POEZIA E SAMI GJOKES NJE ZE I FUQISHEM NE LETERSINE SHQIPE

Sami Gjoka me vellimin e sapo botuar “Prezantim me Amerikën” i
dha
letërsisë shqipe një vaj klithës më përmasa gati mitologjike, teksa me
aq
origjinalitet pasqyron dhimbjen shekullore të dashnorit të braktisur.
“Prezantim me Amerikën” është tëresisht një këngë dashurie ku njohesi
i
fjalës së shkruar behet nje me njeriun që është mpiksimi i dhimbjes për
të
cilen shkruhet.
Adhuruesi i poezise ka tani në duar nje liber që flet vetem për
dashurinë e
në të njejtën kohë i tërë libri përshkruan stuhitë me të medha të
shekullit
pa u kuptuar se flitet për to.
Lufta kozmike e njeriut për gruan dhe djalin e humbur në poezine, “Këtu
kaq
pranë Kongresit” jepet e barazpeshuar me konsekuencat e luftrave
moderrne
midis Perendimit e Lindjes, ku poeti shpalos leksionin tragjik se ata
që
derdhin gjakun për shoqërinë janë ata që braktisen të parët nga
shoqëria.
Tek qanë në ballkonin e shtëpisë, për gruan e ndarë e djalin e humbur,
përsonazhi poetik i Sami Gjokës, pine çaj i vetmuar, “…çaj që kripet sa
më
shumë derdh lotë…”, se tregëtarët që në këtë rast përfaqësojne shtetin,
i
kanë tashmë sekustruar shtëpinë.
Në këto poezi paralelizmi antitezë i dhimbjes për maskrat në
Serbrenice e
flakën serbe ne Prekaz jepët përballë ftohtësisë perendimore gati
buzegazë.
Edhe pse kufizuar në pak vargje, keto poezi, janë fabula epope në
vetvete.
Me mjeshteri të rrallë artistike në “Sikur skam qarë tër jetën” jepet
një
tabllo prej piktori qe si mungonë as edhe nje detaj, të nje mengjzi të
zakontë në metro. Njerëz që nxitojnë nëpër shkallë, që presin
ashensorin me
gota të kartonte të kafesë në duar, të tjerë tek marrin nëpër kioska
gazetat, pritjet në stolat e betontë, dhe mes gjithë këtyre dashuria
mes dy
të rinjeve, qeshje-shkembim ku secili kërkon të gjejë ndër gazeta diçka
për
të kenaqur tjetrin, ndarje-idhnimi kur gazetat zunë dalngadalë t’i
ndajnë
siç thotë poeti “si dritare zënë me perde” dhimbjen e Balkanasit qe po
thell- thellohet me shpejtesi në sytë e tij ndërsa Kosova po
shëndërrohet në
Serbrenice. “…ngaqë smund të shoh në sy, hap gazetën me të kotë/ makizh
qeshje zdi tu bëj syve që po thellë-thellohen/ unë lexohem tash prej
botës
si një shkrim i thjeshtë në postë/ se kam zemren e lënduar/ se kam
shpirtin
copë-copë.” Kjo poezi nuk vë përballë thjeshte dy ish dashnorë mengjez
për
mengjez në të njejten stacion metroje, por poetikisht aty shfaqen
krashi
njera tjetres dy kultura të ndryshme, dy botë të largëta e prap në të
njejtën vënd, në të njejtën kohë. “…lexoj lajmet si ndër flakë e kanë
ndezur krejt Prekazin/ ndërsa ti si për inatë sheh gazetës për
koncerte/ ti
tani kërkon të qeshesh unë tani kërkoj të qaj/ sikur nuk kam qarë tër
jetën.”
