Tema: Letërsia Shqiptare .

Letersia Shqiptare

Ne kulturen e shqiptareve ka lene gjurmen e saj te thelle historia e tyre e brendshme dhe e jashtme.
Pjese e trevave te lashta ilirike, udhe kryqezimi e qyteterimeve dhe e interesave gjeopolitike gjate dyndjeve barbare e me pas, province e perandorive te perendimit dhe te Lindjes, te Romes e te Bizantit, pasi kishte bere e cbere gjate shekujve, despotate e principata te pavarura, dhe pasi kishte formuar me se fundi shtetin e Skenderbeut, i cili u qendroi per nje cerek shekulli hordhive osmanve, duke u kthyer ne mburoje te krishterimit dhe te qyteterimit europian, Shqiperia e cfilitur nga lufterat, pas vdekjes se heroit te rezistences se saj, Gjergj Kastriot-Skenderbeut (1468), kishte rene ne fund te shek.XV nen zgjedhen e Perandorise se Sulltaneve.
Vendi ishte kthyer pas ne nje faze zhvillimi ekonomiko-shoqeror historikisht te kapercyer. Rrjedhat normale te kultures shqiptare, qe ecte ne nje hap me humanizmin evropian, u nderprene. Pasoja e pare e pushtimit ishte hemoragjia e elites intelektuale ne Perendim. Prej saj u shquan figura, qe bene emer ne boten humaniste, si historiani M. Barleti (1460-1513), qe botoi ne Rome me 1510 nje histori te Skenderbeut, e cila u perkthye thuajse ne te gjitha gjuhet e Evropes, ose M. Becikemi (1408-1526), Gj. Gazulli (1400-1455), L. Tomeu (1456-1531), M. Maruli (shek. XV), M. Artioti (1480-1556) e te tjere, qe u dalluan ne fusha te ndryshme te shkences, te artit e te filozofise.
Nderkaq, ne vend jeta kulturore u fashit, monumentet e kultures materiale e shpirterore u zhduken nen rrenojat e shkaterrimit te lufterave; gjysmehena e uli kryqin dhe gati dy te tretat e popullates ne fund te shek. XVII ishin konvertuar ne fene islame. Por ky ndryshim drastik i struktures fetare nuk pengoi qe Shqiperia te ishte perhere nje nga provincat me te paqeta te Perandorise dhe as qe kultura shqiptare te mbijetonte edhe ne kushtet e nje pushtimi disashekullor, nen trysnine e islamit e te botes kulturore te orientit, qe pati nje ndikim te thelle e te gjithanshem ne te, vecse pa arritur te shtype natyren shqiptare te kultures vendese.
Qendresa ne fushen e kultures u shpreh ne radhe te pare permes levrimit te shqipes ne leme te botimeve te teksteve kishtare, kryesisht te qarkut konfesional katolik ne veri, por edhe ortodoks ne jug.
Reforma protestante gjalleroi shpresat e zhvillimit te gjuhes e te tradites letrare vendese kur prifti Gj. Buzuku solli ne shqip liturgjine katolike, duke dashur te beje per shqipen ate qe beri Luteri per gjermanishten.
