Tema: Migjeni (Millosh Gjergj Nikolla).

MIGJENI (1911-1938)

Migjeni (Millosh Gjergj Nikolla) eshte nje nga shkrimtaret me te shquar te letersise Shqiptare.

Me nje realizem te thelle, te panjohur deri atehere ne letersine tone, ai pasqyroi jeten e perditshme te shoqerise shqiptare, sidomos te shtresave te varfera, duke demaskuar sistemin e prapambetur shoqeror si dhe fashizmin qe po kercenonte Evropen. Perfaqesuesi me i shquar i realizmit kritik, Migjeni futi ne letersine tone me nje shkalle shume te larte ideoartistike protesten e hapur, enderren per nje bote te re dhe optimizmin e thelle.

Lindi ne Shkoder me 13 tetor 1911 ne familjen e nje tregtari te vogel, gjendja ekonomike e tij nuk ishte e mire dhe me pas iu shtuan fatkeqesite familjare. Ne moshen pese vjecare i vdiq nena, pas 8 vitesh humbi dhe te atin dhe me pas te vellane dhe gjyshen, me te cilet ishte lidhur fort pas vdekjes se nenes. Fatkeqesite e bene Migjenin te jete natyre e mbyllur, te terhiqej nga jeta e moshatareve te tij. Pasi mbaroi shkollen fillore ne Shkoder ai vazhdoi mesimet ne Tivar, me vone perfundoi seminarin teologjik ne Manastir.

Per nje te ri me interesa te gjera si Migjeni, jeta e seminarit ishte mbytese. Nga leximet Migjeni ra ne kontakt me ide revolucionare te kohes qe zienin ne gjithe Evropen.
Ne vitin 1932 Migjeni pasi mbaroi seminarin dhe nuk mundi te siguroje nje burse per te vazhduar studimet e larta, mbeti pa pune deri sa me 1933 u emerua mesues ne Vrake, nje fshat afer Shkodres. Rruga Vrake-Shkoder, qe ai bente perdite me biciklete, ia keqesoi gjendjen shendetsore. Gjate kohes qe qendroi ne seminar, Migjeni semurej shpesh dhe ishte nen kontroll te vazhdueshem te mjekut, ngaqe mushkerite e tij ishin te dobeta dhe rezikoheshin te prekeshin nga turbekulozi, semundja tipike e kohes, nga e cila i vdiq edhe nena.
Nderkohe, ai kishte filluar te botonte shkrimet e tij ne revisten "Illyria". Ne to ndihen pershtypjet e para, reagimi shpirteror i Migjenit ndaj realitetit te zymte, ndaj mjerimit, ku ishte zhytur edhe fshati, edhe qyteti shqiptar.

Ardhja e Migjenit ne letersine shqipe
''Marre nga libri me te njejtin titull i Ismail Kadarese''

Kur Millosh Gjergj Nikolla, me pseudonimin Migjeni, djali i ri nga Shkodra, i brishte, elegant dhe serioz... nisi te magjepsej nga arti i te shkruarit, letersia shqipe kishte katerqind vjet qe ekzistonte. Per te kuptuar se c'perfaqesonin keto vepra, mjafton te permendim "Rrethimi i Shkodres", te shkruar nga Marin Barleti, qe ndonese botuar me 1504, lexohet me nje fryme edhe sot. Midis shkrimtareve qe u shquan ne kete periudhe ishin Pjeter Budi (1566-1622), Frang Bardhi (1606-1643) dhe Pjeter Bogdani(1625-1689), personalitete te kultures shqiptare e te asaj evropiane njekohesisht.

Migjeni erdhi ne kohen e zhgenjimit te madh
Migjeni shkroi dy vepra kryesore, "Vargjet e lira", ne poezi, dhe "Novelat e qytetit te veriut", ne proze. Asnjera prej tyre nuk e pa driten e botimit ne gjallje te tij. Shqiperia sapo kishte dale nga nata islamiko-osmane. Dalja e saj, permes nje kaosi e anarkie te papare, kishte qene nje nder me te dhimbshmet ne historine e shteteve. Kufinjte e preresipas nje kirurgjie te pameshirshme dhembnin ende. Gati gjysma e shqiptareve kishte mbetur jashte tyre. Vendi ishte i varfer, i trishte, gjysme i rrenuar.

Vjeshte ne natyre dhe vjeshte nder ftyrat tona
Me kete varg ai nis vjershen e famshme "Vjeshta ne parakalim".

Ngjyren e verdhe lozin ne vallen e fundme
(Deshire e marre e gjetheve qe nje nga nje vdesin),

Gezimet, endjet tona, deshirat e fundme
neper balta te vjeshtes nje nga nje po shkelin.

Dhe me poshte:

Nje lis pasqyrohet ne lotin e qiellit,
Tundet dhe pergjaket ne pasjon te viganit,
"Jete! Jete une due! e fryme merr prej fellit,
si stuhi shkyme ajrin... por ne fund ia nis vajit.

Perballe euforise dhe vetelavdatave prej te cilave po i merrej fryma artit shqiptar, Migjeni dhe shkrimtare te tjere te kohes i parashtruan botes shqiptare nje vizion te ri: sensin vetekritik. Sfida e migjenit ka te beje me "malin qe s'bezan", pra me krejt mendesine shqiptare, me idolet, kanunet, mitet, komplekset e paragjykimet te shtresuara shekull pas shekulli...

O si nuk kam nje grusht te forte
ti bij mu ne zemer malit qe s'bezane

keshtu shkruan Migjeni ne vjershen "Recital i malesorit". Dhe fare i vetmuar midis ketij kori, leshon nje thirrje te re.

Mali hesht dhe ne heshtje qesh
e une vuej e ne vuejtje vdes.

Keshtu Migjeni i Brishte, djaloshi i krehur me kujdes, kercenimi i te cilit do t'i bente te shqyheshin gazit banoret e maleve, goditi i pari ate qe ngjante e paprekshme: tradicionalizmin mesjetar. Noli, Poradeci dhe Migjeni ishin te tre, ndonese ne menyra te ndryshme, shkrimtare te tipit te ri. c'prej kohesh letersia shqipe kishte nevoje per ta. Letrat shqipe prisnin me ngut ardhjen e shkrimtareve novatore, ata qe do te thyenin rutinen, qe do te zgjeronin venat e saj te ngushtuara, qe do te shkaterronin klishete parazitare, qe do u kthenin fjaleve lirine e humbur.
Te tre shkrimtaret e medhenj te epokes mund t'i perfytyrojme si te vendosur ne tri zona: ne zonen qiellore, Poradecin, ne nje zone mergimi, nje fare purgatori, Nolin, dhe ne ferrin e diteve te zakonshme, Migjenin; te tre se bashku perbenin nje gjeni te plote.

Ditet e fundit...
Ne dhjetor 1937, me vaporin qe bente rrugen Durres-Bari, Migjeni u nis per t'u kuruar e ndoshta pastaj edhe per te studiuar per letersi ne Itali. Nga kjo rruge, ai nuk do te kthehej me. Ne senatoriumin San-Luigji te Torinos kur e ndjen se ditet i ka te numeruara, gjithcka tek ai merr forme testamentiale. Ne tre rreshtat e fundit qe shkroi, perpara se t'i fillonin krizat e te binte ne koma, prej se ciles nuk do permendej me, per here te pare ne vepren e tij permend emrin e Skenderbeut. Nuk deshiron te vdese pa shkruar dicka per Heroin Kombetar te popullit te vet. I shkroi, pra, ato tre rreshta ne proze (fjalet e fundit ishin "s'flitet ma"), dhe ndoshta me nje lehtesim te fundit nisi te shuhej, gjersa vdiq, fare i qete, sic deshmojne te gjithe, me 26 gusht 1938.
Vargu i Poradecit:
"Fluturoi dhe shtergu i fundit madheshtor me shpirt te gjore", do t'i shkonte kesaj vdekje tragjike, aq me teper qe, sipas moshes, Migjeni duhej te vdiste vertet i fundit.
Une djepi juej e ndoshta vorri juej, kishte shkruar vite me pare Migjeni per veprat e tij. Ai e kishte shperthyer me ne fund varrin dhe po vinte t'i sillte letersise shqipe kumtin e tij te vecante, me te gjitha vulat dhe peshen qe i jepte rikthimi nga terri.

Kur vdes poeti...

91 VJETORI I LINDJES SE POETIT TE MJERIMIT

Sot 91 vite me pare Shkodra gedhiu me nje banor me shume.Ishte ky poeti i ardhm i vuajtjeve dhe mjerimit te viteve 90-ta.
Lindi ai qe do kendoj ne Vargjet e tija te lira fshatarin dhe qyterain e leckosur, lypsin me strajce ne krahe, femijen ne barkune nenes te deformuar nga barra e mjerimit, i cili do lind si lypes. Skamjen shekullore qe si bjeshke mali rendon mbi supet e qyetarit tone ne keto vite te renda.
Edhe vet Migjeni e ndiente kete barre dhe e perjetonte ne trupin dhe shpirtine tij, e ndoshta kjo qe edhe vdekja e tij.
Jeta e poetit ishte vet mjerimi i popullit, ishte vet ngjarja tragjike e kohes kur poeti lindi, jetoi dhe vdiq.

Ja si do na e pershkruaj shoku i Migjenit, Veli Stafa humbjen e tij.

KUR VDES POETI
Edhe sot si cdo here, nje murgeshe e re i uroj mengjezin e mire dhomes se vuajtjeve te mia. Por une s'e lashe te bezeje.
- Hesht, o murgeshe moter, hesht e mos e shperndaj buzqeshjen tende metalike ne ket dhome trishtimi: Moter murgeshe, sot ka vdeke kengetari i vehtes t'ande madheshtore, por te lanun me nje ane.
Sot ka vdekur Migjeni.
Ai i kendoi uratave te tuaja te thjeshta e t'ambla.
I kendoi pshetrimave tuaja njezetvjecare. E lindi ai si ti, o murgeshe moter, lindi i paisur me nje Zot te madh, te rande... por te pa prekshem.
Ke djepja i than: Qe zoti i yt, adhuroj. Por poetet jane te paqete, o murgeshe moter, Migjeni nuk u knaq me kaq: heci neper male kambe per kambe me malesorin e uritur, hyni neper kolibe, prigjojti kasollet e gjete... Gjeti nje trup t'pamish me skeleter, qe lekura nuk mund t'mshihet, e gjet te ngrime, at trup...
Ndoshta nga te ftohtit? Ndoshta nga uria? O nga njana, o nga tjetra! Apo nga te dyja bashke!
Si te duash ti murgeshe. E grabiti cumthen e griem, e muer me vehte neper shkrepat e thata te malesise shkodrane, e coj ne qytete, e bertiti me za te dishpruem:
- Merrnie o bashke-qytetas, ju kam pru nje shtatore te mermerte, kushtonia kuej te doni ju. Murgeshe moter, sot Migjeni flene ne kreatyrat e veta te harrueme ne nje ane, flen e nuk gersheton ma ideale... kengetaresh.

