Në 45 vjetorin, Romani ”Lumi i vdekur” i parë në këndvështrimin gjuhësor dhe stilistik

Romani “Lumi i vdekur” mbush dyzet e pesë vjet jetë letrare, ndërsa vazhdon të mbajë vend të çmuar në bibliotekat tona. Qysh nga botimi i tij i parë më 1961, është botuar e ribotuar shumë herë në Shqipëri dhe Kosovë, është përkthyer në disa gjuhë të huaja, ndërsa nuk ka mbetur pa u vënë re as nga dramaturgët e regjisorët. Është lexuar e rilexuar shumë nga kritikët e studiuesit, megjithatë jetëgjatësinë e tij në letrat shqipe e ka përcaktuar dhe vazhdon ta përcaktojë lexueshmëria e madhe jashtë këtyre rretheve. Për lexuesin shqiptar Jakov Xoxa mbetet shkrimtar i dashur, i sinqertë, i bindshëm, shkrimtar që ka pasur çka t’i ofrojë lexuesit, ndërsa romani “Lumi i vdekur” mbetet ndër romanet më të bukur në letërsinë shqipe, ndër romanet më prekës, më dramatik, më lirik dhe më tragjik. Romani “Lumi i vdekur” i Jakov Xoxës zë vend nderi në pasurinë e kulturës tonë kombëtare, jo vetëm si dëshmi artistike e kohës kur u shkrua po sidomos si vlerë e qëndrueshme artistike e gjuhësore. Me romanin “Lumi i vdekur” Jakov Xoxa, provoi se vepra letrare është gjuhëkrijuese, po aq sa është botëkrijuese, dëshmoi se gjuha si shprehje e përvojës njerëzore, e pasuruar ndër shekuj e breza, "është e gatshme ose mund të përgatitet shpejt për të përcaktuar individualitetin krijues." Me të ai la gjurmë në krijimin e përbashkët gjuhësor të brezave shqipfolës dhe me këtë i siguroi shqipes një prestigj të veçantë duke forcuar bindjen se "gjuha nuk është instrument i dobët dhe fajtor pse nuk shfaqen maja në krijimtarinë letrare, por janë faktorë të tjerë jashtë saj. (Sapir)

“Lumi i vdekur” është një vepër e madhe epike që trajton në mënyrë të veçantë anë nga më të ndryshmet të jetës së shqiptarit brenda viteve 1928-40. Romani shpaloset përmes një ndërtimi mjeshtëror mjetesh të pasura të shprehjes artistike e gjuhësore. Botimi i tij pati jehonë të madhe asokohe, si rrallë ndonjë vepër tjetër letrare, për çka menjëherë u shpall si romani më i suksesshëm në letërsinë shqiptare deri atëherë. Ai ndikoi fuqishëm në fushën e mendimit kritik, teorik e estetik dhe hapi shtigje për zhvillimin e romanit të ri shqiptar duke bërë thyerje të vërejtshme në traditën e deriatëhershme romanore shqiptare.

Studiues të Xoxës, romanin “Lumi i vdekur” e krahasojnë me veprat kombëtare si “Historia e Skënderbeut” dhe “Lahuta e Malësisë”, me kryeveprat e traditës evropiane, romanet epope si “Lufta e paqja” e Tolstojit, “Doni i qetë” i Shollohovit, veprën e Teodor Drajzerit, apo madje edhe me “Ulisin” e Xhojsit. Ajo që i zgjati jetën romanit “Lumi i vdekur” dhe që do të bëjë të mbetet monument gjuhësor i shqipes është gjuha dhe stili i tij. Kjo anë e krijimtarisë së tij letrare edhe për studimet gjuhësore shqiptare do të jetë e një rëndësie të veçantë, sepse paraqet një fazë të zhvillimit të shqipes, në të vërtetë ecurinë e këtij zhvillimi në kohën e pasurimit intensiv të saj.

Në përvjetor të veprave të rëndësishme të kulturës shqiptare është bërë si zakon të theksohen vlerat e tyre të vështruara nga anë të ndryshme. Për “Lumin e vdekur” këtë herë duhet të theksohet ana gjuhësore e stilistike. Xoxa ka gjuhën dhe stilin e vet që spikat sidomos në “Lumin e vdekur”. Romani u shkrua në gjuhën standarde të kohës të mbështetur fuqishëm në gjuhën e folur popullore. Leksiku, pasuria leksikore dhe semantike, janë anët e veçanta në roman. Parë nga perspektiva e sotme, ndihmesa dhënë shqipes letrare vihet re në shumë drejtime: në leksik, në përpunimin semantik, në frazeologji, në togfjalësha e mënyra shprehjeje, në shprehësinë leksikore dhe në sistemin e figurshmërisë.

