Artisti serbo-kroat, për herë të parë live dje dhe sot në Tiranë me “Orkestrën e Martesave dhe Funeraleve”. Bregoviç: “Ciganët janë nga të vetmit që kanë muzikë moderne në Ballkan. Janë të vetmit që kanë një shprehi natyrale në muzikë. Ç’mbetet, është nacionale dhe histerike”

Goran Bregoviç: “Muzika është një sëmundje serioze”

Elsa Demo

Goran Bregoviç, artisti me pasaportë serbe, kroate e boshnjake ka një dekadë që muzikën e kërkon tek gjuha e ciganëve. Nuk ka të ngjarë që lufta të zhdukë dëshirën e gjuhës me të cilën gjithmonë ke folur, por ta transformojë atë estetikisht. E megjithatë si para dhe pas lufte, Bregoviçi në Shqipëri, vetëm sa e ka shtuar numrin e atyre që ia duan muzikën. Ata të cilët e kanë adhuruar si ylli i rock-ut i “Sumbullës së bardhë” që e themeloi kur ishte 17 vjeç dhe një brez tjetër që mësoi se ç’mrekulli mund të bëjë kinemaja dhe muzika kur takohen dy artistë që e duan gjuhën e ciganit: Goran Bregoviç dhe Emir Kusturica. Nga ’94 e këtej. Po aq kohë sa u desh që të dy emrat, në fund të konflikteve ndëretnike në ish- Jugosllavi të përfliten si artistë që produkti kulturor më vete i secilit kishte nxitur nacionalizmin. I pari gjakun e brigadat ushtarake serbe nën drejtimin e Radovan Karaxhiçit, dhe regjisori si artist që kishte gjetur mbështetjen e vetë Millosheviçit për filmat e tij.
Gjatë luftës Bregoviçi thotë se donte të bënte vetëm muzikë. Dhe kur lufta të kishte marrë fund të ndihej krenar për ç’kishte shkruar. Krijoi “Bandën e martesave e funeraleve” që në fakt është një kërkim në muzikën e martesave dhe funeraleve të ciganëve, ku përfshihen këngë, muzikë orkestrale, harqe, instrumente tunxhi, daulle, e sidomos zëri mashkullor, në kor. Ashtu siç u shfaq dje live për herë të parë në Pallatin e Kongreseve, duke drejtuar me kitarën elektrike dhe të bardhën e kostumit karakteristik që Bregoviç e respekton si në një rit martesor. Sadoqë shkruan muzikë për kinema e teatër, eksperimenton si libretist dhe kompozitor për opera, kjo është familja e tij e madhe prej vitit 1995. Prej këtej doli albumi i vitit 2002 të cilin e quan “Rrëfenja për martesa e funerale”. “Gjuha e ciganëve është gjuhë e thjeshtë më pak fjalë e cila më lejon të përqendrohem në tingujt e fjalëve. Nëse njerëzit nuk e kuptojnë, kjo nuk i pengon ata të këndojnë me mua, sadoqë fatkeqësisht nuk kam origjinë cigane”. Atë që kritika ia ka quajtur herë herë një art jo të pastër, atë kërkim ku ndërthuren më së shumti tingujt e bandës cigane me polifoninë e traditës bullgare, publiku ia ka pranuar krejt instinktivisht.
Bregoviç e shpjegoi dje para medias në Tiranë. Një artist që vjen nga vendi ku jeta dhe vdekja rrinë afër e afër dhe muzikantët e tij që interpretojnë nëpër fshatra si për dasma dhe vdekje. Po pse e funeraleve? “Në besimin ortodoks gjatë një varrimi, interpretohet muzika e preferuar e të vdekurit. Kjo muzikë mund të jetë një muzikë e gëzueshme.” Kjo mendon se e bën më natyrale muzikën e tij. Kori i djeshëm i burrave me kostum të zi të fuste si në kupolën e ekos së një liturgjie. “Bullgaria është vendi i vetëm në botë ku ciganët luajnë me trumbeta dhe kjo ndodh që nga koha e luftës kundër turqve. Banda të tilla kishin nevojë për muzikë kundër luftës. Për mua sot një orkestër si kjo është një lloj cavaleria rusticana. Nëse me një orkestër simfonike klasike e di se çdo të presësh, me këtë nuk ndodh kështu”.
Programi i koncertit të sotëm do të ketë të papriturat me polifoninë shqiptare. Mbetet për t’u parë. Orkestra e tij është e njëjta si kur luan në Nju Jork ku do të fluturojë sërish për një koncert korrikun që vjen ashtu edhe në Shqipëri. Vetëm se: “këto vitet e fundit kam dhënë mbi 160 koncerte, por asnjëherë nuk e kam parë kaq të entuziazmuar orkestrën time si në Tiranë”. Kaq sa për muzikën që nuk mund t’ia shpjegosh dot me fjalë të varfëra, veç me ndihmën që ta jep vetë Bregoviç kur nis e shpjegon.
Shtrëngesa për të mos i bërë pyetje politike ndihej që në ajrin e konferencës së shkurtër për shtyp. Një e përditshme shqiptare e kishte paralajmëruar artistin të heshtte dhe të këndonte se “këtë di të bëjë më mirë”. Por Bregoviçi nuk shqetësohet të flasë në një korridor 10 minutësh të kohës dhe ditarit të ngjeshur në Tiranë të organizatorëve të tij që e ruanin më shumë nga ç’duhej një artist të lirë.

