetrin, vecanerisht per sa i takon sherbimeve sociale, te cilat perfshijne nje komponent te rendesishem, por jo dominant te kujdesit shendetesor sic eshte per shembull kujdesi shendetesor afatgjate per te moshuar qe nuk bejne dot nje jete te pavarur.
Social health insurance (Sigurimi shendetesor social). Shih gjithashtu “Bismarckian health system”
Sigurimi shendetesor social eshte nje program i sigurimit, i cili ploteson te pakten tre kushtet e meposhtme:
Pjesemarrja ne program eshte e detyrueshme ose me ligj ose permes kushteve te punesimit. Progami vepron ne emer te nje grupi ose kufizohet tek nje grup njerezish ose nje punedhenes kontribuon ne program ne emer te nje te punesuari
Individet e siguruar japin kontribute te rregullta, kryesisht mbi bazen e te ardhurave qe nuk lidhen me koston e sherbimeve qe ata perdorin..Kontributet administrohen nga nje ose me shume organizma publike gati te pavarur, zakonisht me pergjegjesi statutore (te quajtur zakonisht fonde te semundjes), te cilet veprojne si pagues/bleres te kujdesit shendetesor. Grumbullimi aktual i kontributeve mund te organizohet gjithashtu permes institucioneve qeveritare. Nese sigurimi shendetesor mandatohet nga qeveria, ai quhet gjithashtu sigurim shendetesor statutor.
Social marginalization (Emarxhinimi social)
Procesi me ane te te cilit grupet vulnerabel mund te pengohen nga pjesemarrja e plote ne jeten sociale, politike dhe ekonomike ne komunitet. Kjo ndodh kur mungojne politikat dhe mekanizmat e nevojshem ndersektoriale per te mundesuar pjesemarrjen e tyre te plote.
Social safety net (Rjeti i sigurise sociale)
Nje organizim baze per te siguruar se cdo person ne shoqeri mund te marre ndihme financiare dhe materiale nga shteti, per te shmangur varferine absolute dhe per te siguruar mbijetesen.
Social security (Siguri sociale)
Ofrimi i mbrojtes sociale ndaj nje numri risqesh, si pamundesia per te punuar si pasoje e semundjes ose paaftesise, papunesise, moshes se thyer ose mbajtjes se familjes.
Socio-economical status (Statusi social-ekonomik)
Nje klasifikim pershkrues i pozites se nje individi ne shoqeri duke perdorur kritere te tilla si te ardhurat, niveli arsimor, punesimi dhe vendbanimi.
Sorros foundation (Fondacioni Sorros)
Fusha kryesore te nderhyrjes ne shendetesi eshte edukimi shendetesor, ndihma OJQ-ve te shendetit, ndihma per njerezit me paaftesi dhe hadikapate, trajnim etj.
Specificity (Specificitet)
Proporcioni i personave pa semundje, te cilet aktualisht identifikohen nga nje test kontrolli ose permes percaktimit te rastit si persona qe nuk kane nje semundje te caktuar.
Spot map (Harte vendtreguese)
Nje harte qe tregon vendndodhjen e cdo rasti me nje semundje ose shperthim
Specialist (Specialist)
Nje mjek i cili ka plotesuar nje trajnim pas-universitar dhe pastaj eshte licensuar si ekspert ne nje fushe specifike te mjekesise.
Speciality (Specialitet)
Nje dege e mjeksise si ortopedia, pediatria, psikiatria (te cilat kerkojne trajnim te specializuar)
Stakeholders (Aktore)
Grupe qe kane interes ne organizimin dhe ofrimin e kujdesit shendetesor si pacientet, paguesit, mjeket praktikues
Standard deviation (Deviacioni standart)
Mase e perdorur me teper per dispersionin e nje frekuence. eshte e barabarte me renjen katrore te variances.
Standardised mortality ratio/rate –SMR (Raporti/shkalla e standartizuar e vdekshmerise)
Numri i vdekjeve ne nje vit te dhene si perqindje e atyre te pritshme.
