Çdo gjë është nevojë për komunikim”. Luljeta Lleshanaku ka konkluduar kështu pasi ka kërkuar prej vetes arsyet që e shtynin të shkruante. Poezi apo prozë, kjo s’duket të jetë shumë e rëndësishme. E filloi me poezi pasi asaj i ndjehet më afër. Eksperimentoi me prozën për të provuar një tjetër përmasë lirie. Dhe pasi i ka njohur të dyja, e ka të lehtë të bëjë dallimet mes ngacmimeve dhe reagimit të shqisave ndaj atyre cytjeve që e çojnë drejt një vargu apo të tjerave që pjellin prozën. Por poete apo prozatore, gjithsesi ajo do të kishte mbi të gjitha vetinë e perceptimit psikologjik të realitetit. Së paku ky është sipas saj, një kusht i të qenit shkrimtar i mirë. Më tej: “Gjithçka është fryt i një përvoje vëzhgimi dhe analizimi të gjatë e të vëmendshëm, si në planin personal ashtu edhe atë kolektiv”.
Nëse zakon i poetëve apo prozatorëve është të mbajturit e shënimeve apo ditarët, kjo nuk i ndodh Lleshanakut. E nëse mbi të gjitha, poetët thonë se një poezi i gjen kurdo e ata e shkruajnë atë kudo, në rrugë, në stacion, në kafene... mbi një çek, një faturë apo paketë cigaresh... sërish kjo nuk i ndodh Luljeta Lleshanakut. Nuk shkruan dot poezi kudo e për me tepër nuk mundet të shkruajë një poezi në gjysmë ore. Të shkruarit e poezisë i merr shumë kohë e një pjesë syresh dështojnë. Prej kohësh intuita e ndihmon dhe ajo i bindet për të dalluar një poezi të mirë nga një jo e mirë. E për këto të fundit s’ka dhimbje as mëdyshje për t’i bërë pre të butonit Delete të kompjuterit. Çasteve kur është poete, dhe e tillë është kohës më të madhe kur krijon, është besnike e elementëve që i njeh mirë, ndryshe e thënë është thellësisht autobiografike. E këtu nuk bën përjashtim me të shumtën e poetëve, poezitë e të cilëve gjithherë kanë fillesa apo ngacmime vetjake. “Imagjinata-thotë- është tjetër, e trilli është tjetër. Në poezi s’ka trill”
Kur është prozatore ndryshon puna. Imagjinata e më së shumti trilli janë lojrat që e përthithin. Por kjo s’do të thotë se nuk është tokësore. Për me tepër: “përsa i përket personazheve, besoj se është mirë që shkrimtari t’i referohet modeleve, deri në detaje, sepse është e pamundur të krijosh një personazh me imagjinatë. Gjithsesi ai do të tingëllonte artificial dhe letraresk”. E më tej, Lleshanaku rrëfen çastet kur është e shndërruar në krijuese...

-Si funksionojnë te ju shqisat e poetes? Si mund të kategorizohen detajet e realitetit që ju tërheqin vëmendjen si poete?
Thelbi i letërsisë janë marrëdhëniet njerëzore, të marra nga çdo këndvështrim, të tjerat janë vetëm aksesorë. Letërsia në vetvete, për mendimin tim, është një formë psikologjie, por, një psikologji, pa traditë, pa konvenca, pa kod, një lloj psikologjie që kurrë nuk të imponohet, por vetëm të ofrohet, të sugjerohet, të qaset. Shkrimtarët e talentuar, duhet ta kenë patjetër këtë veti, perceptimin psikologjik të realitetit. Si e tillë, mendoj se asgjë nuk ndodh në mënyrë naive, në letërsi. Gjithçka është frut i një përvoje vëzhgimi dhe analizimi të gjatë e të vëmendshëm, si në planin personal ashtu edhe atë kolektiv.