02/04/2006
Gazeta Shekulli

__________________
Nobody is perfect ...

"Cuti Gorane!" dhe këndo!
Të shtunën në mbrëmje mezi pres të shkoj e të shoh koncertin e jugosllavit Goran Bregoviç. Jo aq i tunduar nga intervistat e tij të fundit, sesa nga nostalgjia e atyre viteve të errëta, kur drita e vetme
e shpresës, e informimit dhe e alternativës, më vinte nga RTB 2. Kur dëgjoja me ëndje Riblja Çorbën
dhe Hari Mata Harin.
Kur mezi prisja çdo të hënë rubrikën sportive dhe drejtuesin e saj Marko Markoviq, që e ndiqja më shumë se Vladimir Grillon.
Kur ndiqja ndeshjet e Jugoplastikës, me të njëjtin ankth si ndeshjet e Dinamos në volejboll për femra,
kur emocionet ngriheshin në maksimum, kur Dragan Nikitoviq komentonte me zjarr finalen e
Evropianit në Basketboll, që Jugosllavia e humbiste në sekondat e fundit përballë Bashkimit Sovjetik.
Kur seleksionoja fotografitë e Bijelo Dugme-s nga çamçakëzët e sjellë fshehurazi nga miqtë e babait
që shkonin jashtë dhe këndonim me shokët në gjimnaz nën zë, hitin e fundit të Bajaga i Instruktori.
Të shtunën me ëndje do të ndjek grupin e Goran Bregoviqit në stilin "Ciganin", që do të këndojë "Evo
zore"-n nga "Dom za veshanje" apo "Kalashnikov", nga filmi i fundit i Kusturicës, që fitoi dhe "Palmën
e Artë" në Kanë. Me nostalgji do të mundohem të kuptoj të gjitha fjalët e këngëve, që i kam aq të
dëgjuara nga vitet tetëdhjetë, për të pare nëse e kam harruar një gjuhë të huaj që mendoj se e zotëroj mirë, serbishten.
Por, padyshim nuk harroj kurrë se çfarë reagimi ngjalla te disa miqtë e mi kosovarë në Londër, kur ia pohova këtë fakt "kulturor". Ata menjëherë m'u përveshën mua dhe kozmopolitanizmit tim, duke më vënë edhe një akuzë ekstreme si "agjent i UDB-ës".
Megjithëse miqësia jonë nuk u cenua, incidenti më bëri të mendoj, se ndërkohë që ne bombardoheshim nga "dyshi sllavit" me informacionet e munguara, dikush na shtynte të harronim Kosovën. Mirë sllavët, por edhe makina e propagandës që na mbante larg një padrejtësie historike, për shkak të mëkateve të flirtimit të turpshëm mes Tiranës dhe Beogradit deri në vitin 1948, kur siç shkruan vetë Hoxha te Titistët: "…në festivalet dhe ngjarjet ndërkombëtare, Shqipëria merrte pjesë nën flamurin jugosllav".
Në fakt invazioni kulturor jugosllav jo se u ndërpre. Turbull kujtoj se deri në fillim të vitit 1980, sinjali televiziv hynte i papenguar dhe vetëm pas demonstratave në Prishtinë më 1981, u fut zhurmuesi i famshëm.
Natyrisht që nga ajo kohë, bile edhe nga ngjarjet e viteve nëntëdhjetë, ka rrjedhur jo pak ujë. Cilësisht situata ka ndryshuar mjaft dhe sot Kosova është pranë pavarësisë. E megjithatë plagët janë ende të pathara, sa të shtunën, ndërsa do të dëgjoj Kalashnikovin e Bregoviqit, nuk mundem më të ezauroj thjesht shijet e mia kulturore. As mundem të harroj kallashnikovët që u shkrehën mbi ne gazetarët në 1998 nga posta serbe e Padeshit. As ata që u derdhën breshëri mbi të pafajshmit në Sarajevën e Kusturicës dhe Bregoviqit, të cilët ato kohë lanë artin mënjanë, harruan sa shumë nga talenti i tyre ia kushtuan dhimbjes dhe klithën fort pro çetnikëve dhe Karaxhiqit.
Ndaj, të shtunën prapë do shkoj në Pallatin e Kongreseve. Do të shijoj artin dhe muzikën e Bregoviqit. Do mundohem të harroj që ai është ballkanas si gjithë ne, që në një moment e humbim dhe përkrahim çmendurinë. Do të përpiqem të mos marr seriozisht deklaratat e tij të fundit se i dashuron shqiptarët dhe muzikën e tyre. Do përpiqem të mos konsideroj si të rëndësishëm aktin se ndër tre ngjarjet
kryesore të kësaj jave të thatë pa shi, një dramë serbe në Teatër Kombëtar dhe një koncert i Bregoviqit në fundjavë, i bënë goxha karshillëk një takimi të rëndësishëm politik në Durrës, ku serbë e
shqiptarë u ulën dhe folën për Kosovën.
Të shtunën do të përpiqem të jem një shikues evropian, të mbaj veten e të mos bërtas në gjuhën që Bregoviq e njeh më mirë se unë: "Cuti Gorane* dhe këndo!"
Se atë di ta bësh më mirë.
*Hesht Goran (në serbisht)