Golnik, shatuer 1938, Platonicus
(Veli Stafa)

Problemet, motivet dhe vecorite artistike

Migjeni (pseudonimi i Millosh Gjergj Nikolles) eshte nga shkrimtaret me te shquar te letersise shqiptare. Me nje realizem te thelle, te panjohur deri atehere ne letersine tone, ai pasqyroi jeten e perditshme te shoqerise shqiptare, sidomos te shtresave te varfera te qytetit e fshatit, duke demaskuar sistemin e prapambetur shoqeror si dhe fashizmin qe po kercenonte Evropen. Perfaqesuesi me i shquar i realizmit kritik, Migjeni futi ne letersine tone me nje shkalle shume te larte ideoartistike protesten e hapur, enderren per nje bote te re dhe optimizmin e thelle.

Per nje te ri me interesa te gjera si Migjeni, jeta e seminarit ishte mbytese. Nga leximet Migjeni ra ne kontakt me ide revolucionare te kohes qe zienin ne gjithe Evropen.
Ne vitin 1932 Migjeni pasi mbaroi seminarin dhe nuk mundi te siguroje nje burse per te vazhduar studimet e larta, mbeti pa pune deri sa me 1933 u emerua mesues ne Vrake, nje fshat afer Shkodres. Rruga Vrake-Shkoder, qe ai bente perdite me biciklete, ia keqesoi gjendjen shendetsore. Gjate kohes qe qendroi ne seminar, Migjeni semurej shpesh dhe ishte nen kontroll te vazhdueshem te mjekut, ngaqe mushkerite e tij ishin te dobeta dhe rezikoheshin te prekeshin nga turbekulozi, semundja tipike e kohes, nga e cila i vdiq edhe nena.
Nderkohe, ai kishte filluar te botonte shkrimet e tij ne revisten "Illyria". Ne to ndihen pershtypjet e para, reagimi shpirteror i Migjenit ndaj realitetit te zymte, ndaj mjerimit, ku ishte zhytur edhe fshati, edhe qyteti shqiptar.

Problemet, motivet dhe vecorite artistike te poezise se Migjenit
Poezia e Migjenit, nje poezi novatore, u be shprehese e fuqishme e pakenaqesise ndaj realitetit, e urrejtjes ndaj dhunes dhe shfrytezimit, ndaj mashtrimit politik, shoqeror dhe hipokrizise. Duke shperthyer drejtperdrejt nga jeta e gjalle ajo pasqyroi boten shqiptare ne vitet '30 me protestat, dhembjet, enderrat dhe shpresat per te ardhmen. Vellimin e tij "Vargjet e lira" (1936) Migjeni e hapte me vjershen "Parathenia e parathenieve" ku shperthente gezimi i tij se shekulli ka nisur te clirohet prej skllaverise shpirterore. Lajtmotivi i kesaj vjershe e cila eshte nje sinteze e mendimit revolucionar te Migjenit, eshte vargu: "Perdite prendojne Zotat", Njeriu po hipen ne majen e fronit, po behet zot i jetes, i tokes se tij, i vetvetes dhe nuk do t'u perulet me "idhujve". Pas kesaj vjershat e veta Migjeni i ka ndare ne gjashte cikle: "Kanget e ringjalljes", "Kanget e mjerimit", "Kanget e perendimit", "Kanget me vete", "Kanget e rinise" dhe "Kanget e fundit".
Ne ciklin e pare bejne pjese pese nga vjershat me te mira te Migjenit. Filli qe i bashkon keto vepra, eshte gezimi per lindjen e "Njeriut te Ri", prej atyre te varferve te rritur ne mjerim, te cilet jane ngritur ne luftera te reja, qe te mos humbin me ne lojen e pergjakte te historise, te mos jene me skllever te titajve te terbuar, por zot te vetes e te nje bote te re, ku njeriu te jete i lire dhe askush te mos e shkele personalitetin e tij. Keto luftera nuk jane grabitqare e as per te siguruar privilegje te reja, si ato te hershmet, por jane luftera te reja, sic i quan poeti kryengrites. Ne kete cikel kemi edhe protesten ndaj gjendjes se rende te shoqerise shqiptare, ndaj gjithe forcave konservatore, qe e mbajne ne vend ate, dhe shperthimin e entuziazmit per lindjen e "Njeriut", i cili do ta drejtoje kombin drejt nje agimi te ri. Ne kete cikel jeton edhe ideja se vetem ne liri mund te shperthejne energjite dhe aftesite njerezore. Ne gjithe ndryshimet, permbysjen e botes se vjeter dhe krijimin e botes se re, poeti njeh si protagoniste rinine. Ajo eshte me e pastra, me e bukura pjese e shoqerise, ku ai var shpresat, besimin per fitoret e ardhme, per triumfin e idealit per nje jete te re:

Rini, thueja kanges ma te bukur qe di!
Thueja kanges sate, qe te vlon ne gji.
Nxirre gezimin tand, te shpertheje me vrull.
Mos e freno kangen! Le te marri udhe.
(Kanga e rinise)

poeti eshte i bindur se asgje s'mund ta pengoje me lulezimin e lirise, ku do te shpertheje hovshem gjithe ato kenge, qe ende i flene ne shpirt. Kjo eshte intuita e poetit, i cili ka aftesine ta ndjeje i pari rrezen e ngrohte te Diellit te jetes se re:

Por a do te vije dita kanget me u zgjue
Apo ndoshta shekujt me ne prape po tallen
Jo, Jo! Se liria filloi me lulzue
Dhe e ndjej nga Dielli (alegorik) valen.

Per identifikimin e figures Diell ka pasur disa perpjekje per ta zberthyer e konkretizuar. Por ato vetem se e kane vulgarizuar perceptimin poetik te poetit. Mjafton te mbetemi ne simboliken e tij dhe ajo thte gjithcka. Ai ia ndien rezatimin botes se re, shoqerise se re, e cila do te jete e ngrohte dhe e ndritshme si dielli dhe si ai do te mund te gjalleroje, te zgjoje te rilinde gjithcka qe qendon ende e ndrojtur, e pergjumur ne erresire. Thirrja qe Migjeni i drejtonte Rinise, ne kete vjershe ishte kuptimplote, optimiste dhe teper e ngrohte, intime dhe romantike:

Thueja, kanges, Rini! Thueja kanges gezimplote!
Qeshu Rini! Qeshu! Bota asht'e jote!

Cikli i dyte i "Vargjeve te lira" nis me "Poemen e mjerimit", kryeveper poetike e Migjenit dhe nje prej krijimeve me te bukur te poezise shqiptare. Poema ka nje konceptim e trajtim origjinal. Ne fillim poeti sjell figuren e mjerimit te konkretizuar neper dhjetera motive jetesore. Dhe se bashku me fytyren tragjike te mjerimit ne jeten shqiptare, vjen edhe dhembja, dhembja e poetit dhe dhembja qe mbyt cdo shoqeri te ngritur mbi dhunen. Kjo dhembje e thelle perfundon ne protesten ndaj rendit shoqeror qe e krijon mjerimin, dhe ne ironi dhe sarkazem ndaj fese, e cila s'arrit ta ndryshoje kete pamje tragjike, megjithe lutjet e meshirat mijevjecare. Pas kesaj poeti konkludon:

Mjerimi s'do meshire, por don vetem te drejte!

I gjithe cikli pavaresisht nga dhembja e thelle dhe pamja tragjike qe krijohet ka tone optimiste, sepse nuk kemi te bejme me nje dhembje mbytese, por me dhembje krenare, te cilat sipas poetit, koha do te dije t'i qetesoje.
Ne kete cikel poeti na jep per here te pare me shume art figuren e punetorit qe shfrytezohet kafsherisht ose endet i papune, duke thelluar keshtu pamjen tragjike te mjerimit.
Gjithashtu ne kete cikel ai trajton edhe temen antifetare ku demaskon institucionet fetare, si bashkefajtore te asaj shoqerie qe pjell mjerimin. Ne ciklin e trete "Kanget e prendimit", Migjeni, sjell pamjen e Evropes kapitaliste para Luftes se Dyte Boterore, ku plaget e tmerrshme shoqerore dhe krizen ekonomike perpiqen t'i mbulojne me pseudoart, me vepra e filma sentimentale qe e vishnin me ngjyra artificiale lumturie dramen shoqerore e politike. Po pertej kesaj cipe te neveritshme poeti sheh boten e rende te shtellungave te tymit e te avujve, te djerses e gjakut. Ne te dy vjershat e ketij cikli poeti sjell imazhin e nje bote sonambul qe po rreshqet drejt gremines se shkaterrimit, drejt luftes. Kjo bote e zhytur ne mjergull ende s'po e kupton se po i pregatisin nje tragjedi te re. Per t'u orientuar ne kete bote te dehur, poeti kthehet nga bota punetore e uzinave me thirrjen poetike:

Le te degjojme kangen qe mshtillet ne shllung
Avull, ne pika djerse,

Si vazhdim i ketij mendimi poetik, autori duke dashur qe vellimi i tij te kete nje kompozicion kuptimplote, vendos vjershen "Kange me vete" ku ai sjell me konkret imazhin e luftes se ardhme me shkaktarin e vertete te saj, fashizmin, qe po hyn si hajn edhe ne Ballkan.
Menjehere pas kesaj vjen cikli "Kanget e Rinise", qe se bashku me ciklin "Kanget e fundit" jane me intime, me shprehes te shpirtit te poetit, te vuajtjeve, deshirave, pasioneve te tij.
Te "Kanget e rinise" ben pjese vjersha "Ekstaze pranverore", qe se bashku me kenget e ringjalljes dhe "Sonet Pranveror", jane krijimet me pasionante, me optimiste e me me ndjenje te poezise migjeniane. Aty ndihet thelle himni i triunfit te nje bote te re, qe do te jete gjalleruese si nje pranvere. A do te arrije poeti t'a shijoje kete pranvere? Parandjenja e nje vdekjeje qe po i afrohet, i jep dhembje poetit qe, ndoshta, s'ka per ta pare kete bote te re. Por gezimi i triumfit te saj eshte kaq i madh sa dhembja vjen ne permasa reale e jo ne trajten e pesimizmit.
Te keto dy cikle jeton edhe dashuria e poetit, e cila sjell imazhin e bukur te nje dashurie rinore, ku eshte shkrire pasioni per vajzen, deshira per te shijuar gjithcka te bukur, si dhe dashuria per krijimin e jeten ne pergjithesi.
Ne tete vjershat e fundit, qe i jane shtuar vellimit me vone ndihet edhe trishtimi, dhembja dhe pesimizmi i poetit, qe e sheh se si po i fiket pak nga pak jeta. Por ato nuk e rendojne gjendjen shpirterore te lexuesit, sepse jane te natyrshme dhe njerezore.
Ne disa vjersha "Rezignata", "Trajtat e mbinjeriut" etj. Migjeni trajton motive filozofike rreth kuptimit te ekzistences se njeriut, te jetes, te veteflijimit per te ardhmen e shoqerise, te botes etj. Trajtimi i ketyre ideve eshte pak i mjegulluar, sidomos kur poeti sjell edhe mbinjeriun, qe mendohet se eshte nocion qe ka evoluar, ne krahasim me kuptimin qe i pati dhene krijuesi i tij Nicja. Mbinjeriu i Migjenit, nuk eshte perbuzesi i vegjelise. Ai eshte nje figure, qe merr persiper te udheheqe masat drejt nje bote te re, ku te kete kuptimin e vertete edhe sakrifikimi edhe ekzistenca, edhe dashuria, pra, te marre nje kuptim te ri jeta. Mendimi ne keto vjersha vjen i turbullt dhe le shteg per t'u interpretuar ne menyra te ndryshme, por ato kane dicka te perbashket, optimizmin, dashurine per njeriun, dashurine per te rene, per te bukuren.