(te pritshme=vdekshmeria standard e periudhes se referimit e pershtatur sipas moshes dhe seksit.). eshte nje mase e mire per te krahasuar te dhenat e vdekshmerise, qe bazohen mbi nje numer te vogel rastesh ose per krahsimin e te dhenave te vdekshmerise sipas zonave gjeografike.
Perkufizim plotesues:Raporti i numrit te vdekjeve per banoret e nje zone gjeografike mbi numrin e vdekjeve te pritshme bazuar mbi shkallen e vdekshmerise sipas moshes.
Statistical inference (Konkludim statistikor)
Ne statistike eshte pergjithesimi nga te dhenat prej kampioneve (mostrave), zakonisht me nje shkalle perllogaritje pasigurie.
Statutory health insurance (Sigurim shendetesor statutor). Shih “Compulsory health insurance” dhe “Social health insurance”
Stewardship (Te perkujdesurit, kujdes ne drejtim)
Nje funksion i qeverise qe ka te beje me pergjegjesine per mireqenien e popullsise dhe me besimin e legjitimitetin me te cilin aktivitetet e saj shihen nga qytetaret. Me rendom ne e perkthejme si funksioni drejtues, drejtimi . Me konkretisht ai nenkupton funksionet kryesore te ministrise se shendetesise , strukturen e saj, politikat dhe strategjite shendetesore, veprimet ndersektoriale, informacionin shendetesor, kornizen ligjore, qeverisjen dhe zhvillimin e sistemit etj. eshte njeri prej kater funsioneve te sistemit shendetesor. Ashtu si dhe fjala “governance” edhe kjo fjale nuk perkthehet kollaj ne gjuhe te tjera.
Strategy (Strategy)
Nje kurs veprimi afatgjate dhe i gjere qe siguron kornizen per veprimtari dhe ngjarje individuale.
Subscribers (Abonente). Shih “Beneficiaries”
Subsidy (Subvencionim)
Nje pagese e bere nga qeveria me objektivin e reduktimit te cmimit te tregut te nje produkti te caktuar ose te ruajtjes te se ardhurave te prodhuesit.
Substitution effect (Efekti zevendesues)
Nje proporcion ndryshimi ne kerkese si pasoje e ndryshimit te cmimeve relative.
Nje rritje e cmimit redukton kerkesen per nje mall, ndersa mund te rritet kerkesa per nje zevendesues te tij.
Sufficient cause (Shkak i mjaftueshem)
Nje faktor shkaktar ose nje grumbull faktoresh prania e te cileve gjithmone pasohet nga shfaqja e efektit (semundjes)
Superior good (Mall superior). Shih “Goods”
Supplier-induced demand (Kerkese e nxitur nga ofruesi)
Nje fenomen ku nje ofrues i sherbimit shendetesor, zakonisht nje mjek, ndikon nivelin e kerkeses se nje personi per sherbime te kujdesit shendetesor.
Kerkesa e nxitur nga ofruesi buron nga ekzistenca e asimetrise se informacionit midis pacientit dhe ofruesit
Etika profesionale inkurajon kerkesen e nxitur nga ofruesi ne interes te pacientit, sepse pacienti shpesh ka informacion te pamjaftueshem per te gjykuar se cfare sherbimesh do te permiresonin shendetin e tij. Ofruesit e sherbimeve shendetesore shfrytezojne avantazhin e tyre superior te informacionit per te nxitur kerkesen per interesat e tyre. Kjo eshte nje ceshtje e rendesishme ne sektorin shendetesor.
Supply (Oferte)
Sasia e nje produkti qe vihet ne dispozicion per shitje me nje cmim te caktuar.
Ne nje kuptim me te gjere, shpesh perdoret per imput-e pra duke perfshire te gjitha burimet shendetesore
Surgery (Qender shendetesore)
Qender ku ofrohet sherbimi paresor kryesisht diagnostikues dhe kurues.
Surveillance (Survejance)
Grumbullim i vazhdueshem i informacionit mbi zhvillimin brenda nje sektori
Survey (Studim vezhgues)
Procesi i grumbullimit te informacionit duke marre ne pyetje nje grup te zgjedhur.
Normalisht perfshin shperndarjen e pyetesoreve te shkruar
Survival curve (Kurba e mbijeteses)
Nje kurbe qe fillon me 100% te popullsise ne studim dhe tregon perqindjen e popullsise ende mbijetuese ne vazhdimesi per aq kohe sa informacioni eshte i disponueshem