-Në ç’konkluzion ju çon përvoja juaj, a keni gjithnjë nevojë për shtysa reale për një poezi?
Nevoja për të hedhur dritë mbi diçka, nevoja për të shpjeguar thelbin e një marrëdhënieje, përbën gjithmonë një shtysë reale. Të tjerat, për mua, janë shtysa jashtëletrare.
-Ç’farë duhet të ketë një element, që të shndërrohet në shtysë për një poezi ?
Gjithçka mund të shërbejë si element nxitës për një poezi. Unë nuk mund të pres emocionin e fortë, diçka të jashtëzakonshme të më ndodhë. Çdo ditë, çdo moment, çdo sekondë, ndodh diçka. Dhe, në të njejtën kohë, ashtu si në këtë moment që ne po bisdojmë, unë jam e rrethuar nga mjaft objekte: letra të hedhura përtokë, korniza që rrijnë shtrembër, një gotë gjysëm e zbrazët qumështi, një copë leukoplast i sapohequr nga gishti, një fjalor që i mungojnë faqet e fundit…etj, etj, të gjitha objekte të zakonshme, por, që mund të shërbejnë fare mirë për të ndërtuar një situatë, atmosferë, në varësi të asaj çka dua të shpreh. Për fat, është një atelje e pafund…

-Sa e qartë jeni ju, në momentin që nisni të shkruani? Ku doni të arrini apo si do të arrini? Mund të jesh i paqartë në momentin që nisesh të shkruash diçka, por, kjo paqartësi në rastin tim, nuk ka të bëjë me objektin, por, me mjetet që duhet të përdorësh për të depërtuar drejt vatrës. Nuk kërkohet një shpjegim prej poetit, por, një situatë e besueshme. Duhet patjetër të godasësh shqisën e lexuesit, të përpiqesh në krijosh intimitet me të, dhe kjo nuk është e thjeshtë, madje është mjaft e vështrë.

-Si mund të përshkruhet procesi nëpër të cilin kalon një poezi. A keni rregulla apo respektoni ngacmimet që ju vijnë së brendshmi...?
Në poezi, rregullat vijnë nga kaosi. Unë përpiqem të harroj çdo lloj rregulli që përvoja më ka mësuar, të përjashtoj nga mendja me sa mundem edhe vetëdijen që nuk është hera e parë që po shkruaj, sepse detyrimisht e gjen veten brenda skemës. Por, por, megjithatë natyrshëm e gjen veten brenda disa rregullave, kur e sheh që ato përsëriten nga njëra poezi tek tjetra. Fjala vjen, jam e detyruar të ndjek një logjikë të brendshme të zhvillimit të argumentit poetik, nga pika e nisjes e deri në përfundim, deri në rrokjen e fundit. Po kështu edhe harmonia e imazheve, sintaksa, ritmi, etj, të cilat të marra së bashku krijojnë stilin. E stili konsiston pikërisht në elementët që shndërrohen në disiplinë individuale, nga njëra poezi tek tjetra. Këtë, natyrisht e ke më të lehtë ta kuptosh nga pozicioni i lexuesit se sa nga ai i krijuesit.

-Poetët, apo njerëzit e letrave në përgjithësi, rrëfejnë shpesh për mani, për supersticione... që i shoqërojnë gjatë procesit. Çfarë ndodh me ju?
Unë kam luftuar për një jetë modeste, pa shumë salltanete, në mënyrë që të mund të kisha më shumë kohë dhe mundësi t’i kushtohesha letërsisë, pikërisht asaj ç’ka më jep më tepër kënaqësi. Por, edhe kjo me sa duket nuk është e lehtë. Thjesht, më duhet më shumë kohë për vete, shumë më tepër, dhe një vend për të shkruar, e as këtë nuk e kam. Me duhet të shfrytëzoj ato pak orë të paraditeve, kur jam vetëm. Në mëngjes kam më shumë energji dhe jam më e kthjellët. Por, natyrisht, kam të drejtë të ëndërroj një vend të mirë për të punuar, mund të ishte një shtëpi diku në fshatrat e Italisë së Jugut, apo qoftë edhe një shtëpi e veçuar kudoqoftë, mjafton që të mos më trokiste njeri në derë, e të mos i binte kush telefonit. Të gjitha “manitë” e mia kanë të bëjnë vetëm me nevojën e përqëndrimit. Në të njëjtën kohë, si mesdhetare, ndjej shumë nevojën e dritës.
Muzikë, jo. Eshtë tepër stimuluese dhe më shpërqëndron. Por, përgjithësisht, procesi i të shkruarit ndodh në mendje, ndërkohë kur unë merrem me njëqind e një punë të tjera, thjesht, mekanikisht.