REALITETI SHQIPTAR Ne PROZeN E MIGJENIT
Problematika, qe trajtoi Migjeni ne tregimet e ne skicat, ishte ajo qe trajtohej ne publicistiken dhe ne prozen perparimtare te kohes. Ndryshimi qendron ne zberthimet e thella dhe pergjithesimet e medha te Migjenit, ne krijimet me nje nivel shume te larte artistik. Me Migjenin tregimi i realizmit kritik shqiptar njohu kulmin e tij. Tregimet "A don qymyr zotni?", "Studenti ne shtepi", "Te celen arkapijat", "Historia e njenes nga ato", "Qershijat", "Buken tone te perditshme falna sot", ne te cilat pasqyrohet jeta e fshatit dhe qytetit shqiptar ne problemet me thelbesore dhe dramatike te saj, qendrojne perkrah poezise se tij me te mire. Migjeni eshte krijuesi i vetem i letersise sone te se kaluares qe u shfaq me te njejten force artistike si ne poezi ashtu edhe ne prozen e shkurter. Me tregimin e tij ne letersine shqiptare motivohet per here te pare plotesisht ne art problemi i shkaterrimit te personalitetit te njeriut ne kushtet e nje shoqerie despotike. Ne tregimet e skicat, ashtu si edhe ne poezite e tij rrihet vazhdimisht ideja se jeta shpirterore kushtezohet nga jeta materiale, se vlerat shpirterore e morale shkaterrohen ne kushtet e mjerimit e vuajtjeve te shumta te jetes se shtresave te varfera. Me dhembje e revolte ai tregon se si dinjiteti legjendar i malesorit, nderi i malesores, dhe i qytetares se varfer kane marre fund ne luften per ekzistence ne veshtiresine per t'i siguruar femijes nje cope buke a per ta shpetuar nga vdekja.
Ne krijimtarine e tij Migjeni shprehu bindjen se perderisa te mos permbyseshin idhujt e jetes se vjeter, gjithcka, ne jeten e qytetit dhe te fshatit do te mbetej ne gjendjen ekzistuese, ne mjerim dhe varferi. Ne prozen e tij mjerimi, uria, konservatorizmi, patriarkalizmi, degjenerimi, kane nje burim: shtypjen dhe shfrytezimin, qe mbrohen me ligj nga rendi ne fuqi. Ky qendrim ndaj realitetit, i cili ishte nje kundervenie edhe ndaj krijimeve te autoreve konservatore, jepet nepermjet nje konflikti te fuqishem, dramatik. Ne kete proze kemi nje ekuilibrim ndermjet shperthimit lirik te emocioneve dhe veprimit dramatik e perdorimit mjeshteror te fjales. Ai shkroi me dashuri e pikellim per ata njerez, qe e shkonin jeten ne kthetrat e mjerimit, kurse per shkaktaret e vertete te kesaj gjendjeje ai derdhi urrejtjen dhe perbuzjen. Migjeni e trajtoi vesin ne prozen e tij si dukuri te nje jete qe brehej nga kontradiktat e thella dhe jo mbi bazen e instiktit, ndaj ai arriti te sjelle ne letersine tone pergjithesime te rendesishme ideoartistike.
Personazhi i prozes se Migjenit eshte punetori i papune, malesori qe i ka harruar hynite e tij dhe i pergjerohet kokrres se misrit, nena qe mallekon pjellen e vet e qe detyrohet te shese vetvehten, e reja dhe i riu te cileve jeta patriarkale, me ligje e norma mesjetare, u than ndjenjat, shpresat dhe endrrat rinore. Ne tregimin e tij Migjeni trajtoi problemet me te rendesishme te kohes dhe u be shprehes i kontradiktave te saj. Personazhet e tij jane tipizme te plota te nje shtrese te caktuar te shoqerise se kohes. Ai nuk i pershkruan ato, por i krijon me ane te zberthimeve te thella psikologjike, nepermjet detajeve. Personazheve te tilla si malesorja ("A don qymyr zotni"), Nushi dhe Agla ("Studenti ne shtepi"), ose Bakalli ("Te celen arkapijet") e Kola ("Buken tone te perditshme falna sot"), jane dhene me force te rralle artistike.
Pjesen me te madhe te krijimtarise ne proze te Migjenit e zene skica dhe fejtoni. Ne keto krijime te rendesishme realiteti eshte pasqyruar me shume larmi dhe mjeshteri artistike. Ne prozen satirike te tij Migjeni here kalon ne trajtim konkret te problemit te mjerimit, papunesise, te mohimit te meshires kristiane e artit per art. ( Nje refren i qytetit tim, Molle e ndalueme, Ne kishe, Luli i vocerr, Zoti te dhashte, Programi i nje reviste, Legjenda e misrit, Bukuria qe vret, etj.), here ne trajtim te pergjithshem ne formen e nje eseje filozofike te problemeve te dinjitetit te njeriut, te se ardhmes se vendit, te ushtrimit te dhunes per te mposhtur personalitetin e njeriut te thjeshte etj, (Sokrat i vuejtun apo derr i kenaqun, Ne me Krishtin, Perralle abisine, Gjysem ose italian, mesim gjeografie etj.
Ne vepren e tij jeta paraqitet lakuriq, me gjithe shemtimin e saj dhe ai gjithnje deperton me art ne kuptimin e kesaj te vertete. Ne skicat migjeniane ka nje galeri te tere portretesh. Shume autore te brezit te tij e trajtuan me mjeshteri skicen dhe prozen satirike, por tek asnje ajo nuk eshte aq unike dhe origjinale, e thelle e artistike sa te Migjeni. Ne prozen e tij Migjeni e mohon realitetin e kohes, gjithcka te keqe, pa mohuar mundesine e permiresimit te saj. Ai mohon shfrytezimin, luften imperialiste, konceptin patriarkal, vesin, shfrytezimin e njeriut, po jo njeriun, mohon deri ne fund anet e shemtuara te jetes, por jo jeten. Mohimi i tij nuk ushqen pesimizmin, cinizmin, depresionin, prandaj krijimtaria e tij mbetet gjithmone e re. Tregimi i tij karakterizohet nga sinteza e mendimit, shqetesimi qytetar dhe psikologjia e thelle e personazheve. Kurse te skicat ku ka pasuri motivesh, Migjeni e shtjellon idene me ane te te nje monologu dramatik te fuqishem, i cili nis gjithnje me ironi dhe perfundon me sarkazem dhe revolte. Ky monolog u perdor edhe nga autore te tjere te viteve '30, sidomos Nonda Bulka, po te Migjeni ai eshte me i natyrshem e me i thelle.
Ne krijimtarine e Migjenit kufijte midis skices e tregimit shpesh humbasin. Forma origjinale e mendimit te tij, ironia e sarkazma therese e sidomos monologu dramatik, behen te skicat shprehese te konflikteve te rendesishme shoqerore e politike te kohes. Prandaj mjaft nga skicat, ku ka edhe portrete te realizuara, eshte veshtire t'i dallosh nga tregimi.
Duke krahasuar tregimet e Kutelit, Koliqit, me ato te Migjenit, shohim se i pari ka njefare adhurimi mistik per te kaluaren, shpreh pakenaqesine per realitetin ekzistues dhe beson se e ardhmja do te sjelle dicka te mire, i dyti nuk i kundervihet realitetit, por perpiqet ta riparoje ate dhe te harmonizohet aty, kurse Migjeni e mohon te kaluaren dhe te tashmen ne emer te se ardhmes, te cilen kerkon t'ia rrembeje me force kohes. Tregimi i Migjenit eshte satira e mprehte e nje poeti, qe shperthen me nje proteste nga me te fuqishmet e letersise sone te tradites. Ndaj, ndersa Kuteli eshte nje prozator i shquar, i talentuar i thelle, e Koliqi nje prozator i kulturuar, Migjeni eshte novator. Ai veshtroi thelle ne shoqerine e kohes dhe pasqyroi ate, duke e gjykuar dhe denuar rrepte, ne emer te nje te ardhmeje me te bukur, pavaresisht se ajo na shfaqet e turbullt e simbolike. Migjeni ne proze na shfaqet si shkrimtar i formuar i realizmit kritik. Me krijimet e Migjenit, per here te pare ne proze shohim thelbin tragjik te botes shqiptare dhe tregimi shqiptar arriti nivelin ideoartistik dhe shumllojshmerine problematike te poezise sone. Tregimi i tij, bashke me ate te Kutelit, shenojne nje periudhe pjekurie te letersise sone, sepse individi filloi te veshtrohej gjithnje e me gjere ne nje raport te percaktuar me jeten politiko-shoqerore.