Susceptible (I ndjeshem, i prekshem)
Nje individ i ndjeshem, i prekshem,i kapshem prej infeksionit nga nje shkaktar patogjen
Sustainability (Qendrueshmeri)
Aftesia per te plotesuar nevojat e se tashmes, pa demtuar aftesine per te plotesuar nevojat e se ardhmes.
Sustainable development (Zhvillim i qendrueshem)
eshte ai zhvillim qe ploteson nevojat e se tashmes pa rrezikuar aftesine e brezave te ardhshem per te plotesuar nevojat e tyre.
SWOT Analysis: Perfshin analizen e aneve te forta dhe te dobta (S=Strong dhe W=Weakness) dhe nje analize te shanceve dhe te rreziqeve ( O=Opportunities-T=Threats)

T

Target (Shenjester)
Perfaqeson nje lloj objektivi qe duhet te arrihet. eshte me specifik se nje objektiv i zakonshem dhe zakonisht percakton ate qe duhet te arrihet nga pikepamja sasiore dhe kohore. Perdoret ne Shendetin per te Gjithe. Per shembull : Ne te gjitha vendet ne vitin 2015 konsumi i alkolit per fryme nuk duhet te kaloje 6 litra ne vit.
Target income (E ardhur shenjester)
Nje e ardhur qe presupozohet se ofruesi i sherbimit shendetesor duhet te synoje
Perkufizim plotesues: Sasia e sherbimeve ose e tarifave qe rregullohen ne menyre te tille qe te arrijne te ardhura specifike.
Target of Health for All (Shenjester e Shendetit per te Gjithe)
Shenjester evropiane ose kombetare eshte nje synim drejt te cilit tentohet ne perputhje me nje politike evropiane ose kombetare te Shendetit per te Gjithe. Ajo presupozon nje vullnet politik ne zotimin per te perdorur burimet e vendit drejt arritjes se ketij synimi.
Technical efficiency (Eficience teknike).Shih “Efficiency”
Technology assessment in health care (Vleresimi i teknologjise ne kujdesin shendetesor).Shih “Health technology assessment”
Tertiary health care (Kujdes shendetesor tretesor).
Shih gjithashtu “Primary health care” dhe “Secondary health care”
I referohet sherbimeve mjekesore dhe sherbimeve qe lidhen me to, qe jane teper komplekse dhe zakonisht me kosto te larte.
Ata paciente qe cilet rekomandohen prej kujdesit shendetesor dytesor per diagnoze dhe trajtim qe nuk mund ta beje dot ne kujdesin shendetesor paresor dhe dytesor. Kujdesi shendetesor tretesor zakonisht eshte i disponueshem ne nivel kombetar ose ne qendra nderkombetare te references.
Third-party payer (Pagues i pales se trete)
cdo organizate publike apo private,qe paguan ose siguron shpenzime te kujdesit shendetesor per perfituesit gjate kohes ne te cilen ata jane paciente.
I referohet situatave kur pala e pare (pacienti) nuk paguan direkt per aktivitetet e pales se dyte (ofruesi, doktori), por permes nje pale te trete te nje siguruesi privat, fondi sigurimesh ose nje agjensie qeveritare (pagues i pales se trete)
Total expenditure on health (Shpenzimi total per shendetin)
Shpenzim total ose kombetar per shendetin qe bazohet ne kufijte e meposhtem identifikues dhe funksionale te kujdesit mjekesor:
Sherbimet e kujdesit shendetesor personal+mallrat mjekesore te harxhuara per paciente ambulatore= shpenzimet totale personale per shendetin+ sherbimet parandaluese dhe shendeti publik+ administrimi shendetesor dhe sigurimi shendetesor= shpenzimet korente totale per shendetin+ investimi per institucionet shendetesore=shpenzimet totale per shendetin
Nje tjeter formule eshte : shpenzimi total per shendetin=shpenzimi per kujdesin shendetesor privat+shpenzimet per kujdesin shendetesor publik.
Trade off: Leshim, kompromis. Pranimi i dickaje me te keqe ne nje drejtim per hir te nje te mire ne nje drejtim tjeter
Transaction costs (Kosto te transaksioneve)
Kosto qe lindin nga procesi i bisedimit midis bleresve (pagues te pales se trete/bleres) dhe shitesve (ofruesit e sherbimeve, mjeket etj)
Kostot e transaksioneve perfshijne per shembull hartimin e kontratave etj. Keto reduktojne perfitimin e berjes biznes ne treg.
Transitional economy (Ekonomi ne tranzicion)
Term qe perdoret per te pershkruar ekonomite, te cilat administroheshin me komande, por qe tani po i japin gjithenje e me rendesi forcave te tregut.
Sic e nenkuton vete emri ato jane ende ne procesin e reformes dhe nuk kane kaluar teresisht ne ekonomine e tregut.
Transmission of infection (Transmetimi i infeksionit)
cdo menyre ose mekanizem me ane te cilit nje agjent infektiv perhapet ne nje mjedis ose tek nje person tjeter.
Trend (Tendence)
Nje levizje ose ndryshim afatgjate me frekuence zakonisht per nga larte ose poshte
Triage (Triazh): Nje proces i ndarjes te te semureve ose te te plagosurve bazuar ne nevojen e tyre per trajtim mjekesor. Nje spital triazhi zakonisht perdoret ne urgjence, ku stafi mjeksor vendos se kush duhet te trajtohet me pare.