“Prezantim me Amerikën” edhe pse me të drejtë mund të ishte titulluar
“Vaj i
një dashnori të braktisur”, i kalon përmasat lamentike të një zemre qe
qanë,
ai është sintetizim i dhimbëshem poetik i historisë moderne me
konflikte të
tipit primitivo-mesjetarë. “…se në sallat e kongresit vjen Hermesi me
të
shpejtë/ lajmetar i Pentagonit, Pentagonit që ndërzen/ dhe mbars
qiellin me
rrufe, me rrufe ngarkon retë…” Në to jepët arroganca, kotësia dhe
injoronca
e luftrave të sotme ku të fuqishmit nisën për beteja në emer të së
drejtës
së “ndriteshme” por përsonazhi pushtues në këto vargje flet për
vetvetën se
është forcë e errët e natës që kall frikë e mbjell vdekje “…unë po
shkoj
tash me natën sepse natës i përkas/ alkaeden, talibanin vetën time
shkoj të
vras…” e ndërsa në rrugë drejtë vdekjes ushtari kujton jetën e vetë
lënë
prapa “….si një femër e braktisur që urreu botën mbarë/ e me botën që
urreu
shkoi pastaj e bëri qefë…” sepse ndërsa në rrugë të bombardojë Irakun,
e
dashura e tij shkoj të dehet nëper pube, dhe duke qarë për të nga
vetmia dhe
brenga, dhe pija, vallëzoi e piu e bëri dashuri me rracen që ai shkoi
të
vriste. “…Faqe burrash do të shpojnë faqen tënde aq të njomë/ hapi
ritmin
ngatërronë, hapi që të ndjek nga prapa/ ah, që s’mund të ndjek akoma
siç të
ndoqa hap pas hapi/ kur ti natën vallëzon unë vras njerëz të pafajshem/
në
pallatet poshtë qiellit të pa drita të Bagdatit…” E pikërisht për
vrasjen e
tij e cila nuk do jepet ne lajmet e mbrëmjes nuk do qaj askush e ajo që
do
qaj do të dehet me vodka nëpër klube nate për të fjetur pastaj me të
tjerë.
Ndërsa i vdekur, ushtari i vdekjes niset drejtë qiellit me foshnje qe
nga
qielli vetë ka vrarë, qielli mbushet me qarjet për dashuritë që poshtë
humbën në kërkim të parajsës që kurrë se gjetën. “…qarja tyre si prej
bote
prej nga vijmë/ qeshja tyre si prej bote që nuk gjetëm…”
Libri përcjellë filozofinë se në këtë botë jeta individuale duhet çmuar
më
tepër së çdo gjë tjetër dhe se nuk duhet flijuar për asgjë. “…Për një
salsa do ta falja Izraelin/ për një puthje do mohoja Palestinen/ lum
ata që
në vallëzime prapa mbeten/ e me puthje nëpër shtreter rrokullisen…”
Duke lexuar kalimthi këtë libër ndjenë se autori përshkruan pikërisht
ato
momente që dikur ngacmuan përdhunueshem femijërinë tënde të njomë, kur
si në
një mengjez që ska ardhur akoma, bryma e ftohtë e deshirave të
hereshme,
gërshetohet e ngatërrohet hutueshem me fytyren e nuses së gjitonit,
vret
barin e imet nën fushat e errëta, fushave ku me daljen e diellit vjen
djegëja dhe pëçrzhitja e blerimit rinor e me ta loti i dhimbjes për
dashuritë e humbura. “…kukulla si çupëz që më pat dhunuar/ fëmininë e
herët
mapos në vitrinë...” Dhe, për ta thënë më tej me vargjet e Sami
Gjokës, je
ti ai fëmij, rritur me shpejtësi që lëndoi e u lëndua nëpër dashuri dhe
tani
shkruan me dhimbje nostalgjike teksa zbret qilarit “…si kërmilli struk
tërhiqem, i moshuar/ tash që botën e kam lënë/ tani shkruaj…” e duke
klithur
me krenari inatçore për çka mizorisht i ke punuar botës e prap më
përultësinë e vetëdijeshme se bota të ka ndëshkuar jo me katileri
perendie,
ty njeriun që vuan, por të ka dhënë pikërisht dozen që ke merituar, “I
vij
botës rreth e qark/ i lënduar, i përnduar/ ç’i kam bërë i’a bëra hak/
çmë ka
bërë, kam merituar.”
E ndërsa braktisur nga gruaja, qanë për djalin e vrarë dekada më parë
në
Vietnam, lirizmi poetik i Sami Gjokës nis ta prezantoj Amerikën si një
qytet
me shtëpi të mbyllura nga qe djemtë i dërguan të vritën e të vrasin
sërish
fëmij të pafajshëm ne Bagdat.