"Meshari" i Gj. Buzukut, botuar prej tij me 1555, mbahet deri me sot, si e para veper e shqipes se shkruar. Niveli i perpunuar i gjuhes dhe ortografia e stabilizuar duhet te jete rezultat i nje tradite me te hershme te shkrimit te shqipes, tradite qe nuk njihet. Por ekzistojne disa deshmi fragmentare me te hershme se vepra e Buzukut, te cilat flasin per shkrimin e shqipes te pakten nga shek.XIV:
E para deshmi qe njihet eshte e vitit 1332, e domenikanit freng Gulielm Adale, kryepeshkop i Tivarit, i cili ne nje relacion latinisht shkruan se shqiptaret kane ne perdorim ne librat e tyre shkronjat latine edhe pse gjuha e tyre eshte fare e ndryshme nga latinishtja. Me rendesi te vecante jane: nje formule pagezimi (Unte paghesont premenit Atit et Bizit et spertit senit) e vitit 1492, shkruar shqip brenda nje teksti latinisht, nga peshkopi i Durresit Pal Engjelli; nje fjalor me glosa shqip i vitit 1497, i gjermanit Arnold fon Harf, i cili pat kaluar si udhetar ne Shqiperi dhe nje fragment nga Ungjilli i Shen Mateut, po shqip, por me shkronja greqisht, i shekullit XIV
Shkrimet shqip te ketyre shekujve s'duhet te kene qene vetem tekste fetare, por dhe kronika historike, per te cilat flet humanisti M. Barleti, i cili ne librin e tij "Rrethimi i Shkodres" (1504) pohon se ka pasur ne dore kronika te tilla te shkruara ne gjuhen e popullit (in vernacula lingua).
Me gjithe pengesat qe krijoi Kunderreforma per levrimin e gjuheve nacionale ne literaturen kishtare, ky proces nuk u nderpre. Gjate shek. XVI-XVII u botuan ne shqip katekizma "E mbesuame krishtere" (1592) e L. Matrenges, "Doktrina e krishtere" (1618) dhe "Rituale romanum" (1621) te P. Budit, shkrimtari i pare i prozes dhe i poezise origjinale shqipe, nje apologji per Gjergj Kastriotin (1636) nga F. Bardhi, i cili botoi edhe nje fjalor e lende folklorike, traktati teologjik-filozofik "ceta e Profeteve" (1685) i P. Bogdanit, mendja me universale e mesjetes shqiptare.
Vepra e Bogdanit eshte nje traktat teologjik-filozofik qe trajton me origjinalitet, duke shkrire te dhena nga burime te ndryshme, ceshtje kryesore te teologjise dhe nje histori biblike te plote, si dhe probleme te komplikuara te skolastikes, te kozmogonise, astronomise, pedagogjise, etj. Bogdani solli ne kulturen shqiptare frymen humaniste dhe vleresoi rolin e dijes e te kultures ne jeten e njeriut; ai me vepren e tij te shkruar me nje shqipe e stil te perpunuar, shenoi nje kthese ne historine e letersise shqipe.

Gjate shekullit XVIII njohu nje gjallerim me te madh literatura e qarkut kulturor konfensional ortodoks e mysliman. Nje anonim prej Elbasanit sjell ne shqip copa te ungjillit, T. H. Filipi, po prej Elbasanit, "Dhjaten e Vjeter dhe te Re". Keto perpjekje u shumuan ne shekullin e ardhshem, me botimin me 1827 te tekstit integral te "Dhjates se Re" nga G. Gjirokastriti dhe me korpusin e madh te perkthimeve kishtare te K. Kristoforidhit (1830-1895), ne dy dialektet e shqipes, botime qe ndihmuan procesin e integrimit te tyre ne nje gjuhe letrare te njesuar dhe vune bazat per krijimin e kishes kombetare te shqiptareve me liturgjine ne gjuhen e tyre.
Ndonese ne kahje te kundert me kete prirje, duhet permendur edhe kultura e Voskopojes, e cila gjate shek. XVIII u be nje vater e madhe qyteterimi dhe metropol i gadishullit ballkanik, me nje Akademi e shtypshkronje dhe me personalitete si T. Kavalioti, Dh. Haxhiu, G. Voskopojari, veprat diturore, filologjike, teologjike e filozofike te te cileve objektivisht i ndihmonin shkrimit e njohjes se shqipes.
Edhe pse letersia qe u zhvillua ne Voskopoje, ishte kryesisht ne gjuhen greke, nevoja per t'i vene gardh islamizmit, ben te domosdoshme edhe perdorimin e gjuheve amtare, duke inkurajuar zhvillimin e kulturave kombetare. Ne shkollat e Voskopojes u perdoren dhe arumanishtja e shqipja per mesimin e greqishtes, kurse ne shtypshkronjen e saj u shtypen edhe libra arumanisht.