U

UNAIDS-Programi i perbashket i Kombeve te Bashkuara per HIV/AIDS.
eshte nje joint-venture inovative e familjes se Kombeve te Bashkuara per te harmonizuar me mire luften kunder AIDS-it UNAIDS. Bashkon perpjekjet dhe burimet e tete organizatave te Kombeve te Bashkuara., nder to UNICEF, PNUD, UNFPA, UNESCO, Banka Boterore, OBSH per te ndihmuar boten qe te parandaloje infeksionet e reja me HIV, te kujdeset per ata qe tashme jane te infektuar dhe te zbuse impaktin e epidemise. eshte krijuar ne vitin 1995. Fillon punen ne vitin 1996
Under-the-table payments (Pagese nen tavoline, nen dore)
Pagesa jo zyrtare, te cilat zakonisht jane te ndaluara, dhe qe behen ne menyre qe te plotesohen deshirat, kerkesat, nevojat e dikujt ne kohen e duhur, ne nje shtrirje me te madhe sesa duke ndjekur rregullat dhe rregulloret zyrtare
Quhen gjithashtu edhe pagesa ne zarf.
U N D P - Shkurtim ne anglisht per « United Nation Development Program » (PNUD)
Programi i Kombeve te Bashkuara per Zhvillimin. Themeluar ne 1965. Fillon veprimtarine ne vitin 1969. Ne Shqiperi qe prej 1991. Duke ndihmuar nder te tjera ne permiresimin e cilesise se jetes, kontribuon per nje shendet me te mire.
U N E P - Shkurt ne anglisht per "United Nations Environment Programme"
(Programi i Kombeve te Bashkuara per Mjedisin.Themeluar ne 1973.
U N E S C O - Shkurtim ne anglisht per "United Nations Educational Scientific and Cultural Organization"
Organizata per Arsimin, Shkencen dhe Kulturen e OKB-se.
Themeluar ne 1946. Qendra ne Paris.
U N F P A - Shkurt per « United Nation Fund for Population » (Fondi i Kombeve te Bashkuara per Popullaten).
Fokusohet ne shendetin riprodhues duke perfshire planifikimin familiar, strategjite mbi popullsine dhe zhvillimin, keshillimin. Themeluar ne 1967, qe prej 1972 nen PNUD-in. Zyra ne Shqiperi eshte hapur ne vitin 1996, nderkohe qe projektet kane filluar qe ne vitin 1991.
UN I C E F - Shkurt ne anglisht per "United National International Children's Emergency Fund ” (Fondi i Emergjences i Kombeve te Bashkuara per Femijet). Themeluar ne 1946. Fillimisht per te lehtesuar pasojat e luftes. Tani merret me mireqenien e femijeve ne vendet ne zhvillim . UNICEF ka marre mandatin e Asamblese se Pergjithshme te Kombeve te Bashkuara qe te mbroje te drejtat e femijeve, te ndihmoje per permbushjen e nevojave te tyre baze dhe zgjeroje mundesine e tyre per te arritur potencialin tyre te plote. Qendra ne New York. Prania shume aktive ne Shqiperi qe ne 1992 edhe ne fushen e shendetesise.
Universal health insurance (Sigurim shendetesor universal)
Nje plan kombetar qe ofron sigurim shendetesor ose sherbime per te gjithe qytetaret ose te gjithe njerezit qe ndodhen ne nje vend..
University Hospital Ceter “Mother Tereza” in Tirana Qendra Universitare Spitalore Nene Tereza” ne Tirane)
Eshte i vetmi spital qe ofron sherbim terciar. Njekohesisht ai ofron edhe sherbim sekondar per rajonin e Tiranes. Ka 1527 shtreter.
U S A I D - Shkurt ne anglisht per “United States Agency for International Development". (Agjensia e Shteteve te Bashkuara per Zhvillimin Nderkombetar). Aktiviteti ne Shqiperi ka filluar nga fundi i 1991 dhe zyra ne Tirane eshte hapur ne janar 1992. Aktiv ne Shqiperi edhe ne fushen e shendetit. Fushat kryesore te nderhyrjes jane nxitja e tregut shendetesor privat, partneriteti midis spitaleve, shendeti i grave etj
User charge/fee (Pagesa, tarifa te perdoruesit). Shih gjithashtu “Cost sharing”
Tarifate perdoruesit jane pagesa per mallra dhe sherbime qe perdoruesi ose pacienti duhet te paguaje.
Tarifat qe vihen per sherbimet shendetesore ose medikamentet mund te perdoren per te frenuar koston e ofrimit te sherbimeve dhe te ndikojne kerkesen per keto produkte.Ato mund te perdoren gjithashtu me objektivin e sigurimit te te ardhurave per investime shteterore. Taksat e perdoruesit nuk reflektojne domosdoshmerisht koston. Termi zakonisht i rezervohet situatave ne mungese te sigurimeve shendetesore (ndryshe ato quhen bashkepagesa)
User cost (Kostoja e perdoruesit)
Shih “Costs”
Utilities
Jane sherbimet qe normalisht perfshijne elektricitetin, ujin dhe gazin.
Utilization (Shfrytezim)
Numri i sherbimeve shendetesore te perdorura, shpesh i shprehur per 1000 persona ne muaj ose vit.