Amerika në këto këngë dashurie- është nata e parë e Poetit në
Uashington,
është dhoma ku femra lakuriqe siç thotë poeti “… si nuk diten çfare të
bëjnë me mua/ oh sa ëmbël më futin në mes/ bëjnë sikur më puthin e më
zënë
me duar/ oh si shkasin duart nga xhepi në xhep/ njëra më thotë hani
tjetra
mani flet/ zot si spatën rrobat dhe një tjetër xhep…”
Dhimbja është dukuria me spikatëse e këtij libri.
Ajo është dhimbje për femijen që s’jeton. “…dadi nuk guxoj të
rritëm/ se
kur unë të rritem ti do ikësh/ se ti ike, me desh mua rreth e rrotull/
e ai
vertetë kurrë s’u rrit/ e unë kurrë nuk guxoj të pyes/ përse mbete ti
përherë i vogël?…” Dhimbjen e braktisjes nga i dashuri dhe pendeses së
shëndërrimit të vetës në prostitutë, “…Bie shi, lërmë të fshij
fytyrën/ unë
nuk mund ta mbaroj cigaren/ dua të nxitoj e të ndërrohem/ dua të pushoj
e
ndal të qarën…” Dhimbje për atë qe ke kërkuar dhe se gjete kurrë, “…e
s’të
gjeta, isha bindur e me vete pata thënë/ më je ëndërr që do shuar…”
Dhëmbje
për rininë që iku aq shpejtë, “…si një bletë krahëthyer që së fundi
kthen në
zgjua/ se ra mbrëmja edhe stinë e reve ka filluar…” Dhimbjen e amanetit
për
faktin se ikim nga kjo botë pa çuar në fund çfarë patëm në plan të
mbaronim
dhe në të njejtën kohë dhimbjen e dijes se as amaneti që lëmë zdo të
realizohet, “…nëse gjumi që rëndon do më marrë e do më zërë/ dua ti
një
natë të vonë ta mbarosh këtë poemë/ nëpër mall e pika lotësh/ por çtë
shkruash më zdo keshë/ e pa shkruar do ta leshë/ për të tjerë që do të
vinë/
e do ikin plot të tjerë…”
“Prezantim me Amerikën” përcjell nga vargu në varg emocionet e
anktheshme te
pritjes gati deri në mosprite, “…tash jam goma e avionit që mbi pistë
zë
afrohet/ bën të ulët, pa u ulur çohet qiellit kaq sërish/ dridh
vibrohem si
avioni, si avioni që vonohet/ se s’më pritet/ nuk më pritet/ nuk më
pritet
sa të vish…” Ose “…a smë the që do pres për ty/ dhe sikur tëplakëm duke
pritur/ paske thëne se ke qenë në rritje/ por nuk pret tashmë që je
rritur...” Ankthi i pritjes pasinonate në poezinë e Sami Gjokës është
aq
intens sa duket ee ajo e plak njeriun me minuta. “…pres tani me vrap
të vij
te ti/…lepurush unë jam çilimi/…do me rritësh apo do më plakësh?”
Ky libër është një betej e vazhdueshme ndjenjash të pakontrollueshme ku
llogjika e ndjenja gjenden në duel të vazhdueshem, gje që e bënë
krijimtarinë e këtij autori levizes e të eteshme për tu lexuar. “…a
s’të
thash të shkosh nga mua/ shtetesh nga kam shkuar vetë….tash që ike kam
gjëmuar, morri thirrma ime dhenë/… si guxon të shkosh pa mua…..edhe
qeshi
syri yt përmbi lotin e përtharë/ buza jote ëmbëlsisht hyn mes buzeve të
mia/
është mekati im i fundit/ është mekati yt i parë.