VEcORITe E KRIJIMTARISe ARTISTIKE
Pikepamjet e reja politike e shoqerore, konceptet e perpunuara mbi natyren e shoqerise, mbi njeriun dhe artin, krahas artit te tij te ri revolucionar, e bejne Migjenin figuren me te madhe te brezit te ri te viteve '30 dhe nje nga shkrimtaret me te shquar shqiptare. Me krijimtarine e tij novatore letersia jone kaloi perfundimisht nga romantizmi ne realizmin kritik. Migjeni si ne poezi edhe ne proze pasqyroi me realizem te thelle shoqerine shqiptare te kohes, jeten e shtresave me te vogla te qytetit dhe fshatit, iu kundervu deri ne mohim rendit ne fuqi, akuzoi fashizmin, stigmatizoi klerin, artin zyrtar dhe arriti te jape nje tablo realiste te viteve '30. Ne krijimtarine e tij, per here te pare perftohen figura dhe portrete te plota e shume te fuqishme te malesorit e punetorit, te gruas shqiptare e cila ishte viktime e nje shfrytezimi te dyfishte.
Revolta e hapur, vuajtjet e thella, dhe optimizmi jane tipare karaktristike te poezise se tij, e cila shquhet per konceptimin dhe sistemin origjinal te figuracionit. Kurse ne proze ai u shfaq si mjeshter i portretizmit dhe i dhenies se psikologjise se tipave te ndryshem, qe perfaqesojne shtresa e klasa te ndryshme. Si ne poezi dhe ne proze, ai solli nje satire shoqerore e politike te fuqishme. Ne poezi ai trajtoi vjershen dhe poemen pa subjekt me varg te lire, qe shquhet per mendimin sinteze dhe sistemin figurativ, ku dallohet antiteza, simboli dhe alegoria. Ne proze ai levroi tregimin psikologjik, skicen, prozen satirike, qe shquhet per tipat, portretet, dialogun, monologun, ritmin e veprimit, mendimin energjik dhe gjuhen e gjalle.

''Denis Zavalani''

A do qymyr , Zotni?

Dy thas qymyr mi kal. Prane, malsorja. Trotuari me bllok dyqanesh djathtas, ashtu edhe majtas. Kali dhe malsorja ne parakalim. Qymyri ne konkurs. Shikon Njeriu - artist dhe ia prish syte kjo dis'harmoni. Nje disonance e vrazhde. Malsorja i fryn hundet, prodhimin e njesh per trotuar dhe gishtat i fshin per xhublete. Veprim i thjeshte, por motiv delikat per nje piktor. Thupra ne dore te malsores zhgrryhet pertoke dhe shkruen nje vije kilometric gjate rruges. Qashtu malsorja nenvizon mendimet e veta.

- A do qymyr, zotni?
- Sa?
- Dymbedhjete leke... Po ndalu, thuej ti sa. Pse po ik?
- Ne ket vape dymbedhjete leke? - pyet nje tjeter tue perqeshe.
- Po sa jep ti, pra?
- Jo, mue nuk me duhet.

"Vertet vape ban. Pa kujt i duhet qymyri. Po e mbaj dhjete leke", mendon malsorja dhe ec neper hije rruges se qytetit. Kali leviz ne symbylle. Ndoshta andrron. Tash ne pleqni andrron dashin e dikurshme te peles. Malsorja s'e nget. Nuk e trazon ne knaqsi te tij te pamvarshme. Asht duruesae. Kur dalin ne diell, perdhe zhgrryhet nje hije. Dy hije. Dy hije te ngaterrueme, te kaperthyeme, hija e kalit dhe hija e malsores. Nuk mund ti dallojsh keto dy hije. Nuk mund t'i keputish. Njana pa tjetren nuk shkojne. S'kane vlere. Se vetem bashke perbajne nje tansi. Nje tyansi jetsore. Krk- kkk kthehet qymyri ne shpine te kalit, krkk, krkkk, krk dhe krismat monotone te patkonjve te kalit, qe ndeshin per gure.

Malsorja con kryet. Shikon diellin... koha me u nise. Me u kthye ne malsi. E qymyri s'u shit. Vendosi ta japi ma lire.

- O ti djale, sa asht sahati?
- Djaloshin e terheq bukuria e malsores. Miqesisht i afrohet dhe i thote sa asht ora. E pyet sa e mban qymyrin. Ban pazarllek, edhe pse s'ka qellim ta bleje. Por malsorja asht e bukur dhe e re. Pse mos te kuvendoje pak me te? "Asht e ndyte, - konstaton djaloshi. Sa teveqele jane keto katundaret. Nuk te kuptojne. Duhet me i thane... dhe ate qe nuk thohet." Keshtu mendon djaloshi dhe e shikon malsoren si bir zotnie sherbtoren e re te veten. "Teveqele! Teveqele! S'kupton asgja!". Dhe djaloshi shkon ne pune te vet. E malsorja fillon te shqetesohet per kthimin ne malsi. Shikon diellin, si gjithnji po afrohet nga perndimi. Si ka per tu kthye ne malsi neper terr? Me te vertete, ajo nuk dron prej lugetenve dhe bubazhelave por... t'ishte plake nuk do kishte aspak frige, por... Kujtohet si nja dy tri heresh i jane vu mbrapa do njerez, dhe se pari se c'lypshin prej saj... Pra, nuk i dron bubazhelat si qytetaret, por njerezit... Njerezit i ka ajo frige. E pse? Pse asht e re dhe pak e bukur.

- Nje dhimbe e kandshme shtrengon zemren e malsores.
- Sa e ke at qymyr fisnike?

Malsorja siellet. E njef njeriun q'e pyet. Ia ka shite edhe nji here qymyrin. I thote:

- Tete leke!
- Jo, shtrenjte e ke... Me ke idhnjue ate dite, - i thote njeriu dhe shikon majtas e djathtas.


Malsorja qeshet, disi e turpnueme. E mshef ftyren. Kuqet.

Malsorja qeshet, disi e turpnueme. E mshef ftyren. Kuqet. Nuk i con syte ne njeriun. Pyet e frigueme:

- Sa per ty pra?
- Pese!
- Merre shtate!
- Hajde per gjashte!

Malsorja rri pezull. Mendohet. Shikon diellin - Ia pash hajrin! - thote, dhe i shkon mbrapa blesit. E ai njeri q'aty , ai qe tash po ec perpara saj, peshon shume rande ne kujtesen e malsores, e cila kuqet e skuqet nga turpi.


VETVRASJA E TRUMCAKUT

Dhe trumcaku vuente nga melankolia. U lind ne nji vend me te vertete te shkrete. Ne vend te barit bijshin qimet e derrit; e ne vend te pemve - brinat e shtazes parahistorike. Dhe ne ket natyre - e cila nuk mund te quhet natyre - kush mund te mos bahet melankolik? Dihet se nje trumcaku s'i duhet shume per jete, por natyra , e cila nuk ishte natyre, s'i epte as aq.

Mos pyetni si e tek u gjet trumcaku n'at vend, dhe si e tek u gjet njeriu ne ket pike kozmike; nuk e dijme shume. Hipoteza dhe andrra. Miliona vjetesh dhe nje fjale goje, si pershembull: "...te bahet drite! Dhe drita u ba! - A shifni nje fjale magjike! Hokus-pokus! Sa bukur!

Dhe une thash te bindet trumcaku, ne nje vend ku ne vend te barit bijne qimet e derrit e ne vend te pemve - brinat e shtazes parahistorike.

Nje here trumcaku qendroi mbi nje brene. U merzit te shikoje qimet e derrit, u merzit te fluturoje prej brenes mbi brene. Nga merzia dhe idhnimi mbylli syt. Ra ne pikllim melankolik. Njeriu me temperament melankolik asht inteligjent. E inteligjenca ka kuptim ma te hapet te fjales, pakkujt i solli qetsi dhe te mire.

Dhe trumcaku ne maje te brenes e ne kulm te melankolis, vendosi te vritet. Plot ironi filozofike shikonte rreth perqark vetes e vendimi i patundun mirfilli pasqyrohej nder syt e tij te deshperuem. Cicerroi nje here, cicerroi dy here, cicerroi tri here. Mandej nje crrrrr e gjate e plot mallengjimishte, porosia e tij e fundit. Testamenti i dhimave te tij. Dhe, pa u dhane kraheve, kecej prej brenes... ra mbi nje qime te derrit, te gjate e te mprehte si thika, dhe u ngul mbi te.

Trumcaku i ngulun mbi nje qime te derrit. Me krahet dhe puplat e tij lodronte era dhe e sjellte rreth qimes, si sillet gjeli metalik ne maje te oxhaqeve tona. Atbote frynte veri.

C'ka jane keto kapercime logjike! Ka me bertite ndokush.

Po, lexues i dashtun e jo i ceket. Po! A pak kemi kapercime logjike, morale dhe dogmatike ne boten tone reale? Pse po zemrohe dhe po don me me gjykue, per disa kapercime logjike askuj damsjellese?

ZOTI TE DHASHTE

Dikush trokit ne dere...
- Kush a?
- A po na fal ndoj send, zoje?
- Zoti te dhashte!
- Me fal ndoj send, te dhashte Zoti shendet...
- Hajt! Zoti te dhashte!

Por lypesi e di se c'domethane "Zoti te dhashte": Mos me pas kurr, mos me ngran kurr. Prandej me ma teper fuqi i bie deres. E tash permrenda asht zani ma i rrepte:

- Hajt more! Zoti te dhashte! A merr vesht?

Lypsi doemos i duhet me marre vesht. E len ate dere, msyn te dyten, te treten, te katerten, e keshtu me rradhe, te gjitha dyert e asaj rruge. Kjo rruge sot per sot asht fusha e veprimit te tij. Neser asht ndoj rruge tjeter. Fushat e veprimit te qytetarit tone jane te ndryshme. Dhe ndryshojne njena nga tjetra, sic ndryshon parajsa nga ferri, me te gjithe variacionet piktoreske dhe mallengjyese. E lypsit, qe trokit nga dera ne dere, diku ia falin ndoj send, diku i thote zoja e shtepise: "s'kam besa" - dhe lypsi athere asht i bute, shkon tue mbajt mend kete dere, me ardhe ndoj dite tjeter. Por at "Zoti te dhashte" lypsi s'e duron; s'don ta degjoje. Ai e din mirfilli se c'do me thane "Zoti te dhashte". Edhe ate, i cili percjell me keto dy fjale, ai fillon ta mnije. Kurr ai s'i ka ndame keto dy fjale njenen nga tjetra. Kudo qe degjon fjalen "Zot", ai pa dashje ia shtonte ate "te dhashte" dhe ne tru te tij u krijonte dicka qe s'kuptohet e qe mnihet. Se ai ishte i sigurt se "Zoti te dhashte" domethane tallje.