V

Vaccine (Vaksine)
Nje suspencion i nje agjenti infektiv (per shembull virus) ose i pjeseve te tija. Suspensioni jepet (zakonisht me injeksion) ne menyre qe te jape rezistence ose imunitet ndaj agjentit infektiv. Tani jane duke u studjuar dhe zhvilluar tipe te tjera vaksinash si ato terapeutike.Vaksinat terapeutike mund te ndihmojne ne luften ndaj HIV-it
Validity (Vlefshmeri,validitet)
Shkalla , se sa aktualisht nje matje mat ose zbulon ate qe duhej te mase apo zbuloje.
Value of Health for All (Vlera e Shendetit per te Gjithe)
Shendeti si e drejte njerezore, barazia ne shendet dhe solidariteti, pjesemarrje dhe pergjegjesi.
Variable (Variabel)
cdo karakteristike ose atribut qe mund te matet.
Variable cost (Kosto e ndryshueshme, variable). Shih “Cost”
Vector (Vektor)
Nje qenie e ndermjetme ne zinxhirin e transmetimit indirekt te nje agjenti, qe mbart agjentin nga rezervuari tek strehuesi i ndjeshem
Vector-borne diserase (Semundje qe mbartet nga vektoret)
Nje semundje qe transmentohet tek njerezit apo kafshet nga nje insekt si nje mushkonje ose ndonje tjeter arthopod.
Vehicle (Mjet transporti)
Nje ndermjetes jo i gjalle ne transmetimin indirekt te nje agjenti qe e mbart agjentin nga rezervuari tek strehuesi i ndjeshem.
Vertical equity (Ekuitet vertikal). Shih “Equity”
Virus
Nje mikroorganizem jashtezakonisht i vogel i perbere nga fije AND-je (Ndonjehere edhe ARN) e rrethuar nga nje membrane proteinike.Viruset jane organizmat me te vegjel infektive te njohur dhe nuk jane ne gjendje te jetojne ose te shumohen jashte qelizes strehuese. Viruset mund te shkaktojne semundje infektive (per shembull line, polion, gripin, herpesin). Ka disa viruse qe ne kushte normale nuk shkaktojne semundje tek njerezit por mund te behen kercenues per jeten ne rastin kur njeriu eshte i infektuar me HIV dhe ka AIDS.
Virulence (Virulence)
Shkalla e patogjenicitetit te nje mikroorganizmi qe shfaqet me gravitetin e semundjes
Vital statistics (Statistika jetesore)
Informacion i grumbulluar statistikisht ne lidhje me lindjet, martesat, divorcet dhe vdekjet bazuar mbi regjistrimet e ketyre ngjarjeve jetesore
Voluntary health insurance (Sigurim shendetesor vullnetar). Ne dallim me “Compulsory/Statutory health insurance”
Sigurim shendetesor i cili merret persiper nga individet dhe paguhet sipas deshires se individeve ( drejtpersedrejti ose permes punedhenesve)
Sigurimi vullnetar zakonisht blihet nga nje organizate e sigurimit privat, megjithese ne disa raste ai mund te blihet gjithashtu prej organizmave publike ose gati publike. Krahas shpenzimit nga xhepi, shpenzimi per sigurimin vullnetar eshte komponenti madhor i shpenzimeve shendetesore private.