Veprat e shkrimtareve dhe dijetareve te Voskopojes kane sjelle disa elemente te ideve te iluminizmit evropian. Me i shquari nder ta, Teodor Kavaljoti eshte nje erudit i kohes. Sipas deshmive te profesorit gjerman Thunman, vepra e Kavaljotit, qe mbeti e pabotuar, ne pjesen me te madhe ka trajtuar ceshtje pothuajse nga te gjitha deget e shkences filozofike. Ne te ndjehet ndikimi i Platonit, Dekartit, Malebranshit dhe Leibnicit.
Rezultat i ndikimit te islamit dhe te kultures se pushtuesit, ishte formimi gjate shek. XVIII i nje shkolle poetike, ose i nje letersie te shkruar ne gjuhen shqipe, por me alfabetin arab. Autore te saj si: N. Frakulla, M. Kycyku, S. Naibi, H. Z. Kamberi, Sh. e D. Frasheri, Sheh Mala, e te tjere, trajtuan ne veprat e tyre motive te huajtura nga letersite orientale, shkruan mevlude e divane me nje gjuhe te mbytur nga orientalizmat, levruan liriken dhe epin religjioz. Kjo shkolle nuk pati jete te gjate dhe as ndikim te vecante ne zhvillimet e pastajme letrare.
Per te plotesuar kuadrin e zhvillimit kulturor te Shqiperise ne shek. XVI-XVIII duhet shenuar, se pati nga autore vendes vepra te shquara ne fushe te arkitektures dhe te piktures ikonografike, ku u dalluan Onufri dhe i biri Nikolla (shek. XVI) dhe K. Shpataraku e D. Selenica (shek. XVIII) te cilet vazhduan traditen e artit fetar post-bizantin, por jo pa ndikime nga Rilindja europiane. Ne fushe te artit islam mund te permenden kryesisht ndertimet e kultit.
Shekulli XIX, shekulli i levizjeve nacionale ne Ballkan, i gjente shqiptaret pa nje tradite te mjaftueshme te zhvillimit shteteror, gjuhesor e kulturor unitar, me nje mendesi individualiste dhe regjionaliste, te trasheguar nga psikologjia e bajrakut dhe e fisit, per pajose me nje vetedije kombetare te pazhvilluar, por me nje shpirt rebelimi spontan. Ne kete situate historiko-kulturore nisi te merrte jete nje levizje e organizuar mendore dhe letrare qe mori emrin Rilindja Kombetare Shqiptare. Ajo u frymezua nga idete e romantizmit nacional dhe te iluminizmit, qe u kultivuan ne rrethet e inteligjences shqiptare, e cila jetonte kryesisht ne mergim, ne kolonite e vjetra shqiptare ne Itali dhe ne ngulimet me te reja ne Stamboll, Bukuresht, SHBA, Sofje e Kajro.

Ringjallja nacionale, mbrujtja e shqipes si gjuhe e kultures, organizimi i arsimit kombetar dhe themelimi i letersise kombetare, ne rrafshin kulturor, si dhe krijimi i shtetit te pavarur, ne rrafshin politik, keto ishin synimet e kesaj levizjeje prej se ciles lindi shkolla e romantizmit shqiptar. Ishte ky nje romantizem tipik ballkanik, i mbrujtur me frymen e clirimit kombetar, me nostalgjine e mergimtarit dhe me patosin retorik te evokimit te mesjetes shqiptare, domethene te luftrave te Gjergj Kastriotit. Kjo shkolle letrare levroi kryesisht poezine. Heroi i saj ishte njeriu etik, shqiptari luftetar, e me pak njeriu tragjik. Nga motivet dhe format poetike, ajo ka lidhje te ngushta me traditen folklorike. Gjurmimi i kesaj tradite dhe botimet ne fushe te saj ("Rapsodi te nje poeme arbereshe" me 1866 nga De Rada, "Permbledhje te kengeve popullore dhe rapsodi te poemave shqiptare" me 1871 nga Z. Jubani, "Bleta shqiptare" me 1878 nga Th. Mitko, etj.), ishin pjese e programit kulturor te Rilindjes Kombetare per afirmimin e identitetit etnokulturor te shqiptareve.
