Pse dhe si duhet ta lexojmë Fishtën sot

Shefkije Islamaj

Është pranuar gjerësisht se asgjë nuk mund ta lëkundë mendimin e shprehur nga shumë studiues e lexues të letërsisë shqiptare se Gjergj Fishta është shkrimtar me opus të gjerë krijues, autor zhanresh të ndryshme, disa nga të cilat zënë vend të çmuar në letërsinë shqipe, shkrimtar me erudicion të lakmuar, krijues me prirje të veçantë artistike dhe figurë që ka sjellë shpesh polarizime në vlerësimin e veprimtarisë së tij letrare e jashtëletrare.
Duhet të thuhet që në fillim të këtij shkrimi se Gjergj Fishta, para së gjithash, ishte krijues. Historia e tij në letërsinë shqipe njeh rënie e ngritje nga të cilat më së shumti ka pësuar vlerësimi objektiv i veprës së tij. Sot është e rëndësishme të përcaktohet drejt e në mënyrë objektive vlera e kësaj vepre, t’i jepet vendi që i takon, pa zmadhime e zvogëlime. Ajo që duhet t’i paraprijë kësaj pune është trajtimi jopolitik dhe përdorimi jopolitik i Fishtës. Ana letrare duhet të trajtohet në historinë e letërsisë dhe asaj nuk mund t’i interesojë përkatësia ideologjike e as përkatësitë e tjera jashtëletrare. Francezët e kanë çmuar dhe çmojnë veprën e Sartrit pa e ngarkuar atë me majtizmin e tij, ashtu si edhe gjermanët veprën e Brehtit pa marksizmin e tij.

Pse duhet të lexohet Fishta sot
Nëse shtrohet kjo pyetje, pashmangshëm do të mund të pyesnim pse e lexojnë sot italianët, anglezët, spanjollët, francezë Aligierin, Servantesin, Shekspirin a Monteskienë, ose pse lexohen, përgjithësisht, shkrimtarët e mëdhenj.
Gjergj Fishta është shkrimtar i madh. Me paraqitjen e përbërë të tablove të ngjarjeve tona historike, temave të rëndësishme, të mëdha e të vogla, me idetë e motivet, vepra e tij tejkalon regjionalizmin gjuhësor e fetar të përfolur aq shumë në kritikën e veprës së tij, tejkalon parimet e angazhimin e tij shoqëror, politik e fetar, objekt i shpeshtë shqyrtimi e analize, sidomos sot, në shkrimet tona kritikë. Vepra e tij rrezaton vetëdije të lartë kritikë e qytetare, shpreh ngritjet e rëniet tona e të tijat morale, por ajo është ndër shembujt e paktë të modelimit artistik të historisë sonë të vërtetë në një periudhë të rëndësishme të saj. Prandaj, mund të thuhet se Fishta është gjithsesi njëri nga ata shkrimtarë për të cilin janë dhënë dhe vazhdojnë të jepen vlerësime pozitive, më pak pozitive dhe vlerësime negative e më pak negative, siç janë dhënë e vazhdojnë të jepen më në fund edhe për shkrimtarë të tjerë të mëdhenj gjatë gjithë historisë së tyre si shkrimtarë, sepse vepra e tij nuk njeh indiferentizëm, sepse fuqia e fjalës, fuqia e invencionit të tij verbal, pushton edhe atëherë kur nuk pajtohemi me mënyrën e të menduarit të tij. Më në fund, mos është e nevojshme të pajtohemi me Dostojevskin e Sartrin për të lexuar shkrimet e tyre? Fishta nuk e ka pasur fatin e tyre. Vepra e tij letrare e ka bartur gjatë, shumë gjatë peshën e mendimit dhe të veprimit të tij. Fishtën nuk e kanë dëmtuar vetëm kritikuesit e refuzuesit e tij dje për arsye të botëkuptimit, dhe për lojalitetin ndaj pushtuesit, atë e dëmtojnë sot shumë, shumë edhe lavdëruesit dhe panegjerikët e pamatur, me shumicë të cilët, Fishtën dhe veprën e tij do t’i shfrytëzojnë si mjet shoqëror për përfitime të ndryshme. Fishta nuk ka nevojë as për këta të dytët, sepse arti i tij e mbron mirë dhe nuk ka nevojë për mbrojtës të tjerë. Prandaj, ajo që kërkon sot vepra e Fishtës është: të lexohet në qetësi, në vetmi, pa zhurmë nga rruga e nga tribunat, sepse vetëm kështu bëhet më e dukshme vlera e saj.
Kjo vepër nuk ka humbur asgjë nga forca dhe autentiteti ndonëse tashmë e ka një moshë. Ajo që ka ndryshuar është mënyra e leximit dhe e receptimit. Vepra letrare e Fishtës, në rend të parë Lahuta e Malësisë, Mrizi i zanave, Anzat e Parnasit, publicistika kërkon lexues të veçantë, lexues të përzgjedhur për artin e saj. Kjo nuk përjashton mundësinë që të lexohet edhe për fuqinë epike, me të cilën janë formësuar motive e fate nga historia jonë, për fuqinë e madhe mitkrijuese dhe për përmasën e saj historike.