W

Waiting list (Lista e pritjes)
Numri i njerezve qe presin shtrimin ne spital
Gjithashtu perdoret per kujdesin ambulator te specializuar.
per disa proceduara mjekesore si per shembull zevendesimi i kembes
Waiting period (Periudha pritese)
Periudha qe nje i siguruar duhet te prese perpara se ai te mund te perfitoje nga sigurimet.
Periudha e pritjes nuk duhet te ngaterohet me kohen e pritjes.
Waiting time (Koha e pritjes)
Koha qe kalon midis 1) kerkeses qe i behet nje mjeku te pergjithshem per nje takim dhe pritjes se pacientit ne departamentin e pacienteve ambulatore ose 2) dates kur emri i nje pacienti eshte vendosur ne listen e pacienteve te shtrueshem dhe dates se pranimit per shtrim. Koha e pritjes nuk duhet te ngaterohet me periudhen pritese.

Waste water (Ujra mbeturina)
Nenkupton te gjitha ujrat mbeturina, pra eshte nje koncept me i gjere se vetem ujrat e zeza.
Welfare economics (Ekonomi te mireqenies). Shih “Economics” dhe “Health economics”
Willingness to pay (Gatishmeria per te paguar).
Sa i pergatitur eshte nje person qe te paguaje per mallra apo sherbime te caktuara.
Metoda e gatishmerise per te paguar, eshte nje metode e vleresimit e perdorur per te percaktuar sasine maksimale te parave qe nje individ eshte i gatshem te paguaje per te marre nje perfitim te caktuar (per shembull per te marre nje sherbim te kujdesit shendetesor). Kjo metode perdoret shpesh per analizen kosto-perfitm per te percaktuar ne menyre sasiore perfitimet nga pikepamja monetare.
Whole sale (Shitje me shumice)
Perdoret kryesisht ne shitjen e medikamenteve dhe i referohet per shembull shitjes se nje medikamenti ne sasira te medha nga nje firme
WHO(OBSH). Shkurtim ne shqip per Organizata Boterore e Shendetesise (World Health Organization)
eshte nje agjensi e specializuar e Kombeve te Bashkuara me pergjegjesi paresore per ceshtje te shendetit nderkombetar dhe shendetit publik. Permes kesaj organizate, e cila eshte krijuar ne vitin 1948, mjekesia nga 191 vende te botes shkemben dijet dhe pervojen e saj me synimin per te bere te mundur gezimin nga te gjithe qytetaret e nje shendeti, i cili mund ti lejoje ata te bejne nje jete produktive nga pikepamja sociale dhe ekonomike. Qendra eshte ne Gjeneve. Shqiperia eshte anetaresuar qe ne vitin 1947, ende pa u ratifikuar Kushtetuta e OBSH-se.
WHO Humanitarian Mission to Albania (WHO/HM). Misioni Humanitar i
OBSH-se ne Shqiperi)
eshte nje mision qe u vendos ne Shqiperi gjate krizes se vitit 1997 per te mbeshtetur Ministrine e Shendetesise ne kapercimin e krizes.Qe pas hapjes se zyres, Misioni Humanitar i OBSH u perfshi ne nivele te ndryshme nderhyrjeje si: vleresimin e emergjencave ne shendetin publik, pajisjen me materiale emergjente, mbeshtetjen teknike ne sektorin farmaceutik dhe kontrollin e semundjeve infektive, rehabilitimin e laboratoreve te shendetit publik, koordinimin dhe mbeshtetjen e organizmave te tjera partnere. Gjate krizes kosovare misioni u fuqizua ndjeshem.
Aktivitete te rendesishme te tij qe vazhduan edhe pas krizes kosovare qene ne fushen e suverjances se semundjeve infektive, kontrollin e tuberkulozit, shendetin mendor dhe farmaceutikes. Po ashtu ka pasur mbeshtetje te tjera si lidhur me perdorimin e duhur te gjakut, vaksinimin ndaj hepatitit B etj.