Nje dite, me nje buzeqeshje ironike, duel lypsi nga nje ndertese me kryq ne maje, se aty kishte veshtrue keto fjale: "Zoti qe kujdeset per zoqte e qielles, s'ka me i lane njerezit te vdesin nga uja". Hee - thoshte lypsi tue dale - sot nuk asht njashtu. Zoti ndoshta kujdeset pet trumcake edhe priftent, por per mue s'e besoj. Mue dhe shoket e mi, po na harron bota e si mos te na harroje Zoti, qe s'na ka parasysh. Por thone, se Zoti... ketu lypsi preu mendimet dhe shpejtoi mbrapa nje plaku me bastun.

- Zotni, te lutem, me fal ndoj send...
- Zoti te dhashte!

Lypsi shtrengoi dhambet per ta ndale gjuhen, e cila ishte gati te kaloje kufirin e bjerzis. Shtrengoi dhe grushtat, e thonjt qe tash sa kohe nuk i kishte te preme, iu ngulen ne dhanat e duerve. Perpara vetes nuk shef asgja tjeter, vec objekte mnie. I bjen nder mend, koha kur s'ka pase nevoje me lype. Perkundra. Kujtohet si i ka ndihmue lypsat qe vijsnin dite shtune ne prakun e dyqanit te tij, kur ishte farktar... E sot? Atij pak kush i ndihmon, pse jane shume lypsa. Kujt i epet ma pare? Arsyetonte lypsi se fundi. Por mnia vetvetiu, pa arsye, rritej e pushtonte zemren e trunin e tij dhe m'at cast donte te shfreje ne nje menyre makatare tue rrahe hekurin e kuqun. E kur nuk ka hekur dhe cekic. Puna del e dyshimte dhe e rrezikshme.

Prandaj me taktik, zotni, mos thoni "Zoti te dhashte!".

Poezia e Migjenit

Poezia e Migjenit, nje poezi novatore, u be shprehese e fuqishme e pakenaqesise ndaj realitetit, e urrejtjes ndaj dhunes dhe shfrytezimit, ndaj mashtrimit politik, shoqeror dhe hipokrizise. Duke shperthyer drejtperdrejt nga jeta e gjalle ajo pasqyroi boten shqiptare ne vitet '30 me protestat, dhembjet, enderrat dhe shpresat per te ardhmen.
Vellimin e tij "Vargjet e lira" (1936) Migjeni e hapte me vjershen "Parathenia e parathenieve" ku shperthente gezimi i tij se shekulli ka nisur te clirohet prej skllaverise shpirterore. Lajtmotivi i kesaj vjershe e cila eshte nje sinteze e mendimit revolucionar te Migjenit, eshte vargu: "Perdite prendojne Zotat", Njeriu po hipen ne majen e fronit, po behet zot i jetes, i tokes se tij, i vetvetes dhe nuk do t'u perulet me "idhujve".
Pas kesaj vjershat e veta Migjeni i ka ndare ne gjashte cikle: "Kanget e ringjalljes", "Kanget e mjerimit", "Kanget e perendimit", "Kanget me vete", "Kanget e rinise" dhe "Kanget e fundit".
Ne ciklin e pare bejne pjese pese nga vjershat me te mira te Migjenit. Filli qe i bashkon keto vepra, eshte gezimi per lindjen e "Njeriut te Ri", prej atyre te varferve te rritur ne mjerim, te cilet jane ngritur ne luftera te reja, qe te mos humbin me ne lojen e pergjakte te historise, te mos jene me skllever te titajve te terbuar, por zot te vetes e te nje bote te re, ku njeriu te jete i lire dhe askush te mos e shkele personalitetin e tij. Keto luftera nuk jane grabitqare e as per te siguruar privilegje te reja, si ato te hershmet, por jane luftera te reja, sic i quan poeti kryengrites. Ne kete cikel kemi edhe protesten ndaj gjendjes se rende te shoqerise shqiptare, ndaj gjithe forcave konservatore, qe e mbajne ne vend ate, dhe shperthimin e entuziazmit per lindjen e "Njeriut", i cili do ta drejtoje kombin drejt nje agimi te ri. Ne kete cikel jeton edhe ideja se vetem ne liri mund te shperthejne energjite dhe aftesite njerezore. Ne gjithe ndryshimet, permbysjen e botes se vjeter dhe krijimin e botes se re, poeti njeh si protagoniste rinine. Ajo eshte me e pastra, me e bukura pjese e shoqerise, ku ai var shpresat, besimin per fitoret e ardhme, per triumfin e idealit per nje jete te re:

Rini, thueja kanges ma te bukur qe di!
Thueja kanges sate, qe te vlon ne gji.
Nxirre gezimin tand, te shpertheje me vrull.
Mos e freno kangen! Le te marri udhe.
(Kanga e rinise)

poeti eshte i bindur se asgje s'mund ta pengoje me lulezimin e lirise, ku do te shpertheje hovshem gjithe ato kenge, qe ende i flene ne shpirt. Kjo eshte intuita e poetit, i cili ka aftesine ta ndjeje i pari rrezen e ngrohte te Diellit te jetes se re:

Por a do te vije dita kanget me u zgjue
Apo ndoshta shekujt me ne prape po tallen
Jo, Jo! Se liria filloi me lulzue
Dhe e ndjej nga Dielli (alegorik) valen.

Per identifikimin e figures Diell ka pasur disa perpjekje per ta zberthyer e konkretizuar. Por ato vetem se e kane vulgarizuar perceptimin poetik te poetit. Mjafton te mbetemi ne simboliken e tij dhe ajo thte gjithcka. Ai ia ndien rezatimin botes se re, shoqerise se re, e cila do te jete e ngrohte dhe e ndritshme si dielli dhe si ai do te mund te gjalleroje, te zgjoje te rilinde gjithcka qe qendon ende e ndrojtur, e pergjumur ne erresire. Thirrja qe Migjeni i drejtonte Rinise, ne kete vjershe ishte kuptimplote, optimiste dhe teper e ngrohte, intime dhe romantike:

Thueja, kanges, Rini! Thueja kanges gezimplote!
Qeshu Rini! Qeshu! Bota asht'e jote!

Cikli i dyte i "Vargjeve te lira" nis me "Poemen e mjerimit", kryeveper poetike e Migjenit dhe nje prej krijimeve me te bukur te poezise shqiptare. Poema ka nje konceptim e trajtim origjinal. Ne fillim poeti sjell figuren e mjerimit te konkretizuar neper dhjetera motive jetesore. Dhe se bashku me fytyren tragjike te mjerimit ne jeten shqiptare, vjen edhe dhembja, dhembja e poetit dhe dhembja qe mbyt cdo shoqeri te ngritur mbi dhunen. Kjo dhembje e thelle perfundon ne protesten ndaj rendit shoqeror qe e krijon mjerimin, dhe ne ironi dhe sarkazem ndaj fese, e cila s'arrit ta ndryshoje kete pamje tragjike, megjithe lutjet e meshirat mijevjecare. Pas kesaj poeti konkludon:

Mjerimi s'do meshire, por don vetem te drejte!

I gjithe cikli pavaresisht nga dhembja e thelle dhe pamja tragjike qe krijohet ka tone optimiste, sepse nuk kemi te bejme me nje dhembje mbytese, por me dhembje krenare, te cilat sipas poetit, koha do te dije t'i qetesoje.
Ne kete cikel poeti na jep per here te pare me shume art figuren e punetorit qe shfrytezohet kafsherisht ose endet i papune, duke thelluar keshtu pamjen tragjike te mjerimit.
Gjithashtu ne kete cikel ai trajton edhe temen antifetare ku demaskon institucionet fetare, si bashkefajtore te asaj shoqerie qe pjell mjerimin. Ne ciklin e trete "Kanget e prendimit", Migjeni, sjell pamjen e Evropes kapitaliste para Luftes se Dyte Boterore, ku plaget e tmerrshme shoqerore dhe krizen ekonomike perpiqen t'i mbulojne me pseudoart, me vepra e filma sentimentale qe e vishnin me ngjyra artificiale lumturie dramen shoqerore e politike. Po pertej kesaj cipe te neveritshme poeti sheh boten e rende te shtellungave te tymit e te avujve, te djerses e gjakut. Ne te dy vjershat e ketij cikli poeti sjell imazhin e nje bote sonambul qe po rreshqet drejt gremines se shkaterrimit, drejt luftes. Kjo bote e zhytur ne mjergull ende s'po e kupton se po i pregatisin nje tragjedi te re. Per t'u orientuar ne kete bote te dehur, poeti kthehet nga bota punetore e uzinave me thirrjen poetike:

Le te degjojme kangen qe mshtillet ne shllung
Avull, ne pika djerse,

Si vazhdim i ketij mendimi poetik, autori duke dashur qe vellimi i tij te kete nje kompozicion kuptimplote, vendos vjershen "Kange me vete" ku ai sjell me konkret imazhin e luftes se ardhme me shkaktarin e vertete te saj, fashizmin, qe po hyn si hajn edhe ne Ballkan.
Menjehere pas kesaj vjen cikli "Kanget e Rinise", qe se bashku me ciklin "Kanget e fundit" jane me intime, me shprehes te shpirtit te poetit, te vuajtjeve, deshirave, pasioneve te tij.
Te "Kanget e rinise" ben pjese vjersha "Ekstaze pranverore", qe se bashku me kenget e ringjalljes dhe "Sonet Pranveror", jane krijimet me pasionante, me optimiste e me me ndjenje te poezise migjeniane. Aty ndihet thelle himni i triunfit te nje bote te re, qe do te jete gjalleruese si nje pranvere. A do te arrije poeti t'a shijoje kete pranvere? Parandjenja e nje vdekjeje qe po i afrohet, i jep dhembje poetit qe, ndoshta, s'ka per ta pare kete bote te re. Por gezimi i triumfit te saj eshte kaq i madh sa dhembja vjen ne permasa reale e jo ne trajten e pesimizmit.
Te keto dy cikle jeton edhe dashuria e poetit, e cila sjell imazhin e bukur te nje dashurie rinore, ku eshte shkrire pasioni per vajzen, deshira per te shijuar gjithcka te bukur, si dhe dashuria per krijimin e jeten ne pergjithesi.
Ne tete vjershat e fundit, qe i jane shtuar vellimit me vone ndihet edhe trishtimi, dhembja dhe pesimizmi i poetit, qe e sheh se si po i fiket pak nga pak jeta. Por ato nuk e rendojne gjendjen shpirterore te lexuesit, sepse jane te natyrshme dhe njerezore.
Ne disa vjersha "Rezignata", "Trajtat e mbinjeriut" etj. Migjeni trajton motive filozofike rreth kuptimit te ekzistences se njeriut, te jetes, te veteflijimit per te ardhmen e shoqerise, te botes etj. Trajtimi i ketyre ideve eshte pak i mjegulluar, sidomos kur poeti sjell edhe mbinjeriun, qe mendohet se eshte nocion qe ka evoluar, ne krahasim me kuptimin qe i pati dhene krijuesi i tij Nicja. Mbinjeriu i Migjenit, nuk eshte perbuzesi i vegjelise. Ai eshte nje figure, qe merr persiper te udheheqe masat drejt nje bote te re, ku te kete kuptimin e vertete edhe sakrifikimi edhe ekzistenca, edhe dashuria, pra, te marre nje kuptim te ri jeta. Mendimi ne keto vjersha vjen i turbullt dhe le shteg per t'u interpretuar ne menyra te ndryshme, por ato kane dicka te perbashket, optimizmin, dashurine per njeriun, dashurine per te rene, per te bukuren.