Gazeta Ekspres

__________________
Nobody is perfect ...

Goran Bregoviç, kantautori boshnjak, ithtar i muzikës "etno-kombëtare"

Me nisjen e trazirave të para në Jugosllavi, dy miqtë, Bregoviç dhe Kusturica braktisin gjithçka dhe arratisen në Amerikë e më pas transferohen në Paris, duke iu bashkuar shumë miqve të Sarajevës. "Koha e ciganëve ", një afresk i mrekullueshëm i popullit rom mes reales dhe fantastikes shënon nisjen e bashkëpunimit me Kusturicën. "Për artin nuk kishte më hapësirë në Jugosllavinë e mbetur jetime pas vdekjes së Titos", shprehet Bregoviç.

-Portret-

Goran Bregoviç, kantautori serbo-kroat, një nga personalitetet e njohur të muzikës bashkëkohore, i mirënjohur për krijimin e kolonës së famshme zanore të filmit "Arisona Dream"(Ëndrra e Arizonës) të regjisorit Emir Kusturica, ndodhet në Tiranë për të dhënë një koncert më datat 1 dhe 2 Prill në Pallatin e Kongreseve në kryeqytet.

Goran Bregoviç një artist me origjinë ballkanike, është një nga personalitetet e muzikës së shekullit XX-XXI, ku kompozimet e tij përziejnë tingujt e fanfarës cigane, polifonitë tradicionale bullgare, tingujt e një kitare me perkusione tradicionale me thekse të muzikës Rock, në sfondin e një orkestre harqesh me ritme zërash të panumërt, zërash të fortë të një kori burrash, për të krijuar një muzikë, thellësisht origjinale, që instinktivisht gjithkush do ta kishte vërtetë të vështirë t'i rezistonte.

I lindur në vitin 1950 në Sarajevë të Bosnje-Hercegovinës, nga një nënë serbe dhe një baba kroat,Goran Bregoviç, krijoi grupet e tij të para rock në moshën 16 vjeçare. "Muzika Rock luante në ato vite një rol thelbësor në jetën tonë. Ishte e vetmja mundësi për të shprehur publikisht pakënaqësinë tonë pa rrezikuar të përfundonim në burg", është shprehur Goran.