-Ç’është që ju bind që një libër apo një poezi e vetme është e mirë?
Në të njëjtën mënyrë që ne e kuptojmë se një fustan na rri mirë, duke u parë para pasqyrës. Është deri diku iracionale. Dhe pasqyra, sa vjen e bëhet më tekanjoze.
-Ç’do të thonit për titullin e një libri. Cilat janë kushtet që duhet të plotësojë një fjalë a një frazë që të jetë titulli i një libri? Si e gjeni atë?
Është pak e vështirë. Sipas meje, titulli nuk duhet të jetë shpjegues, e aq më pak deklamativ. Mund të jetë, por, edhe nuk mund të jetë një varg i poezisë. Është mirë që ai të jetë intrigues, pra, të ngjallë kuriozitet për atë që vjen më pas.

-A keni ju poetë të preferuar, që i dalloni mes të tjerëve, apo poetë më afër të cilëve ndjeheni?
Yehuda Amichai, është poeti që kam më përzemër. Mundet që kjo të jetë e lidhur me faktin që unë ndjehem shumë më afër tij, sesa ndonjë poeti tjetër. Njëlloj ngjashmërie që ka të bëjë me mënyrën e perceptimit, si një metaforë bruto dhe mbizotëruese. Nëse do ta kisha lexuar herët, do të dyshoja te të qenit e ndikuar prej tij. Por, në të vërtetë, unë e kam lexuar për herë të parë diku para rreth shtatë vjetësh, vetëm kur iu përkthye dhe iu botua një përmbledhje në gjuhën shqipe. Ai është jashtëzakonisht i fuqishëm. Të tjerë..., janë shumë. Për momentin, jam shumë e tërhequr nga Cesare Pavese, të cilin po e lexoj në anglisht. Është tepër elegant, dhe bën një tip letërsie që duket se është shkruar një shekull më vonë, atë tip letërsie që u reziston të gjitha kohërave.

-Ju identifikojnë me poezinë dhe jo rastësisht. Por gjithsesi, keni eksperimentuar me prozën. Deri tani vetëm një herë. Cili është konkluzioni i kësaj përvoje të parë?
Thjesht, desha të provoj veten nëse mund të shkruaj prozë. Libri i vetëm që kam në prozë, është i shkruar me nxitim, një libër i shkruar “me thikë në fyt”, ngaqë duhej të dorëzohej brenda një afati të caktuar. Megjithatë, me dy tregime, unë jam bindur që mund të shkruaj prozë. Natyrisht, kur të kem më shumë kohë për t’u marrë seriozisht me të, sepse proza është punë. Por, të shkruarit prozë, më dha një kanaqësi ndryshe: është njësoj si të luash shah. Të shkruarit e poezisë, është si të luash shah me veten, ndërsa kur shkruan prozë, duket sikur ke një partner të padukshëm përballë teje, loja është befasuse, e mbushur me të papritura, e thënë shkurt, është një udhëtim i hapur.

-Pse vendosët ta provoni kaq vonë shijen e të shkruarit prozë? Ngurrim...?
Ngurrimi drejt prozës gjithë këto vite ka të bëjë me konceptin: ç’farë është proza në të vërtetetë? E ky është një rrezik goxha i madh për ata që janë të ushtruar në poezi, sepse, proza dhe poezia, megjithëse të dyja bazohen mbi fjalën, janë kaq të ndryshme nga njëra-tjetra. Unë do të thosha që poezia sa vjen e po afrohet më shumë me artet vizive, për nga fuqia sintetike, ndërsa proza priret drejt individualizimit, veçimit, e si e tillë, ato mjete që janë kaq funksionale për poezinë, si fjala vjen figuracioni, janë një asfiksi e rrezikshme për prozën.

-Çfarë dallimi mund të bëni atëherë, mes poetes dhe prozatores te ju?
Unë nuk jam akoma prozatore, dhe nuk jam krejt e varur nga rrethanat për të qenë e sigurtë nëse do të mund t’i kushtohem prozës ndonjëherë. Por, nëse do të mund ta bëj, them se do ia dal po të mund të realizoj atë koncept që kam për prozën: si një zbritje e butë në rrathët e puragatorit që secili prej nesh ka brenda vetes. Pra, nuk do të synoj të bëj një prozë tematike, sado që kjo është ajo që për momentin e bën atraktiv një libër në treg, por, një model letrar psikoanalitik. Ndoshta edhe për të njëjtën arsye më pëlqen aq shumë edhe proza e Kafkës.