''ANG''

Proza e Migjenit

Problematika, qe trajtoi Migjeni ne tregimet e ne skicat, ishte ajo qe trajtohej ne publicistiken dhe ne prozen perparimtare te kohes. Ndryshimi qendron ne zberthimet e thella dhe pergjithesimet e medha te Migjenit, ne krijimet me nje nivel shume te larte artistik. Me Migjenin tregimi i realizmit kritik shqiptar njohu kulmin e tij. Tregimet "A don qymyr zotni?", "Studenti ne shtepi", "Te celen arkapijat", "Historia e njenes nga ato", "Qershijat", "Buken tone te perditshme falna sot", ne te cilat pasqyrohet jeta e fshatit dhe qytetit shqiptar ne problemet me thelbesore dhe dramatike te saj, qendrojne perkrah poezise se tij me te mire. Migjeni eshte krijuesi i vetem i letersise sone te se kaluares qe u shfaq me te njejten force artistike si ne poezi ashtu edhe ne prozen e shkurter. Me tregimin e tij ne letersine shqiptare motivohet per here te pare plotesisht ne art problemi i shkaterrimit te personalitetit te njeriut ne kushtet e nje shoqerie despotike. Ne tregimet e skicat, ashtu si edhe ne poezite e tij rrihet vazhdimisht ideja se jeta shpirterore kushtezohet nga jeta materiale, se vlerat shpirterore e morale shkaterrohen ne kushtet e mjerimit e vuajtjeve te shumta te jetes se shtresave te varfera. Me dhembje e revolte ai tregon se si dinjiteti legjendar i malesorit, nderi i malesores, dhe i qytetares se varfer kane marre fund ne luften per ekzistence ne veshtiresine per t'i siguruar femijes nje cope buke a per ta shpetuar nga vdekja.
Ne krijimtarine e tij Migjeni shprehu bindjen se perderisa te mos permbyseshin idhujt e jetes se vjeter, gjithcka, ne jeten e qytetit dhe te fshatit do te mbetej ne gjendjen ekzistuese, ne mjerim dhe varferi. Ne prozen e tij mjerimi, uria, konservatorizmi, patriarkalizmi, degjenerimi, kane nje burim: shtypjen dhe shfrytezimin, qe mbrohen me ligj nga rendi ne fuqi. Ky qendrim ndaj realitetit, i cili ishte nje kundervenie edhe ndaj krijimeve te autoreve konservatore, jepet nepermjet nje konflikti te fuqishem, dramatik. Ne kete proze kemi nje ekuilibrim ndermjet shperthimit lirik te emocioneve dhe veprimit dramatik e perdorimit mjeshteror te fjales. Ai shkroi me dashuri e pikellim per ata njerez, qe e shkonin jeten ne kthetrat e mjerimit, kurse per shkaktaret e vertete te kesaj gjendjeje ai derdhi urrejtjen dhe perbuzjen. Migjeni e trajtoi vesin ne prozen e tij si dukuri te nje jete qe brehej nga kontradiktat e thella dhe jo mbi bazen e instiktit, ndaj ai arriti te sjelle ne letersine tone pergjithesime te rendesishme ideoartistike.
Personazhi i prozes se Migjenit eshte punetori i papune, malesori qe i ka harruar hynite e tij dhe i pergjerohet kokrres se misrit, nena qe mallekon pjellen e vet e qe detyrohet te shese vetvehten, e reja dhe i riu te cileve jeta patriarkale, me ligje e norma mesjetare, u than ndjenjat, shpresat dhe endrrat rinore. Ne tregimin e tij Migjeni trajtoi problemet me te rendesishme te kohes dhe u be shprehes i kontradiktave te saj.
Personazhet e tij jane tipizme te plota te nje shtrese te caktuar te shoqerise se kohes. Ai nuk i pershkruan ato, por i krijon me ane te zberthimeve te thella psikologjike, nepermjet detajeve. Personazheve te tilla si malesorja ("A don qymyr zotni"), Nushi dhe Agla ("Studenti ne shtepi"), ose Bakalli ("Te celen arkapijet") e Kola ("Buken tone te perditshme falna sot"), jane dhene me force te rralle artistike.
Pjesen me te madhe te krijimtarise ne proze te Migjenit e zene skica dhe fejtoni. Ne keto krijime te rendesishme realiteti eshte pasqyruar me shume larmi dhe mjeshteri artistike. Ne prozen satirike te tij Migjeni here kalon ne trajtim konkret te problemit te mjerimit, papunesise, te mohimit te meshires kristiane e artit per art. ( Nje refren i qytetit tim, Molle e ndalueme, Ne kishe, Luli i vocerr, Zoti te dhashte, Programi i nje reviste, Legjenda e misrit, Bukuria qe vret, etj.), here ne trajtim te pergjithshem ne formen e nje eseje filozofike te problemeve te dinjitetit te njeriut, te se ardhmes se vendit, te ushtrimit te dhunes per te mposhtur personalitetin e njeriut te thjeshte etj, (Sokrat i vuejtun apo derr i kenaqun, Ne me Krishtin, Perralle abisine, Gjysem ose italian, Mesim gjeografie etj.
Ne vepren e tij jeta paraqitet lakuriq, me gjithe shemtimin e saj dhe ai gjithnje deperton me art ne kuptimin e kesaj te vertete. Ne skicat migjeniane ka nje galeri te tere portretesh. Shume autore te brezit te tij e trajtuan me mjeshteri skicen dhe prozen satirike, por tek asnje ajo nuk eshte aq unike dhe origjinale, e thelle e artistike sa te Migjeni. Ne prozen e tij Migjeni e mohon realitetin e kohes, gjithcka te keqe, pa mohuar mundesine e permiresimit te saj. Ai mohon shfrytezimin, luften imperialiste, konceptin patriarkal, vesin, shfrytezimin e njeriut, po jo njeriun, mohon deri ne fund anet e shemtuara te jetes, por jo jeten. Mohimi i tij nuk ushqen pesimizmin, cinizmin, depresionin, prandaj krijimtaria e tij mbetet gjithmone e re. Tregimi i tij karakterizohet nga sinteza e mendimit, shqetesimi qytetar dhe psikologjia e thelle e personazheve. Kurse te skicat ku ka pasuri motivesh, Migjeni e shtjellon idene me ane te te nje monologu dramatik te fuqishem, i cili nis gjithnje me ironi dhe perfundon me sarkazem dhe revolte. Ky monolog u perdor edhe nga autore te tjere te viteve '30, sidomos Nonda Bulka, po te Migjeni ai eshte me i natyrshem e me i thelle.
Ne krijimtarine e Migjenit kufijte midis skices e tregimit shpesh humbasin. Forma origjinale e mendimit te tij, ironia e sarkazma therese e sidomos monologu dramatik, behen te skicat shprehese te konflikteve te rendesishme shoqerore e politike te kohes. Prandaj mjaft nga skicat, ku ka edhe portrete te realizuara, eshte veshtire t'i dallosh nga tregimi.
Duke krahasuar tregimet e Kutelit, Koliqit, me ato te Migjenit, shohim se i pari ka njefare adhurimi mistik per te kaluaren, shpreh pakenaqesine per realitetin ekzistues dhe beson se e ardhmja do te sjelle dicka te mire, i dyti nuk i kundervihet realitetit, por perpiqet ta riparoje ate dhe te harmonizohet aty, kurse Migjeni e mohon te kaluaren dhe te tashmen ne emer te se ardhmes, te cilen kerkon t'ia rrembeje me force kohes.
Tregimi i Migjenit eshte satira e mprehte e nje poeti, qe shperthen me nje proteste nga me te fuqishmet e letersise sone te tradites. Ndaj, ndersa Kuteli eshte nje prozator i shquar, i talentuar i thelle, e Koliqi nje prozator i kulturuar, Migjeni eshte novator. Ai veshtroi thelle ne shoqerine e kohes dhe pasqyroi ate, duke e gjykuar dhe denuar rrepte, ne emer te nje te ardhmeje me te bukur, pavaresisht se ajo na shfaqet e turbullt e simbolike. Migjeni ne proze na shfaqet si shkrimtar i formuar i realizmit kritik. Me krijimet e Migjenit, per here te pare ne proze shohim thelbin tragjik te botes shqiptare dhe tregimi shqiptar arriti nivelin ideoartistik dhe shumllojshmerine problematike te poezise sone. Tregimi i tij, bashke me ate te Kutelit, shenojne nje periudhe pjekurie te letersise sone, sepse individi filloi te veshtrohej gjithnje e me gjere ne nje raport te percaktuar me jeten politiko-shoqerore.

''ANG''

Vecorite Artistike

Pikepamjet e reja politike e shoqerore, konceptet e perpunuara mbi natyren e shoqerise, mbi njeriun dhe artin, krahas artit te tij te ri revolucionar, e bejne Migjenin figuren me te madhe te brezit te ri te viteve '30 dhe nje nga shkrimtaret me te shquar shqiptare. Me krijimtarine e tij novatore letersia jone kaloi perfundimisht nga romantizmi ne realizmin kritik. Migjeni si ne poezi edhe ne proze pasqyroi me realizem te thelle shoqerine shqiptare te kohes, jeten e shtresave me te vogla te qytetit dhe fshatit, iu kundervu deri ne mohim rendit ne fuqi, akuzoi fashizmin, stigmatizoi klerin, artin zyrtar dhe arriti te jape nje tablo realiste te viteve '30 .
Ne krijimtarine e tij, per here te pare perftohen figura dhe portrete te plota e shume te fuqishme te malesorit e punetorit, te gruas shqiptare e cila ishte viktime e nje shfrytezimi te dyfishte.
Revolta e hapur, vuajtjet e thella, dhe optimizmi jane tipare karaktristike te poezise se tij, e cila shquhet per konceptimin dhe sistemin origjinal te figuracionit. Kurse ne proze ai u shfaq si mjeshter i portretizmit dhe i dhenies se psikologjise se tipave te ndryshem, qe perfaqesojne shtresa e klasa te ndryshme. Si ne poezi dhe ne proze, ai solli nje satire shoqerore e politike te fuqishme. Ne poezi ai trajtoi vjershen dhe poemen pa subjekt me varg te lire, qe shquhet per mendimin sinteze dhe sistemin figurativ, ku dallohet antiteza, simboli dhe alegoria. Ne proze ai levroi tregimin psikologjik, skicen, prozen satirike, qe shquhet per tipat, portretet, dialogun, monologun, ritmin e veprimit, mendimin energjik dhe gjuhen e gjalle.