Për të përmbushur dëshirën e prindërve Goran vazhdoi studimet e larta për filozofi dhe sociologji, dhe do të ishte bërë mësues, po të mos kishte korrur suksesin e madh që erdhi pas publikimit të diskut të tij, të parë. Për pesëmbëdhjetë vite radhazi me grupin e tij "Ëhite Button" ai publikoi trembëdhjetë albume, të shitura në 6 milion kopje. Turet muzikore të panumërt në këto vite e bëjnë Bregoviçin idhull të rinisë jugosllave. Në fund të viteve '80 Bregoviç lë pas dorë karrierën e tij prej "ylli të muzikës" dhe tërhiqet në një ishull, në një shtëpi të vogël, në breg të Adriatikut, duke ndjekur kështu një ëndërr të vjetër të fëmijërisë.

Në këtë ishull kompozon muzikën e filmit të tretë të regjisorit Emir Kusturica "Koha e Ciganëve". Por ndërkaq shumë shpejt nisin trazirat e para në Jugosllavi dhe dy miqtë, Bregoviç dhe Kusturica braktisin gjithçka dhe arratisen në Amerikë e më pas transferohen në Paris, duke iu bashkuar shumë miqve të Sarajevës. "Koha e ciganëve ", një afresk i mrekullueshëm i popullit rom mes reales dhe fantastikes shënon nisjen e bashkëpunimit me Kusturicën. "Për artin nuk kishte më hapësirë në Jugosllavinë e mbetur jetime pas vdekjes së Titos", shprehet Bregoviç.

Në krijimtarinë e tij muzikore në kinema veçohen bashkëpunimet në kolonën zanore të filmit "Arizona Dream"(Ëndrra e Arizonës) ku interpretojnë aktorët e famshëm hollivoodianë, Jerry Leëis e Johnny Depp, si dhe një këngë "Tv Screen" e intepretuar nga këngëtarja Iggy Pop.

Goran gjatë viteve '90 kompozon kolonën zanore të filmit "Mbretëresha Margot" të regjisorit Patrice Chereau, film që fitoi Palmën e Artë në Festivalin e Kanës më 1994 dhe më pas me muzikën e filmit të Kusturicës "Underground", që fitoi Palmën e Artë në Festivalin e Kanës më 1995. Ai bashkëpunon edhe me regjisorë të tjerë filmash ku kompozon muzikën e filmit "Treni i jetës" të regjisorit Ranu Mihaelanu, i prezantuar me sukses në Festivalin e Venecias, San Paolos, Berlinit dhe në kinematë e shumë vendeve.

Vitet e fundit Goran, lë muzikën e filmit për t'iu kushtuar muzikës së gjallë, interpretimit të muzikës së vet, duke rinisur kësodore një karrierë të dytë në skenat botërore.

Bregoviç ka shkruar edhe muzikë për teatër si "Qetësia e Ballkanit" realizuar në 1997 në bashkëpunim me regjisorin e teatrit Tomaz Pandur me teatrin e Triestes, për të cilën shkruan edhe muzikën për një premierë të tragjedisë "Hamlet" të Shekspirit. Në bashkëpunim me regjisorin më të njohur italian të Teatrit Marco Baliani shkruan muzikën e pjesës "Kryqëzimi i fëmijëve" në nëntor 1999, si dhe në Janar 2001 e Janar 2002, shkruan muzikën për projektin e "Komedia hyjnore" të Dante Alighierit, me regjisor Tomaz Pandur dhënë në Teatrin Thalia të Hamburgut, Gjermani.

Në krijimtarinë e tij koncertore për dhjetë vjet radhazi, që kurse u nda nga muzika Rock, muzika e tij nuk po dëgjohej më "live". Në verën e 1995 me një grup prej 10 instrumentistësh të muzikës tradicionale, të ndjekur nga një kor prej 50 elementësh dhe një orkestër sinfonike ai jep një seri koncertesh në Greqi dhe Suedi, më pas edhe në Bruksel para 7500 vetëve. Organika e tij në atë vit përfshinte rreth 120 muzikantë të talentuar.

