Janë bërë tridhjetë vjet që nga boti mi i parë i romanit të Sabri Godos,
Skëndërbeu. Sivjet ribotohet i përpunuar me rastin e gjashtëqind vjetorit të lindjes së Heroit tonë kombëtar, Skëndërbeut. Por si roman shumë i kërkuar dhe shumë i lexuar ai është ribotuar edhe herë të tjera në Tiranë e në Prishtinë.

E kuptueshme.
Mbamendja e së kaluarës, njohja e saj, shpjegimi i saj, mësimi prej saj e karakterizojnë kulturën evropiane, prandaj e karakterizojnë edhe kulturën tonë kombëtare si kulturë, në radhë të parë, evropiane. Nuk e thotë rastësisht Herodoti se historinë e shkruajmë me qëllim që “me kohë të mos zvogëlohet rëndësia e asaj që kanë krijuar njerëzit – rëndësia e veprave të mëdha e të mrekullueshme...”
Romani i Sabri Godos, Skëndërbeu, është roman i madh për figurën më të madhe historike të popullit shqiptar dhe për shqiptarët në përgjithësi në kohën e tij, prej brezave të mëvonshëm të quajtur Moti i Madh.

Siç dihet për Skëndërbeun janë bërë shumë vepra të fushave të ndryshme të dijes e të arteve. Për Skëndërbeun janë shkruar shumë vepra shkencore: monografi, studime, artikuj. Janë bërë shumë skulptura, piktura, gravura, janë kompozuar vepra muzikore dhe janë bërë filma artistikë. Për Skëndërbeun më së shumti janë shkruar vepra letrare: poezi, poema lirike, poema liriko-epike, epope, drama dhe romane. Për të kanë shkruar shumë të huajt.

E kuptueshme
Skëndërbeu ishte prijësi i luftërave më të mëdha e më të gjata kundër depërtimit të turqve në Ballkan. Megjithëse të bëra, kryesisht, në truallin shqiptar, luftërat e drejtuara prej tij kishin përmasën evropiane: me to mbrohej edhe Perëndimi prej përshtrirjes së Perandorisë Otomane dhe krishtërimi prej përshtrirjes së islamit. Kjo përmasë historike, qytetëruese dhe fetare e luftërave të tij, të shpeshtën e herëve, përbën përmbajtjen e veprave letrare që për Skëndërbeun kanë shkruar autorë të ndryshëm evropianë dhe amerikanë. Në të gjitha periudhat e letërsisë shqipe, për Skëndërbeun dhe luftërat e drejtuera prej tij, kanë shkruar edhe autorë shqiptarë. Mund të thuhet, madje, se numrin më të madh të veprave letrare për të e kanë shkruar vetë shqiptarët.

E kuptueshme.
Skëndërbeu është figurë e madhe e historisë kombëtare: është prijësi shpirtëror dhe politik i popullit, është komandanti dhe strategu i luftërave më të gjata dhe më të lavdishme të popullit shqiptar për mbrojtje prej pushtuesve, është luftëtari më i lavdishëm për lirinë e popullit shqiptar. Jeta e tij, bëmat e tij janë bërë përmbajtja historike e vetëdijes liridashëse të kombit shqiptar. Për Skëndërbeun janë shkruar tipa të ndryshëm romanesh. Më së shumti janë shkruar romane romantike, në të cilat historia e vërtetë zëvendësohet nga kallëzime për historinë që dëshirohet. Në to idealizohen mjedisi, personazhet, vetitë, të bërat, në përgjithësi jeta dhe vdekja e tyre!
Për Skëndërbeun janë shkruar shumë edhe romane ideologjike, që përfaqësojnë një tip të romanit romantik, në letërsinë tonë më të shpeshtë pas Luftës së Dytë Botërore. Historizmi këtu vihet në shërbim të ideologjisë së shkrimtarit dhe të regjimit të cilit ai i shërben. Dhe është një kornizë brenda së cilës e vërteta historike dhe e vërteta artistike pësojnë thjeshtësim dhe shtrembërim të madh!