''ANG''

Poezi

Te Bijte e Shekullit te Ri

Na te birte e shekullit te ri,
qe plakun e lame ne "shejtnin" e tij
e cuem grushtin per me luftue
nder lufta te reja
dhe me fitue...
Na te birte e shekullit te ri,
filizat e nje toke se rimun me lot,
ku djerse e ballit u dikonte kot
se dheu yne qe kafshate e huej
dhe ne marrzi duhej shum shtrejte t'u paguhej.
Na te birte e shekullit te ri,
vllazen te lindun e te rritun ne zi,
kur tinglloi cast' i yne i mbrame
edhe fatlume
ditem me thane :
S'duem me humbe
ne loje te pergjakte te historis njerzore,
jo! jo! s'i duem humbjet prore
duem ngadhnim!
ngadhnim, ndergjegje dhe mendimi te lire!
S'duem, per hir
te kalbsinave te vjetra, qe kerkojne "shejtnim",
te zhytemi prap ne pellgun e mjerimit
qe te vajtojme prap kangen e trishtimit,
kangen monotone, pa shpirt, te sklavnis
te jem' nje thumb i ngulun nder trute e njerzis.
Na te birte e shekullit te ri,
me hovin ton e te ndezun peshe,
nder lufta te reja kemi m'u ndeshe
dhe per fitore kem' me ra fli.

Poezi

Kanga e Rinise

Rini, thueja kanges ma te bukur qe di!
Thueja kanges sate qe te vlon ne gji.
Nxirre gezimin tand' te shpertheje me vrull...
Mos e freno kangen! Le te marri udhe.

Thueja kanges, rini, pash syt e tu...
Te rroki, te puthi kanga, te nxisi me dashnu
me zjarrm tand, rini... Dhe te na mbysi dallga
prej ndjenjash te shkumbzueme q'i turbullon kanga.

Rini, thueja kanges dhe qeshu si femi
Kumbi i zanit te perplaset per qielle
dhe te ktheje prap te na, se hyjt ta kane zili

e na te duem fort si te duem nje diell.
Thueja kanges, Rini! Thueja kanges gezimplote!
Qeshu, rini! Qeshu! Bota asht e jote.

Poezi

Poema e Mjerimit

Kafshate qe s'kaperdihet asht, or vlla, mjerimi,
kafshate qe te mbete ne fyt edhe te ze trishtimi
kur shef ftyra te zbeta edhe sy te jeshilta
qe te shikojne si hije dhe shtrijne duert e mpita
edhe ashtu te shtrime mbrapa teje mbesin
te tane jeten e vet derisa te vdesin.
E mbi ta n'ajri, si ne qesendi,
therin qiellen kryqat e minaret e ngurta,
profetent dhe shejtent ne fushqeta te shumngjyrta shkelqejne.
E mjerimi mirfilli ndien tradhti.
Mjerimi ka vulen e vet te shemtueme;
asht e neveritshme, e keqe, e turpshme;
balli qe e ka, syt qe e shprehin,
buzet qe me kot mundohen ta mshefin
jane femite e padijes e flite e perbuzjes,
te mbetunat e flliqta rreth e perqark tryezes
mbi te cilen hangri darken nje qen e pamshirshem
me bark shekulluer, gjithmon i pangishem.
Mjerimi s'ka fat. Por ka vetem zhele,
zhele fund e maje, flamujt e nje shprese
te shkyme dhe te coptuem me te dalun bese.
Mjerimi terbohet ne dashuni epshore.
Neper skaje t'errta, bashke me qej, mij, mica,
mbi pecat e mykta, te qelbta, te ndyta, te lagta
lakuriqen mishnat, si zhange; te verdhe e pisa;
kaperthehen ndjenjat me fuqi shtazore,
kafshojne, perpijne, thithen, puthen buzet e ndragta
edhe shuhet uja, dhe fashitet etja
n'epshin kaperthyes, kur mbytet vetvetja.
Dhe aty zajne fillin te marret, sherbtoret dhe lypsat
qe neser do linden me na i mbushe rrugat.
Mjerimi ne dritzen e synit te kerthini
dridhet posi flaka e mekun qirini
nen tavan te tymuem dhe plot merimanga,
ku hije njerzish dridhen nder mure plot danga,
ku foshnja e smueme qan si shpirt' i keq
tu' nduke gjite e shterruna te se zezes ame,
e kjo prap shtazane, mallkon zot e dreq,
mallkon frytn e vet, mallkon barrn e rande.
Foshnj' e saj nuk qesh, por vetem lengon,
e ama s'e don, por vetem mallkon.
Vall sa i trishtueshem asht djepi i skamit
ku foshnjen perkundin lott edhe te fshamit!
Mjerimi rrit femin ne hijen e shtepive
te nalta, ku nuk mrrin zani i lypsis,
ku nuk mund t'u prishet qetsia zotnive
kur bashke me zoja flejne ne shtretent e lumnis.


Mjerimi pjek femin para se te burrnohet;
don ta msoje t'i iki grushtit q'i kercnohet,
atij grusht qe ne gjume e shterngon per fytit
kur fillojne kllapite e etheve prej unit
dhe fytyren e femis e mblon hij' e vdekjes,
nje stoli e kobshme ne vend te buzqeshjes.
Nje fryt kurse piqet dihet se ku shkon
qashtu edhe femia ne bark te dheut mbaron.
Mjerimi punon, punon dit e nate
tu' i vlue djersa ne gjoks edhe ne balle,
tue u zhigatun deri ne gjuje ne balte
e prap zorret nga uja i bahen pale-pale.
Shperblim qesharak! Per qindenje afsh
ne dite vetem: leke tre-kater dhe "marsh!".
Mjerimi kaiher' i ka faqet e lustrueme,
buzet e pezmatueme, mollzat e ngjyrueme,
trupin permendore e nje tregtis se ndyte,
qe asht i gjikuem te bije ne shtrat te vet i dyte;
dhe per at sherbim ka per te marre do franga
nder carcafe, nder fetyra dhe ne ndergjegje danga.
Mjerimi gjithashtu len dhe ne trashigim
jo vec neper banka dhe ne gja te patundshme,
por eshtnat e shtrembta e ne gjoks ndoj dhimbe,
mund qe te len kujtim diten e dikurshme
kur pullaz' i shtepis u shemb edhe ra
nga kalbsin' e kohes, nga pesha e qiellit,
kur mbi gjithcka u ndi nje i tmerrshmi za
plot mallkim dhe lutje si nga fund i ferrit,
ish zan' i njeriut qe vdiste nen tra.
Keshtu nen kambe te rande te zotit t'egersuem
thote prifti vdes ai qe con jete te dhunuem.
Dhe me keto kujtime, ksi lloj fatkeqesinash
mbushet got' e helmit ne trashigim brezninash.
Mjerimi ka moter ngushulluese goten.
Ne pijetore te qelbta, prane tryezes plot zdrale
te neveritshme, shpirti me etje derdh goten
ne fyt per me harrue nandhetenand' halle.
E gota e turbull, gota satanike
tu' e ledhatue e pickon si gjarpni
dhe kur bie njeriu, si gruni nga drapni,
nen tryeze qan-qeshet ne forme tragjikomike.
Te gjitha hallet skami ne gote i mbyt
kur njeqind i derdh nje nga nje ne fyt.
Mjerimi ndez deshirat si hyjet errsina
dhe bajne tym si hejt q'i ban shkrum shkreptima.
Mjerimi s'ka gezim, por ka vetem dhimba,
dhimba paduruese qe te bajne te cmendesh,
qe t'apin litarin te shkojsh fill' e te varesh
ose bahe fli e mjere e paragrafesh.
Mjerimi s'don mshire. Por don vetem te drejt!
Mshire? Bije bastardhe e etenve dinake,
te cilt ne mnyre pompoze posi farisejt
i bijne lodertines me ndjejt dhelparak
tu' ia leshue lypsiti nje grosh te holl' ne shplake.
Mjerimi asht nje njolle e pashlyeme
ne balle te njerzimit qe kalon neper shekuj.
Dhe ket njolle kurr nuk asht e mundshme
ta shlyejne pacavrat qe zune myk nder tempuj.

Poezi

Lutje

Te lutem, o perendi,
per nje simfoni
me tinguj t'argjante
e akorde t'arte.

Te lutem, o perendi,
per nje simfoni
plot dashuni
te nxehte si te vasha gjite
kur vlojne ndijesite.

Te lutem, o perendi
per nje simfoni
te defrej ne lumni
t'u u perkunde n'ani
te bukur t'andrrimeve
te kalter, ku te fantazmeve
buzet me terheqin zjarrte
e me digjen syt e flakte.

Te lutem, o perendi,
per nje simfoni
e kurr, e kurr ma mos te zgjohemi.

Poezi

Recital i Malesorit

0, si nuk kam nje grusht te forte
t'i bij mu ne zemer malit qe s'bezane,
ta dij dhe ai se c'domethane i dobet -
n'agoni te perdihet si vigan i vrame.

Une lugat si hij' e trazueme,
trashigimtar i vuejtjes dhe i durimit,
endem mbi bark te malit me ujen e zgjueme
dhe me klithma te pakenaqura t'instinktit.

Mali hesht. Edhe pse perdite
mbi lekure te tij, ne loje varrimtare,
kerkoj me gjete nje kafshate ma te mire...
Por me rren shaka, shpresa genjeshtare.

Mali hesht, dhe ne heshtje qesh.
E une vuej, dhe ne vuejtje vdes.
Po une, kur? heu! kur kam per t'u qesh?
Apo ndoshta duhet ma pare te vdes?

0, si nuk kam nje grusht te fuqishem!
Malit, qe hesht, mu ne zemer me ia njesh!
Ta shof si dridhet nga grusht' i paligjshem...
E une te kenaqem, te kenaqem tu' u qesh.

Kanget e Pakendueme

Thelle ne veten teme flejne kanget e pakendueme
te cilat ende vuejtja as gezimi s'i nxori,
te cilat flejne e presin nje dite ma te lumnueme
me shperthye, m'u kendue pa frige e pa zori.