Dy jane perfaqesuesit me te medhenj te romantizmit shqiptar te shek. XIX: J. De Rada (1814-1903), lindur e vdekur ne diasporen shqiptare ne Itali e shkolluar atje dhe N. Frasheri (1846-199), lindur ne Shqiperi, i shkolluar ne Zosimea te Janines, por i merguar dhe vdekur ne Stamboll. I pari eshte poeti romantik shqiptar i rritur ne klimen e romantizmit europian, i dyti romantiku shqiptar qe tret ne poezine e tij ndikimet e poezise lindore, sidomos persiane, me frymen dhe shpirtin e poezise se romaantizmit perendimor.
De Rada shkroi nje cikel poemash epiko-lirike ne stilin e rapsodive shqiptare: "Kenget e Milosaos", 1836, "Serafina Topia" 1839, "Skenderbeu i pafat" 1872-1874 etj. me ambicjen qe te krijonte eposin nacional per shekullin e Skenderbeut.
Pas gjurmeve te Herderit, De Rada zgjoi ne poezine e tij mallin e per kengen popullore dhe e ngjyrosi ate me koloritin etnografik. Veprat e tij jane pasqyre e jetes shqiptare me zakonet dhe mendesine e saj karakteristike, si dhe dramen shqiptare te shek. XV, kur polemi i tij i panenshtruar ra nen zgjedhen e osmaneve. Konflikti midis lumturise se individit dhe tragjedise se kombit, skenat ndane kroit ne katund, grate qe mbledhin kalleza ne ara, burri qe shkon ne lufte dhe gruaja qe i qendis brezin, te gjitha te paraqitura me nje ndjenje lirizmi te holle, ja c'eshte poezia e ketij poeti romantik, qe u rrit ne klimen politike te levizjes nacionale te shqiptareve dhe ne klimen letrare te romantizmit kalabrez.
Naim Frasheri shkroi nje poeme bukolike ("Bageti e bujqesia", 1886) nje permbledhje lirikash filosofike, atdhetare e dashurore ("Lulet e veres" 1890), nje poeme epike per Skenderbene ("Histori e Skenderbeut" 1898) nje poeme epike religjoze ("Qerbelaja" 1898) dy poema greqisht ("O eros" e "O alithis pothos ton skipetaron) nje tufe lirikash persisht ("Tehajylat" - enderrime) dhe shume vepra diturore shqip. Ai njihet si poeti me i madh kombetar i shqiptareve.
Naim Frasheri themeloi liriken moderne ne poezine shqipe. Ne frymen e "Bukolikeve" e "Gjeorgjikeve" te Virgjilit, ai ne poemen "Bageti e bujqesia" u kendoi puneve te bujkut e te bariut duke i thurur nje himn bukurive te atdheut te vet dhe duke shprehur nostalgjine e poetit te merguar dhe krenarine e qenies shqiptar. Nuk eshte cudi qe, duke jetuar ne zemren e perandorise se osmaneve, ne Stamboll, te perjetonte aq thelle fatin e atdheut te tij. Malli per vendlindjen, per malet dhe fushat e Shqiperise, per varret e te pareve, kujtimet e feminise, i japin force e vrull lirik frymezimit te tij.