Kontradikta, mosvendosja, mëdyshja- “…zdi përse do vete vallë neser
prap në
Amerikë/ kur këtu gjithnjë më pret qeshja dhimbur që kam qarë…”
tronditje
poetike dhe pikëllimi i lamtumirës janë kristalizim i përbashkët i
harmonishem i vargjeve , “…nëpër qiellin që po ngryset anëkend shpirtit
tim/
kthehu sytë gjithë t’i lagësh kur të qashë ke nevojë/ po kur qeshet
syri yt
mos jak fare të trokasësh/ se në lemza zdo më zërë/ di që sme ke zënë
me
gojë”
Në diapozonin e poezisë së Sami Gjokës një vënd të rëndësishem zë
trajtimi i
vuajtjeve dhe shkatërrimit shpirtërorë që solli emigrimi i dy dekadave
të
fundit në familjet shqiptarë. Sa e sa femra kanë vuajtuar atë që aq
lirshem
është shprehur në këto vargje, “…prej sa kohesh i ke mbetur nënës sate
plagë
në zemer/ prej sa kohesh i ke mbetur gruas sate lot në sy…” Dhimbja e
femres shqiptare që çdo natë kalon detet duke kërkuar të dashurin e
vetë i
cili ëndet nëpër botë ndërsa djemtë nisen ti vertiten asaj molle të
pangrenë
rreth e rrotull, “…shpirtërat tanë si lugeter vijnë të marrin po stë
kapin/
vijnë djemtë ndanë shelgut të më marrin po s’më nxënë…” Por poezia e
Sami
Gjokës shkon deri atje sa dhimbjen e vazhdueshme të pritjes se pa kthim
e
bënë shkaktarë të shkatërrimit të familjes. “…Ndanë dritarës si
padashje
vij së koti të ndreq perden/ ndaj dritarës gjysem fshehur/ kthimi yt i
pakthyer më shkatërroi…” Malli i pritjes për atë që “…i gjallë e i
tërë, i
tërë si ëndërr/ si ëndërr e rremë iku një ditë…” jo vetëm shkatërroi
femren
shqiptarë në Balkan ajo shkotërroi bile dhe më teper të riun Shqiptarë
që
vetë morri dhënë dhe u genjye me dashuri të rrema nëpër botë që vinin
si
asperina kur çmendurish i dhembi mungesa e gruas përtej detit në
lindje. “
…kur më dhembi çmendurisht mungesa jote/ aq sa desha krejt ta shkrija e
ta
tresja veten time/ sikur qesh një kaush me akullore/ nëpër gjuhë e buzë
të
trandafilta….”
Sami Gjoka ka mundur të gdhend veten në letersinë bashkohore nëpërmjet
ketij
vellim poetik si një njohes i thellë dhe pasqyrues i talentuar e
ndjenjave
më të holla të njeriut në luftë mes të kundertave që ka çuar njërzit
shpeshherë deri në vetasgjesim. “…Sot në shpirtin tim që dhëmb
xhenozes i
bëhet dasem...” Në një moment të tillë të cilin i braktisuri për një
kohë
të gjatë e kishte pritur e lutur tani. “...erë e lindjes me dy duar e
shtyn
diellin/ re e shira sjellë me vete që mbush erresuan qiellin…”largimi i
gjatë ka bërë punën e vetë “Ah që dua zemrën time ta çaj dysh e mes
për
mes/ Në dy pjesë veten time oh sa desha sot ta ndaj/ Se me njërën kam
nevojë
përmes lotëve të qesh/ Ndërsa tjetrën si dhuratë ta jap ty, me ty të
qajë….”
Poezitë e pritjes së familjes në aeroport janë shkelqimi i talentit
ku
zbulohen anët më të erreta të zemres së njeriut dhe vetitë me larta të
tij
në luftë kacafytese me njera tjetren që vetem një penë mjeshterore mund
ti
thoshte kaq bukur sa Sami Gjoka “…Ferr edhe parajsë thërres/ Tani
brënda
vetes sime/T’i bëj dasëm xhenëazesë....” Për përsonazhin poetik të
Sami
Gjokës ardhja e avionit që sjell, gruan dhe fëmijet nga Ballkani “…
Kështu
ulët për nën qiellin e përhimtë - vjeshta ime/ Gruja ime që do kem për
gjithë jetën tash në krah...” Ndërsa avioni afron gjithnjë në gjoksin e
tij
ënde qan vajza që do të thotë lamtumirën e fundit, “...Rri mbështetur
gjoksit tim, të dy rrimë sot në heshtje/Çfarë na mbeti pa u thënë,
rrimë
përtypim në vetvete/ Sikur s’kemi për të thënë /Asgjë tjetër....”