Si duhet të lexohet Fishta sot
Unë do të përgjigjem si e lexoj unë. Çdo lexues i Fishtës krijon raport të veçantë me veprën e tij. Edhe unë kam vënë një raport të veçantë me të që nga leximi im i parë, dhe kjo ka ndodhur mjaft herët. Ajo që më ka bërë përshtypje atëherë dhe vazhdon të më bëjë përshtypje edhe sot, është admirimi se ç’mund të arrihet sidomos me fjalët, pastaj me nocionet, me dijen, me kulturën. Më ngjante dhe më ngjan sikur ndodhem para diçkaje që i ngjan totalitetit: të afërtës, të largëtës, të kaluarës, të sotmes, të lartës, të ultës, të mirës, të shëmtuarës. Natyrisht, në leximet e para shumëçka në veprën e tij nuk kam kuptuar për shkak moshe: as raportet shoqërore, as rrethanat historike, as ato politike, as aluzionet historike e mitologjike, as finesat psikologjike, as shumë nga fjalët, por kjo nuk më ka penguar, sepse leximi im ka qenë i mbështetur në parandjenjën: kam ndie tronditjen që të shkaktojnë vringëllimat e shpatave, rrebeshi i shiut, tingujt e lahutës, currili i gjakut, cicërima e zogut, vajtimi i nënës. Nuk do t’i kisha sjellë ndërmend këto sikur kjo të mos ndodhte në vijat kryesore edhe tani kur nuk mund t’i qëndroj magjisë së tekstit të tij. Është e vërtetë se intensiteti i përjetimit sot nuk është ai i fëmijërisë, sepse kërkesat e mia janë të tjera në këtë rrafsh, megjithatë në çaste dobësie, në çaste krenarie, në çaste dëshpërimi e zhgënjimi, kur më humb besimi në literaturën, kur kam nevojë për frymëzim letrar e gjuhësor më mjafton një këngë e Lahutës, një poezi e Mrizit a një shkrim i tij në prozë i botuar në “Hyllin e dritës”.
Kjo ngjan kështu përkundër faktit se me kohë jam bërë e vetëdijshme edhe për mangësitë e shkrimit të tij. E kam kuptuar se shpesh Fishta i nxjerr vargjet edhe pa i futur në latën e tij, se shumë vargje përsëriten pa motivim të duhur krijues, se mund të gjesh sa të duash joparimësi në rrafshe të ndryshme gjuhësore, mund të vëresh ndërrimin e disponimit të tij krijues. Kam kuptuar se më në fund edhe atij i ka ndodhur si shumë krijuesve të tjerë, se as dija e tij e madhe, as talenti i tij i fuqishëm nuk i kanë ndihmuar gjithmonë: shumë parashikime të tij historike dhe shumë parashikime estetike kanë dështuar.
Por, të gjitha këto kanë pak domethënie për mua, sepse vazhdon të më fashinojë sikur në leximin e parë, shumëçka nga arti i tij. Prandaj, leximi im i Fishtës në një mënyrë gjithmonë kthehet në fillim. Ato që s’i kam ditur atëherë i di sot, por më qëllim i lë anash: mbyll sytë para mangësive, para dobësive e jokorrektësive të Fishtës, dhe i lëshohem përjetimit të fjalës së tij, lejoj të më mrekullojë fjalia e shprehja e tij, duke u magjepsur me faktin se ç’mund të bëjë krejt letërsia.
Natyrisht, ekzistojnë edhe mënyra të tjera të leximit të Fishtës – mënyra që do të marrin parasysh përbërës të tjerë të veprës së tij: filozofikë, politikë, historikë. Për mua ai vazhdon të jetë i rëndësishëm për poetikën e sidomos për gjuhën e tij.
Prandaj konsideroj se Fishta sot duhet të lexohet jo vetëm prej lexuesit që e do poezinë e frymëzuar, po edhe prej studiuesit të gjuhës për faktin se vepra e tij paraqet objekt shumë interesant për studim nga ana gjuhësore e stilistike, ndërsa gjuha në veprën letrare sot konsiderohet ndër çështjet provokuese për linguistikën moderne. Siç dihet shkrimtari ka vetëm gjuhën në dispozicion për të krijuar botën e tij mendimore e ndjesore. Fishta e ka shfrytëzuar këtë mundësi në shkallë të admirueshme, ndërsa dihet se letërsia nuk jeton vetëm prej mendimeve të mençura e të drejta, prej ideve të larta e ndjenjave të fuqishme, ajo jeton prej fuqisë së gjuhës me të cilën janë mbështjellë mendimet, idetë e ndjenjat. Fuqia e gjuhës së Fishtës ka mbijetuar edhe mendimin dhe idetë e tij. Ndërsa është e njohur se në historinë e letërsisë ka ndodhur shpesh të vjetërohen mendimet, idetë, temat, motivet, po jo edhe arti gjuhësor e gjuha e artit. E dëshmon këtë edhe vepra e Fishtës. Vepra e tij meriton të lexohet për artin dhe gjuhën.
Shekulli

__________________
Nobody is perfect ...