Perjetimet subjektive te individit te cliruar nga prangat e mentalitetit mesjetar oriental, nga nje ane, dhe nga ana tjeter panteizmi filozofik i doktrines sufite, i shkrire me panteizmin poetik te shkolles se romantizmit evropian, u japin meditimeve lirike te Frasherit nje dimension human e filozofik universal. Poezite me te bukura te permbledhjes "Lulet e veres", jane lirikat filozofike per jeten dhe vdekjen, per kohen qe iken dhe s'kthehet me, duke lene pas kujtime cfilitese ne zemren e njeriut, per krijuesin te shkrire me universin.
Natyre religjioze dhe anetar i sektit bektashi, Frasheri eshte nje poet metafizik, qe shkriu ne meditimet e tij lirike, mistiken helenistike, me mistiken e lashte orientale e islame. I ndodhur ne kryqezimin e traditave poetike e filozofike lindore e perendimore, N. Frasheri i tret ato ne njera-tjetren, por pa shtypur natyren e tij shqiptare. Kultura dhe qyteterimi perendimor percaktuan substratin iluminist te vepres se Frasherit, qyteterimi lindor substratin filozofiko-mistik, kurse bota shqiptare trungun e vepres se tij. Por duhet vecuar ne vepren e tij fryma frenge. Fryma frenge ne Greqi dhe ne Turqi ishte perfaqesuese e kultures evropiane. Ajo gjeti shtrat te ngrohte ne vendet ballkanike si Shqiperia, sepse u sillte popujve te ketij gadishulli idete e kryengritjes frenge dhe idene e lirise pergjithesisht e te nacionalizmit modern. Njohes i gjuhes frenge, admirues i Volterit dhe i Rusoit, si mendimtar, dhe i Lamartinit si poet, Frasheri e shikonte te ardhmen e kombit te vet "te lindete andej nga perendon". Romantizmi i Naimit ne kete pike nuk dallon prej romantizmit grek e turk, ato jane pjella e Frances.
Naim Frasheri eshte themeluesi i letersise kombetare te shqiptareve dhe i gjuhes letrare kombetare. Ai e ngriti shqipen ne rendin e nje gjuhe moderne te kultures duke e mbrujtur ate ne modelin e ligjerimit te shqipes popullore.
Boten subjektive te heroit romantik me shpirt te trazuar e sjell ne romantizmin shqiptar poezia e Z. Serembes. Ne poezine e N. Mjedes dhe A. Z. cajupit, qe jetuan ne fundin e Rilindjes, shfaqen shenjat e dezintegrimit te sistemit artistik te romantizmit ne letersine shqipe.
A.Z cajupi (1866-1930), eshte nje poet rustik, i tipit te kengetarit popullor, i mbiquajtur Mistrali i Shqiperise; ai i solli letersise shqipe komedine e zakoneve dhe tragjedine me teme historike. I shkolluar ne nje kolegj francez te Aleksandrise dhe ne Universitetin e Gjeneves, njohes i mire i letersise franceze, A. Z. cajupi solli nder te paret ne shqip fabulat e La Fontenit, duke hapur keshtu udhen e perkthimit e te pershtatjes ne gjuhen shqipe, te veprave nga letersisa boterore, qe ka qene dhe vazhdon te mbetet nje nga udhet e medha te komunikimit te shqiptareve me kulturen boterore.
Me krijimin e shtetit shqiptar (1912) shkolla romantike e lindur ne truallin e levizjes kombetare, e humbi bazen e vet historike; ideja kombetare i le udhen idese njerezore dhe ne zhvillimin e letersise shqiptare shfaqen prirje e stile te reja.
Drejtimi kryesor qe mori letersia shqipe ne mes dy luftrave boterore ishte realizimi, por nuk munguan as shfaqje te nje sentimentalizmi te vonuar (F. Postoli), as recidive te romantizmit.

Gjergj Fishta (1871-1940), shkroi nje poeme te permasave te eposit kombetar ("Lahuta e malesise") ku paraqet me fryme romantizante e me nje patos te ngritur patriotik, luftrat e malesoreve te Veriutkunder dyndjeve sllave.