Misioni Humanitar i OBSH-se ka luajtur dhe vazhdon te luaje nje rol te rendesishem ne fushen e koordinimit te te gjitha agjensive te tjera te huaja qe veprojne ne fushen e shendetit.
WHO Liaison Office (Zyra nderlidhese e OBSH-se)
eshte zyra perfaqesuese e OBSH-se ne Shqiperi qe drejtohet nga zyrtari nderlidhes i OBSH-se . Funksionon qe prej vitit 1992
WHO Liaison Officer (Zyrtari nderlidhes i OBSH-se)
Nenkupton nje punonjes te Organizates Boterore te Shendetesise, i cili e thene thjeshte sherben si nderlidhes midis OBSH-se dhe Qeverise te vendit perkates. eshte nje pozicion qe vlen vetem per vendet e Evropes Lindore dhe qe u vendos per here te pare pas ndryshimeve politike ne Evropen Lindore.
Worker compensation (Kompensimi i punonjesve)
Ne program sigurimi i detyrueshem qe mbulon kostot e trajtimeve mjekesore dhe te paaftesise qe lidhen me aksidentet ne pune dhe semundjet.
World AIDS Day (Dita Boterore e AIDS-it)
eshte nje dite qe kujtohet cdo 1 dhjetor qe prej vitit 1988, qe kur ne ate dite u mblodhen ministrat e shendetesise nga e gjithe bota per te diskutuar mbi AIDS-n dhe ku u fol shume per tolerancen dhe per shkembimin e hapur te informacionit dhe pervojes lidhur me AIDS-in.
World Bank (Banka Boterore)
Banka Nderkombetare per Rindertim dhe Zhvillim, Organizate e posacme e Kombeve te Bashkuara e themeluar ne 1945. Filloi punen ne 1946. Ne 1947 krijon lidhjet me
OKB-ne. Qellimi i saj eshte qe te nxise zhvillimin ekonomik te vendeve anetare, duke dhene kredi per projekte prodhuese dhe keshillim teknik. Gjithashtu ajo promovon investime private te huaja dhe tregtine
World Health Assembly (Asambleja Boterore e Shendetesise)
eshte organizmi suprem vendim-marres per OBSH-ne. Pergjithesisht ajo mblidhet ne Gjeneve ne maj te cdo viti. Ne te marrin pjese delegacione nga te gjithe 191 vendet anetare.
World Health Day (Dita Boterore e Shendetit)
eshte nje forum per informim dhe diskutim rreth shendetit ne bote. Ajo festohet cdo vit ne 7 prill ne 191 vende anetare te Organizates Boterore te Shendetesise. Caktimi i dites Boterore te Shendetit ishte nje nga aktet e para zyrtare te OBSH-se. 7 prilli eshte dita e miratimit zyrtar te kushtetutes se OBSH-se, keshtu qe kjo dite kujton pikerisht ate moment te rendesishem te jetes se OBSH-se. Qe prej vitit 1950 Dita Boterore e Shendetesise i kushtohet nje ceshtje te caktuar specifike qe perben shqetesim boteror.
World TB Day (Dita Boterore te Tuberkulozit)
Dita Boterore e Tuberkulozit mbahet cdo vit ne 24 mars. Synimi i saj eshte qe te promovoje ndergjegjesimin, njohurite dhe motivimin per te vepruar kunder tuberkulozit ne mbare boten. Ajo e ka origjinen ne vitin 1882, kur u festua 100 vjetori i zbulimit te bacilit te TB-se nga Koch.

Y

Years of potential life lost (Vite te humbura potenciale te jetes)
Nje mase e impaktit te vdekshmerise te parakoheshme ne nje popullsi, kalkuluar si shuma e diferencave midis nje minimumi te paracaktuar ose jete te deshiruar dhe moshes se vdekjes per individe qe vdesin me heret sesa mosha e paracaktuar.
Young infant (Foshnje e re)
Femija nga nje jave deri ne 2 muaj

Z

Zoonosis (Zoonoze)
Nje semundje infektive qe ne kushte normale eshte e transmetueshme nga kafshet tek njerezit