Romani “Lumi i vdekur” dëshmon se Jakov Xoxa njihte thellë shqipen në të gjitha rrafshet e shtresat, diti mrekullisht të shfrytëzojë mundësitë krijuese të saj, por dhe mundësitë krijuese të tij. Pati aftësinë të nxjerrë e të ripërtërijë pasurinë gjuhësore të shtresuar në "arkat e fshehta" të shqipes së moteve dhe shfrytëzoi burime leksikore e frazeologjike në përmasa të gjera, pasuroi, zgjeroi dhe ripërtëriu semantikën e shumë njësive leksikore të njohura e të panjohura. Më konkretisht, në fushën e krijimtarisë leksikore, Xoxa solli shumë neologjizma kuptimore e stilistike, fjalë të reja, kuptime të reja dhe ngjyrime të pakufishme, ai pasuroi leksikun e shqipes sidomos me njësi njëfjalëshe, krijoi gjedhe të gatshme sintetizimi, pasuroi leksikun poetik: zgjeroi e pasuroi figurshmërinë e shqipes; zgjeroi dhe pasuroi sinoniminë, variantet sinonimike, sidomos sinoniminë fjalëformuese; zgjeroi e zhvilloi antoniminë leksikore, stilistike e semantike; plotësoi sistemin leksikor të shqipes së sotme me rikuptimësinë e njësive të ndryshme leksikore; krijoi mjaft terma nga njësi të thesarit popullor: zgjeroi e pasuroi figurshmërinë e disa klasave e grupeve tematike; figurativizoi edhe kategori morfologjike si folje, ndajfolje, mbiemra lëndorë: bëri rikuptimësimin e figurshëm dhe vlerësues të shumë fjalëve, shumë togfjalëshave terminologjikë e të mjaft njësive abstrakte, si dhe pasuroi leksikun e veçantë të shqipes me theks të veçantë atë etnobotanik, etnozoologjik, etnografik etj., etj.

Romani “Lumi i vdekur” shquan edhe për përdorimin e frazeologjizmave. Edhe nga kjo anë mund të thuhet se gjuha e Xoxës është ndër më të pasurat në letërsinë bashkëkohore. Në pikëpamje sasiore është provuar se gjuha e tij tejkalon mesataren 8 -10 njësi frazeologjika për faqe. Romani është plot edhe me mendime të ngjeshura filozofike, të dhëna në formë proverbash popullore, sentencash, aforizmash, gnomesh e njësish të tjera mendimore. Xoxa ka krijuar edhe një varg përftesash të rëndësishme stilistike. Të tilla janë onomatopetë, pasthirrmat, mallkimet, deminutivët, hipokristikët.

Vlen të theksohet se leksiku i “Lumit të vdekur” nuk kufizohet nga pikëpamja kohore a dialektore. Pjesa më e madhe e fjalësit të tij të veçantë është përfshirë në Fjalorin e Gjuhës së Sotme Shqipe (FGJSSH). Vepra e tij letrare përfshin një numër shumë të madh fjalësh: vetëm “Lumi i vdekur” përfshin rreth 12.000 njësi leksikore (sipas pohimit të prof. Kostallarit, ndërsa sot ekzistojnë mundësitë për ta verifikuar këtë pohim), si lëndë e përpunuar në IGJL në Tiranë gjatë kohës së hartimit të FGJSSH (1980). Kjo shifër, nëse vërtetohet si e saktë, dëshmon se gjuha e veprës së Xoxës është ndër më të pasurat në gjithë letërsinë shqipe, sidomos nëse kihet parasysh e dhëna, sipas prof. Lloshit, se numri standard i fjalësit të shumë romaneve tona të njohura sillet prej 5 000 - 7 000 fjalë. Por, Xoxa nuk sjell pasurim sasior vetëm në leksik, po edhe në semantikën leksikore që, po ashtu me të drejtë, konsiderohet ndër më të pasurat: shkalla e polisemantizmit është jashtëzakonisht e lartë.

Së fundmi, në përvjetorin e “Lumit të vdekur” nuk do të duhej t’i mbetnim borxh një shkrimtari të madh siç është Jakov Xoxa. Kam frikë se i kemi mbetur borxh, ndërsa ai nuk e meriton, sepse në qoftë se shumëçka nga jeta shqiptare e një kohe të caktuar dhe e një ambienti të caktuar, siç ishte Myzeqeja, në të vërtetë siç ishte Shqipëria e Kosova - e njohim më thellë, në qoftë se shumë çka nga kjo kohë e nga ky ambient - i njohim më mirë, në qoftë se problemet e ditës, problemet e përkohshme dhe ato të përhershme njerëzore e shqiptare të kohës - i ndiejmë më për zemër, duhet t’i jemi mirënjohës sidomos Jakov Xoxës e “Lumit të Vdekur”; në qoftë se shumëçka nga pasuria gjuhësore e shqipes së moçme – e njohim më thellë, në qoftë se shumë çka nga shqipja e sotme – e njohim më mirë, në qoftë se shumë çka nga shqipja e nesërme - e ndiejmë që sot, i jemi sërish borxhlinj sidomos Jakov Xoxës e “Lumit të vdekur”.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.