Me kete veper ai mbetet poeti me i madh epik i shqiptareve. Prift i urdherit franceskan, erudit dhe anetar i Akademise italiane, Gjergj Fishta eshte nje personalitet poliedrik i kultures shqiptare: poet epik dhe lirik, publicist dhe satirist i holle, dramaturg e perkthyes, veprimtar aktiv i jetes kulturore dhe politike shqiptare midis dy luftrave.
Vepra e tij madhore "Lahuta e malesise" me rreth 17.000 vargje, e shkruar ne frymen e eposit legjendar e historik te shqiptareve, eshte nje pasqyre e jetes shqiptare dhe e mendesise shqiptare, nje mozaik poetik ngjarjesh historike e legjendare, personazhesh historike dhe jo historike, traditash e zakonesh te malesise, zanash e shtojzavallesh te malesise, nje afresk i gjalle i historise se nje polemi te lashte qe pikeson ne qender tipin e shqiptarit te gdhendur ne kalvarin e jetes se tij ne rryme te shekujve te eger per te. Poemen e Fishtes e shquan nje pasuri e madhe gjuhesore, ne te eshte mbledhur tere visari i shqipes popullore te malesise, frazologjia e gjalle e pashtershme dhe larmia e ndertimeve te clireta sintaksore, qe i japin gjalleri e force ligjerimit poetik.
Permbledhjet poetike "Mrizi i Zanave" me vjersha atdhetare dhe "Vallja e Parrizit" me vjersha me fryme fetare, e paraqesin Fishten nje poet te holle lirik, kurse veprat "Anzat e Parnasit" dhe "Gomari i Babatasit" e paraqesin Fishten nje shkrimtar satirik te paperseritshem. Ne fushe te dramaturgjise mund te permenden prej tij tragjedite me subjekt nga mitologjia biblike dhe antike "Juda Makabe" dhe "Ifigjenia n' Aulli".
Ne letersine shqiptare midis dy luftrave nuk munguan as shfaqjet e sentimentalizmit (F. Postoli, M. Grameno) dhe te nje klasicizmi te vonuar, sidomos ne dramaturgji (E. Haxhiademi). Shfaqjet e rrymave moderne, te impresionizmit, simbolizmit e pamasizmit, ishin dukuri te vecuara ne vepren e disa shkrimtareve (Migjeni, Poradeci, Asdreni), pa arritur te formojne shkolle. Ndryshime te thella ndodhen ne sistemin e zhanreve; krahas poezise u levrua proza (Migjeni, F. S. Noli, F. Konica, E. Koliqi, M. Kuteli etj.) dhe drama e satira (Gj. Fishta, K. Floqi).
Perfaqesuesi me tipik i realizmit ishte Millosh Gjergj Nikolla, Migjeni (1913-1938). Poezia ("Vargjet e lira" 1936) dhe proza e tij pershkohen nga nje realizem i ashper social per mjerimin dhe poziten tragjike te individit ne shoqerine e kohes. Personazhet e vepres se tij jane njerezit e basifondeve te shoqerise shqiptare.
Disa novela te Migjenit jane romane ne miniature; subjektet e tyre paraqesin konfliktin e individit me institucionet dhe moralin patriarkal e konservator. Natyra e rebeluar e talentit te Migjenit theu tradicionalizmin e poezise dhe te prozes shqipe duke sjelle nje stil e forma te reja ne poetike, e narracion. Ai eshte nga reformatoret me te medhenj te letrave shqipe, shkrimtari i pare i nadh modern shqiptar.
Natyre tjeter, talenti poetik L. Poradeci (1899-1987), nje poet lirik brilant, krijoi nje poezi te bute e te ngrohte, por me mendim te thelle e muzikalitet magjepses ("Vallja e yjeve", 1933, "Ylli i zemres" 1937.