Në vitin 1997 formacioni i tij u reduktua në 50 muzikantë. Bregoviç korr suksesin e tij të madh në turnetë nëpër gjithë Europën me Orkestrën e tij për "Martesa dhe Funerale" duke prezantuar për publikun pjesët më të mira të kompozuara, që tashmë janë vërtet të njohura si "Ederlezi" te (Koha e Ciganëve), "In the Death Car" (Arizona Dream", "Kalasnikov" (Underground), "Juris", etj, ku ai nga i riu rock-star i viteve '70-'80, përpara një publiku prej 500 mijë vetësh, afirmohet si një kompozitor i maturuar tashmë për suksesin botëror dhe muzika e tij pëlqehet në shumë plane.

Në krijimtarinë e tij diskografike Goran ka bashkëpunuar me këngëtarë të mirënjohur të kulturave të ndryshme si: Iggy Pop tek "Arizona Dream"; Ofra Haza tek "Mbretëresha Margot"; Cesaria Evora tek "Underground); Sezen Aksu në Turqi; Georges Dalaras në Greqi; Kayaha në Poloni. Ndër albumet e tij diskografikë veçohen: "Koha e Gipseve", "Arizona Dream", "Toxic Affair", "La Reine Margot", "Underground", "Ederlezi", "Bregovic & Kayah", "Songbook", "Music for Films", "Tales & Songs from Ëeddings and Funerals".

Goran Bregoviç si ambasador i muzikës ballkanase në botë ka zgjedhur dhe propozuar tri fanfara (orkestra e re) nga Bullgaria, Rumania, Serbia, një grup këngëtaresh ruse dhe me Orkestrën e tij për Martesa dhe Funerale, kanë performuar në një festë muzikore të vendeve të Ballkanit të titulluar "Rrugët e nxehta të Ballkanit", dhënë në vitin 2000 në Bolonjë dhe Romë. Goran ka dhënë tre koncerte në Afrikën e Jugut në 2001 dhe turne në të gjithë Europën, si turneu në Francë, kur publikoi diskun dhe një film të titulluar ''Rrëfime Martesash dhe Funeralesh të Ballkanasve'', i cili është edhe disku më i fundit. Në Qershor 2002 ai prezantoi një koncert të veçantë në kishën e St.Denis, në mjedisin e një festivali të muzikës së shenjtë, të titulluar "Zemra ime është bërë tolerante" ku Bregoviç bashkë me Orkestrën e tij për Martesa dhe Funerale ftoi edhe një grup harqesh marokenë dhe tri zëra femërorë të tre religjioneve të ndryshme. Në Prill 2004 në Trieste ai befason Italinë me një turne në qytetet e saj ku publikon për herë të parë shfaqjen e parë botërore të ''Karmen'', por me fund të lumtur të krijuar prej tij, turne të cilin e vazhdoi në të gjithë Europën. Në këtë koncert, gjysmë operë, vihej re theksi ballkanik.

Goran Bregoviç dallohet për muzikën e tij origjinale ku ndërthuren në një folk ballkanik me elektronikën, ritme të shfrenuara dhe tema të shenjta. Muzika e tij lind në një tokë të mistershme ku kryqëzohen tri kultura, ortodokse, katolike dhe muslimane.

Muzikanti boshnjak duket se s'do të lodhet kurrë së zbuluari kufijtë e muzikës së tij, ku gjallëron së thelli shpirti i lirë dhe pasionant prej ballkanasi. Tashmë ai nuk është më i dhënë pas karrierës dhe merret me kompozime të ndryshme që nga këngët për fëmijë deri te sinfonitë komplekse.

Në koncertin e së shtunës dhe të dielës në Tiranë, i mbështetur nga Qeveria Shqiptare do të performojnë bashkë me të 43 muzikantë të trupës së tij prej 50 elementësh, shoqëruar nga një teknikë e posaçme muzikale që do të vijë nga Greqia.

Tashmë Goran Bregoviç jeton mes Parisit dhe Beogradit, por gjithnjë ndodhet në një udhëtim. Ai konsiderohet simbol i Bosnjës multietnike edhe për nga origjina e tij. Muzika e Bregoviç mund të quhet pa frikë "kozmopolite", "muzikë botërore", pasi përmbledh në vetvete ritme jazz, tango dhe ritme sllave, subjekte turke dhe zëra bullgarë, polifoni të shenjta ortodokse dhe copëza të popit modern, një muzikë në konceptin e muzikës "etno-kombëtare".

ATSH

__________________
Nobody is perfect ...