Përsonazhet e Sami Gjokës qoftë meshkuj qoftë femra edhe kur jepen në
krahet
e dikujt tjetër nga burri apo gruaja, i dashuri apo e dashura e vetë,
nuk
portretizohen kurrsesi si njerez me moral të shthurur por si njerqez te
përditëshem që ndër vuajtjet e vetmisë mposhten e thyen nga dobesia e
të
qenit mekatarë në këtë botë që është më shume lotsjellëse a
plagëshkaktues
se sa një shtrat i qetë i besnikërisë bashkëshortore. Megjithatë
karaktert
poetikë gjithmonë mes zgjedhjes së përlotur zgjedhin ruajtjen e
familjes.
Ne aeroport edhe ai që pret familjen edhe ajo qe kishte zene vendin e
familjes në mergim e kuptojnë që duhet t’i japin lamtumiren njeri
tjetrit
për dicka me të shenjtë se dashuria e tyre e pervajshme që eshtë
mos-cenimi
i ketij instucioni të trashëguar. “...Por ti kokën s’mund çosh/ As mbi
krik
të dorës sime/ Strukur gjithë më rri në gjoks/ mbytur gjithë në
ngasherime…”
Momenti i ndarsjes është sa jetesor aq edhe i njerzishem kur avioni
me në
fund mberrin ne aeroport, “…Në të njëjtën kohë u ngritëm, ndenjëm
ballë për
ballë në këmbë/ I fshimë lotët njëri-tjetrit edhe qeshi syri yt,/ Qënka
bukur kur mes reve shfaqet befas diell’ i ngrohtë/ Dhe si shfaqet humb
e
tretet prapa reve kaq sërish/ Pate ardhur duke qeshur/ Duke qeshur do
të
shkosh/ Në kujtime prap ngahera duke qeshur do të vish”
Dashnori i braktisur sërish në prag të bashkimit me familjen e tij
ngjanë si
një gotë e bashatisur në tryezen e mbaruar. “… Në mes turmës së
hazdisur,
qeshje, qarje, përqafime/ Si një korr që loz në skenë krejt shkalluar/
Unë
dashnori i braktisur shkrihem mes familjes sime,/ Si një gotë e
boshatisur/
Mbi tryezën e harruar....”
Sami Gjoka në Poezinë e tij përcjellë idenë se lumturia është e
arriteshme
packa se me shumë peripeci e flijme, e lot, e plag në zemër dhe mbi të
gjitha është e merituar kur njeriu i jep vendin e duhur në zemren e tij
njerzeve me te cilen jeta e ka përplasur ne periudha të ndryshme.
“...Paskam fjetur siç ka fjetur gjoksi yt i fryrë nën bluzë/Tash jam
çuar/
Drejtë teje kam vrapuar sikur isha çilimi/ Krahëve të kam shtrenguar si
një
copëz Shqipëri/ Gjatë-holluar, dobësuar/ Qesh e qava sot për ty…” E
megjithatë për krijues të nivelit të Sami Gjokës lumturia nuk është
lumturi
përrallash te tipit-princi e princesha jetuan të lumtur paskëtaj—krejt
ndryshe për Sami gjoken jeta merr kthesa të tilla si ndër vargjet,
“…Tash
ndër lotët që derdh fshehtas anës tjetër mbi jastëk/ Ime shoqe gjithë
më
ndjen, hequr sikur është në gjumë/ Pret t’i them sepse qaj, po si kot e
ndjen që pret/ Abazhurin shoh të ndizet;/ Dera banjes pak me tej zë
përplaset e kërcet...” për të përfunduar me vargjet lapidarë, “...Se
me
mban të përqafuar/ Përqafuar i shtyjmë vitet/ Unë dashnor i ish
braktisur/
Jam dashnor i lumtutuar/ Që për lotët që derdh fshehtas/ Prap me gruan
do të
grindet…”
“Prezantim me Amerikën” është botim i shtëpisë botuese “Toena”