Por, për Skëndërbeun janë shkruar edhe romane në të cilat njeriu prijës, njeriu komandant dhe strateg, njeriu politik apo njeriu krijues para së gjithash janë njerëz që me fatin e tyre, me përjetimet, gëzimet e dhembjet e tyre, në të vërtetë e simbolizojnë fatin e njeriut në përgjithësi. Këto janë romane në të cilat arrihet një domethënie më e përgjithshme. Këtij tipi të romaneve për Skëndërbeun i takon edhe romani për Skëndërbeun i autorit Sabri Godo.

Poetika e tij
Romani i Sabri Godos, Skëndërbeu, pa dyshim, është romani më i mirë i shkruar për heroin tonë kombëtar dhe, njëkohësisht, njëri nga romanet më të mira të shkruara në gjuhën shqipe deri sot.

Le ta them rishtazi: e kuptueshme.
Dhuntia e veçantë krijuese, që dëshmohet në të gjitha prozat e tij, mjeshtëria posaçërisht e dukshme gjuhësore, kultura e gjerë historike dhe përkushtimi i jashtëzakonshëm ndaj historisë kombëtare i kanë bërë të mundshme Sabri Godos të sendërtojë një pamje historike artistike mbi epokën e Skëndërbeun, pothuaj, të pasendërtueshme në romanet e tjera për të.

Romani i Sabri Godos dallon prej romaneve të tjerë për Skëndërbeun edhe për nga procedimi krijues, edhe për nga gjerësia e lëndës së përfshirë historike, edhe për nga thellësia e kuptimit, por edhe për nga cilësia artistike e tij. Ky në të vërtetë është roman - kronikë: në të zbatohet procedimi që cilëson historinë dhe kronikën. Në të nuk ka fabulë, dhe nuk ka subjekt, si në romanin romantik-aventuristik, çfarë shkruanin, fjala vjen, Valter Skoti dhe një varg romantikësh të mëvonshëm. Kompozicioni i tij nuk përcaktohet nga subjekti po nga ballafaqimi i dy botërave: i botës që mbrohet dhe i botës që sulmon. Historia, vërtet, është nocioni themelor, përcaktues, i poetikës së tij. Sabri Godo e hulumton ose, më mirë të thuhet, e krijon të vërtetën historike të kohës në të cilën ka jetuar Skëndërbeu duke shfrytëzuar dokumentet – aty ku dokumentet nuk mungojnë; duke futur në përdorim fiksionin – . aty ku dokumentet e ruajtura nuk mjaftojnë dhe duke përdorur me dhunti të rrallë krijuese magjinë e fjalës – si në rastin e parë, ashtu edhe në rastin e dytë. Dhe, kështu, në romanin e tij për Skëndërbeun do të gjejmë histori të mjaftueshme sa të krijojmë përfytyrim të plotë për kohën që e mbulon romani dhe mjeshtëri të veçantë krijuese sa atë përfytyrim ta bëjë artistikisht të paharruar. Për këto arsye mund të thuhet se në romanin e Sabri Godos janë bërë të qarta ngjarjet, të bërat dhe bëmat që përpara janë paraqitur të mjegulluara; janë kthyer së mbari ato që, si e thotë edhe vetë autori në përmbyllje të romanit për Ali Pashë Tepelenën, janë paraqitur së prapthi dhe janë bërë të shumëkuptimshme ato që më parë janë paraqitur kuptimisht të thjeshtësuara.

Koha, hapësira, populli
Romani i Sabri Godos Skëndërbeu është roman për një epokë. Ajo është epokë e daljes edhe të popullit shqiptar prej të ashtuquajturit terr mesjetar dhe e krijimit të vetëdijes së re që sillte Rilindja Evropiane, para së gjithash ajo italiane. Koha që mbulon romani është kohë kthesë në historinë shqiptare. Fatkeqësisht, epoka që nis pas kësaj kthese nuk do të jetë epokë e ngritjes që shënojnë popujt e Evropës Perëndimore, po epokë e rënies nën pushtimin osman, që popullit shqiptar do t’i sjellë humbjen e lirisë, prapangelje të madhe në zhvillimin historik dhe ndërlikime në identitetin e tij.
Romani i Sabri Godos, Skëndërbeu, është vepër në të cilën me ngjarje historike, me bëma, me ballafaqime të mëdha luftarake, me jetë e me vdekje, mbulohet një hapësirë e madhe, sado më së shpeshti mbulohet hapësira në të cilën e ka bërë shtëpinë e tij populli shqiptar, hapësira – udhëkryq mes Lindjes e Perëndimit, në të cilën ballafaqohen pushtues të ndryshëm, synime dhe interesa të ndryshme, qytetërime të ndryshme, në të cilën takohen apo edhe ballafaqohen krishtërimi dhe islami.