-A mund të komentohet në të njëjtën llogjikë libri juaj “Arti i joshjes”? A është një model letrar psikoanalitik?
“Arti i joshjes” është një përmbledhje tregimesh, të cilat kanë pak a shumë diçka të përbashkët: problemet me identitetin të një gruaje në meso-moshë. Është një krizë që e përballojnë pothuajse të gjitha gratë, por, edhe burrat në një stad pak më të vonë, një krizë që ndodh tamam në një moment shumë kritik bilanci, kur ato i shtrojnë vetes pyetjen “kush jam unë”, apo së paku “a jam unë e lumtur?” Mjafton të ndodhesh në një floktore, e të shohësh kaq shumë gra të kësaj moshe që lyejnë flokët, e bëjnë ndryshime deri në transformim të dhimbshëm, për të kuptuar që fryn një nevojë ndryshimi brenda tyre, një nevojë për të rinovuar diçka. Ky ndryshim nuk lidhet vetëm me zvenitjen fizike, por, lidhet edhe me faktin që tamam atëherë fillon e merr fund ajo periudhe devocioni, sacrifice, “skllavërie” ndaj fëmijëve. E lirë nga ky kontekst, gruaja fillon e vë në dyshim gjithë ekzistencën e vet. Personazhi, nga njëri tregim tek tjetri pëson një metamorfozë, deri në momentin që ajo fillon e pajtohet me rrethanat, duke u pajtuar me veten.

-Nëpër ç’rrugë ka ecur ky personazh, kjo grua e librit “Arti i joshjes”? Si e keni ndërtuar atë?
Në përgjithësi, përsa i përket personazheve, besoj se është mirë që shkrimtari t’i referohet modeleve, deri në detaje, sepse është e pamundur të krijosh një personazh me imaginatë. Gjithsesi ai do të tingëllonte artificial dhe letraresk. Krijimi i karakterave ndoshta është edhe një nga pikat më të dobëta, dhe më të forta në rastin pozititiv, të një letërsie të caktuar.
-Le të kthehemi te poezia. Do të shkëpus një frazë të një kritiku që komenton poezia tuaj: “tradhëton çdo intimitet”, shkruan Allen Grossman. Sa i ndërgjegjshëm është nga ana juaj ky akt tradhëtie?
Është krejt i ndërgjegjshëm. Bile, nganjëherë, më zë frika se po bëhem shumë cerebrale.
-”Mungesa e një komenti politik apo social”, është një karakteristikë e poezisë suaj, gjithnjë sipas kritikës. Si shpjegohet kjo mungesë? Pse ka ndodhur kështu?
Unë nuk e kam parë njeriun si një produkt politik, më shumë se një qenie ekzistenciale. Të gjithë sistemet politike, kanë diçka denigruese në vetvete; së paku, brezi im, që i takoi të jetojë në dy sistemet, e ka pak a shumë të qartë këtë. Mua më duket shumë sipërfaqësore të merresh me temën politike. Një interpretim i tillë është njëdimensional.
-Ç’problem përbën për ju, numri i paktë i lexuave të poezisë?
Poezia ka më pak lexues, dhe nuk ka si të jetë ndryshe, përderisa, poezia të bën të mendosh. Edhe në Shqipëri po ndodh një gjë e tillë, sepse edhe ne, avash- avash po adaptojmë filozofinë e perëndimit, filozofinë e shoqërisë së konsumit. Të lexosh poezi do të thotë të reflektosh, të shtrosh çështje metafizike, të cilat, sipas kësaj filozofie, e pengojnë njeriun të ecë përpara, e bëjnë pasiv dhe të dobët. Për mua nuk ka rëndësi nëse poezia merret nëpërmjet librit, rrugës elektronike, apo ambalazhit të patatinave. Problemi është që kemi të bëjmë me filozofinë e refuzimit, të shumë gjërave që lidhen me ushqimin shpirtëror.

Imazhe te Ngjitura

luljeta-lleshanaku.jpg (13.7 KB, 2 vezhgime)

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.