Thellte ne veten teme kanget e mia jesin...
e une jam vullkani qe fle i fashitun,
por kur t'i vije dita te gjitha ka me i qitun
ne nje mije ngjyra te bukra qe nuk vdesin.

Por a do te vije dita kanget me u zgjue?
Apo ndoshta shekujt me ne prap po tallen?
Jo! Jo! Se liria filloi me lulzue
dhe e ndjej nga Dielli valen.

0 kanget qe fleni reliktet e mia
q'ende s'keni prekun as nje zemer te huej,
vetem une me ju po kenaqem si femia
une djepi juej; ndoshta vorri juej.

Nen Flamujt e Melankonise
Ne vendin tone
kudo valojne
flamujt e nje melankolie
te trishtueshme...
... dhe askush s'mund te thote
se ketu rron
nje popull qe nderton
dicka te re.
Aty ketu ne hijet
e flamujve
mund te shifet
nje mund, nje perpjekje
e madhe permbi vdekje
per te pjelle dicka te madhe,
per te qite ne drite nje xhind!
Por, (o ironi)
nga ajo perpjekje lind
vetem nje mi.
Dhe keshtu kjo komedi
na plas dellin e gazit,
nsa prej marazit
pelcasim.
Ne prakun e cdo banese
ku ka ndoj shenj jetese
valon nga nje flamur
melankolie te trishtueshme

Vuejtja

Ka do dit
qe po shof fare mire
se si nga vuejtja syt po me madhohen,
neper ball dhe ftyre rrudhat po me shtohen
e si buzqeshja m'asht e hidhun...
... dhe po ndij
se si mengjeset e mia
nuk jane ma mengjese hovi e pune,
as ndertimi, por te shtymt dita me dite
e nje jete qe s'durohet.
Dalngadale po shof
si jeta nje nga nje
secilin ndjesi
me tradhti
po ma vulos
dhe s'po me mbete asgja
qe me u nda
si shej gezimi,
perpara
nuk e dishe, ojete,
se kaq i tmerrte
asht grushti i yt
qe mbyt
pa meshire.
Por kot
ne pasqyre po shof
se si nga vuejtja syt po me madhohen
neper balle dhe ne ftyre rrudhat po me shtohen,
dhe shpejt do te bahem
flamur i vjetruem
i rreckuem
nderluftat e jetes.

Te Lindet Njeriu

Te lindet nje njeri
nga gjin' i dheut tone te rim me lot te vaket,
nga thalb' i shpirtit tone qe shkrihet ne deshire te flaket
per nje gen te ri,
Te lindet nje njeri!
Pa hyll ne ball por qe me fjale te pushton,
qe te rremben qetsin e ban gjakun te te vloje rrkaje,
e ban synin ligshtin ta zhgjetoje,
qe neper shekuj ndergjegjen na tradhton.
Te dali nje njeri!
Te mkambi nje Kohe te Re!
Te krijoje nje Epope!
Nder lahuta tona te kendohet Jeta e Re...
Te gjithe kombet po dehen n'epopea te veta,
flake e zjarrmit te tyne na i perzhiti ftyrat
dhe neper to nje nga nje po shtohen rrudhat,
e nen kambe e mbi krye tinze po na ikjeta.
(Liri! - Po, liri dhe gaforrja gezon,
por gaforre asht...
Liri, ku plogsi ndergjegje gjallon,
jo, liri nuk asht!),
Te lindet nje njeri
i madh si madhni
dhe ndergjegjet tona t'i ndezi ne dashni
per nje ide te re, ideal bujar,
per nje agim te lum e te drejte kombtar.

Zgjimi

O vullnete te ndrydhuna nder grushta te celikta te shekujve
te kaluem!
O vullnete te shtypuna me themra te ngurta te titajve
te terbuem!
Te cilet n'udhe per ne theqafje ketejpari i rane
dhe vatrat tona ne mjerim i perlane...
O vullnete te ndrydhura!
O vullnete te shtypuna!
Shkundni prangat te mbrapshta! E me britme ngadhnyese,
me hove viganash, deshirash flatruese,
turniu ne te gjitha anet dhe poshte ne dhe zbritni
ndosht' aty keni per te gjete fillin e nje hymni,
qe Illyri e vjeter nder kremtime kendonte,
ndersa zemra e kombit ne liri kumbonte.
O vullnete te ndrydhuna!
O vullnete te shtypuna!
Tash shegjetat e flakta te shprehjes suej zharitse
drejtoni kah qiella ne ball te hyut a te dreqit,
i cili fatin tone mbytte ne mnije te vet perpise
a dije se te Birt' e Shqipes folen ia ngrehen vetvetit.

Balade Qytetese

Mbrame
qiella dhe hyjt e vrame
nje ngjarje te trishtueme pane:
Hije... jo! por nje grue
me ftyre te zbete edhe me sy
te zez si jeta e saj,
me buzen te vyshkuna ne vaj,
me plage ne gjoks e stolisun
me veshje dhe me shpirt te grisun,
me hije grueje,
nje kens keso bote,
nje fantom uje
vallzonte valle ne rruge te madhe.
Dy hapa para, dy hapa mbrapa
me kambe te zbathun,
me zemer te plasun.
Dy hapa djathtas, dy hapa majtas,
me floke te thime,
me ndjesi te ngrime.
(Dikur,
kur gjit' e saj me kreni
shpertheheshin n'arome,
kur ish e njome
atehere e dashunojshin shum zotni.
E sot?)
Jeta e saj asht kjo vall' e cmendun
ne rrugat e qytetit tone,
nje jeten e fikun, nje jete e shterun,
shpin i molisun, zemer e therun,
nje za vorri, nje jehone
qe vallzon naten vone
neper rrugat e qyteti tone.

Lagja e Varfun

Krahet e zez te nje nate pa fund
e varrosen lagjen prane,
drite, jete, gjallsi askund,
vetem errsine e skam.

U harrue jeta e dites
nder shtresat e nates, e pagja
u derdh nga parzm' e errsines...
n'andrra perkundet lagja.

Njerzit nder shtepia flejne
me gjoksa te lakurte e te thate
e grate... femi po u lejne
pa ushqim ne gji, pa fat,

Pushojne gjymtyrt e shkallmueme
ne punen e dites se kalueme,
sherohen trute e helmueme
ne gjumin e nates s'adhrueme.

Vec zemrat e njerzve te lanun
me te rektunt prralla rrfejne:
mbi barrat e jetes se namun
qe shpirt dhe korriz thejne.

Prralla mbi femij rrugaca
barkjashte e me hunde te ndyta,
qe dore shtrijne me vjedhe, me lype
e ngihen me fjale te ndyta.

Prralla mbi varza te fyeme
me faqe e me buze te thithna.
Prralla mbi djelm, me te thyeme
shprese, ne burg me duer te lidhna,

te cilt neser para gjyqit
per delikt do te pergjegjin,
vetem dreqit e hyllit
te gjith fajet tash ua mbshtesin.

Keshtu lagj' e varfun peshprite
dhe errsines hallet tregon.
Nje gjel i undshem, me drite
te hanes i rrejtun, kendon.

Hesht! or gjel kryengrites,
i lagjes se varfun. Ketu
nuk zbardh per ty drita e drites.
i gjikuem je me ngordhe n'u.

0, si nuk kam nje grusht te forte
t'i bij mu ne zemer malit qe s'bezane,
ta dij dhe ai se c'domethane i dobet -
n'agoni te perdihet si vigan i vrame.
******************************

Vargje hyjnore!
Ndjej mornica te pershkojne trupintim teksa lexoj keto fjale.
Nuk ma merr mendja se Shqiperise do i kthehet serish nje gjeni i tille si Migjeni.

Te falenderoj dhe te pergezoj AlbShkodra per sjelljen ne Parajsen Shqiptare te te madhit Millosh Gjergj Nikolla

Pershendetje lostparadise, faleminderit...
Sipas mendimit tim Migjeni eshte poeti me i madh Shqiptar i te gjitha koherave. Lexoj e rilexoj vargjet e arta te tij por vazhdimisht rri i ''uritur''!
Fatkeqesisht vdiq shume i ri, por la veprat e tij qe besoj se do jetojne, pothuaj aq sa do jetoje Shqiptari!

Mali hesht, dhe ne heshtje qesh.
E une vuej, dhe ne vuejtje vdes.
Po une, kur? heu! kur kam per t'u qesh?
Apo ndoshta duhet ma pare te vdes?

Edhe une jam e mendimit qe Migjeni eshte shkrimtari me i mire shqiptar. Proza "Bukuria qe vret" eshte e preferuara ime.

Migjeni per ne kosovaret ishte nje sinonim i qendrueshmerise dhe i sakrifices.Ai perhere rrugetoi me ne deri ne ditet e sotme kuptohet permes vargjeve te tij emblematike.
te falenderoj nga zemra Alb Shkodra qe na solle keto informacione mbi jeten e ketij Uragani te letrave shqipe.Migjeni mendoj se eshte shkrimtari me i madh shqiptar i te gjitha kohrave.Ne Kosove me pietet te larte kujtohet jeta dhe vepra e tij, kurse shkollat qe mbajne emrin e ketij kolosi te letersise krenohen.Te mjere jane ata qe u munduan dhe mundohen te njollosin sadopak figuren dhe vepren e tij vigane.tekefundit nuk vlersohet askush sa ka shkruar por si e ka pershkruar dhe interpretuar realitetin ne shkrime.
Vepra e tij e beri te pavdekshem,poetin e madh Migjenin.

Origjinali i Postuar nga AlbShkodra

Pershendetje lostparadise, faleminderit...
Sipas mendimit tim Migjeni eshte poeti me i madh Shqiptar i te gjitha koherave. Lexoj e rilexoj vargjet e arta te tij por vazhdimisht rri i ''uritur''!
Fatkeqesisht vdiq shume i ri, por la veprat e tij qe besoj se do jetojne, pothuaj aq sa do jetoje Shqiptari!

Mali hesht, dhe ne heshtje qesh.
E une vuej, dhe ne vuejtje vdes.
Po une, kur? heu! kur kam per t'u qesh?
Apo ndoshta duhet ma pare te vdes?

Dakort 1000 per qind.Hyjnor.

Une do ta quaja Migjenin sic eshte quajtur edhe nga Ismail Kadare:
"Vullkani i ndalur"

ne kohen qe studjova letersine Shqiptare (ne gjimnaz) Migjenin e kam pasur shume qejf. Te gjithe e merrnin me frike nga dialekti, po ka pas qene vertet i talentuar.
Para disa ditesh gjeta kete poezi te recituar dhe me mori malli per kohet qe profesoret na benim t'i mesonim permendesh e te dilnim para klases i recitonim. Te isha dhe nje here ne ate moshe!