Kjo hapësirë e gjerë doemos ndikon në përbërjen e romanit, por kjo hapësirë e gjërë me konfliktet që ndodhin në të doemos ndikon në zgjerimin e vëllimit semantik të tekstit letrar. Përpos jetës së përditshme, ngritjes madhështore historike dhe, më në fund, vdekjes së Skëndërbeut, në roman janë paraqitur edhe shumë personazhe të tjera: personazhe historike dhe personazhe të imagjinuara.

Numri i tyre me të vërtetë shumë i madh, veçantitë e tyre, shprehitë, virtytet dhe veset e tyre të ndryshme, fatet e tyre të ndryshme, të bërat a mëkatet e tyre të vogla a të mëdha, janë artistikisht shumë përshtypjelënëse. Qoftë përmes tyre, qoftë edhe përpos tyre, në roman është paraqitur jeta e popullit, qëndresa e tij, por edhe vuajtjet dhe pësimet e tij. Të gjitha këto bëjnë që romani në shqyrtim të quhet jo vetëm roman për Skëndërbeun, por roman për një popull – për popullin shqiptar. Në të vërtetë, ky është roman historik për ballafaqimin e popullit të vogël shqiptar, në krye me Skëndërbeun, me një fuqi të madhe të kohës: me Perandorinë Otomane.

Roman për figura të mëdha historike, që jetojnë në thyerje të dy epokave dhe për ngjarje vendimtare historike, që përcaktojnë të ardhmen e popullit shqiptar në shekujt që vijnë, romani Skëndërbeu është njëkohësisht roman me shkëlqim të fuqishëm poetik – meditativ. Kuptimi që sendërtohet nga fatet e dëshmuara me të vërtetat historike dhe të vërtetat artistike gjithsesi është tragjik: liria, idealet, të drejtat, kuptimi i jetës në vazhdimësi janë rrezikuar prej fuqisë. Pavarësisht prej së drejtës që i takon për jetë, për liri, për identitet dhe integritet shpirtëror njeriun e kufizon apo e rrezikon fuqia e të fortit, që quhet dhunë dhe ligji i natyrës, që quhet vdekje.

Koha e shkuar dhe koha jonë
Romanet historike, zakonisht, shkruhen për t’u mbajtur mend historia, pëvojat dhe vlerat e saj. Por, romanet historike mund të shkruhen edhe për t’iu shmangur të së tanishmes, për të shprehur mospajtimin me të këqijat e saj. Nuk ka dyshim se në romanin e Sabri Godos, Skëndërbeu, i shohim qartë që të dy këto arsye për shkrimin e tij. Është shkruar për t’u forcuar mbamendja e asaj kohe të lavdishme të historisë shqiptare, për t’u përjetësuar edhe me fuqinë e artit vlerat për të cilat është jetuar jeta dhe është pranuar vdekja e që janë bërë përbërës karakterizues të identitetit kombëtar shqiptar. Është shkruar, ndërkaq, edhe për t’u shprehur me gjuhën e mbuluar të artit letrar mospajtimi me politikën dhe me ideologjinë sunduese të kohës kur është shkruar; është shkruar për të gjetur shpjegime për të vërtetat, mashtrimet e gënjeshtrat që nuk mund të kërkoheshin në kohën kur është shkruar; është shkruar për të gjetur ngushëllimet për pësimet e shumëllojshme në të tanishmen dhe për të gjetur shpresën për të ardhmen.Arsye, pa dyshim, të mëdha, që gjithmonë i frymëzojnë veprat e mëdha të artit e të shkencës.

Prishtinë, nëntor 2005

Imazhe te Ngjitura

sabri-godo-dhe-ilir-meta.jpg (24.5 KB, 0 vezhgime)

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.