Trondites verbi poetik i F. S. Nolit (1882-1965), ne librin "Album" (1947) dhe elegante proza e tij historike ("Histori e Skenderbeut" 1921). Poet, historian, dramaturg, estet dhe muzikolog, publicist, perkthyes, mjeshter i shqipes, perpos burre shteti e diplomat, ai eshte gjeniu i kultures shqiptare te shek. XX.
F. S. Noli lindi ne nje ngulim shqiptar te Thrakes Lindore (Ibik Tepe), ku mori arsimin fillor; arsimin e mesem e mori ne gjimnazin grek te Adrianopojes, kurse studimet e larta i kreu ne Universitetin Harvard te Bostonit (SHBA).
Ne moshe fare te re u lidh me levizjen patriotike per clirimin e Shqiperise nga pushtimi osman dhe u be nje nga aktivistet me te shquar politike e kulturore te Rilindjes Shqiptare. Me 1908 u dorezua prift duke inicuar idene e krijimit te nje kishe ortodokse aautoqefale shqiptare te cilen e themeloi me 1922.
Pas shpalljes se pavaresise kombetare (1912) u be frymezues dhe udheheqes i levizjes demokratike ne Shqiperi. Me 1924, pas fitores se nje revolucioni antifeudal, u zgjodh kryeminister i qeverise jeteshkurter te dale prej ketij revolucioni. Restaurimi i reaksionit cifligar ne dhjetor 1924 e detyroi te marre udhen e pakthim te mergimit, te cilin e perjetoi si nje ekzil biblik. Ditet e fundit te jetes i mbylli ne SHBA, ku u vendos perfundimisht me 1932, pas ecejakjeve neper Evrope si emigrant politik.


Pervoja e revolucionit te mundur te 1924-es i frymezoi atij nje cikel poezish me motive biblike, te perfshira ne librin "Album". Me 1907 pat botuar dramen po me subjekt biblik "Izraelite dhe filistine", duke dashur te aktualizoje legjenden biblike ne perqasje me pervojat e tij si udheheqes shpirteror i levizjes per clirim kombetar e shoqeror te shqiptareve. Me 1947 botoi anglisht studimin "Bethoven and the French revolution". Perktheu ne shqip shume libra liturgjike dhe vepra te shkrimtareve boterore O. Khajan, U. Shekspir, H. Ibsen, M. Servantes e te tjere.
Me poezine, me prozen publicistike, shkencore e kishtare, si dhe me perkthimet mjeshterore, F. S. Noli ka luajtur nje rol themelor ne zhvillimin e shqipes moderne.
Levrues te shquar te prozes se shkurter ishin E. Koliqi (1903-1975), M. Kuteli (1907-1967) dhe F. Konica (1875-1942). I pari krijoi nje proze subtile, plot kolorit te qytetit te vet, Shkodres ("Tregtar flamujsh", 1935), i dyti eshte nje magjistar i shqipes, shkrimtari qe kultivoi stilin popullor te rrefimit ne nje proze magjepsese ("Nete shqiptare" 1938; "Ago Jakupi" 1943; "Kapllan aga i Shaban Shpates" 1944).
F. Konica eshte mjeshtri qe i dha fytyre moderne prozes shqipe, intelektuali qe solli mentalitetin e mirefillte perendimor ne kulturen shqiptare.
Lindi ne Konice, qytet i vogel shqiptar, qe me vendimet e Konferences se Londres me 1913, te cilat e rudhen shtetin shqiptar ne kufijte e sotem, mbeti ne Greqi. Vinte nga nje dere e njohur, prej se ciles trashegoi titullin bej, vetedijen e nje perkatesie elitare, qe e manifestoi fort ne jete dhe ne krijimtarine e tij, por jo dhe mentalitetin anadollak lindor prej te cilit u nda me nje buzeqeshje hokatare, qe u kthye ne nje sarkazem therese ne vepren e tij. Ndoqi nje vit shkollen jezuite te Shkodres, pastaj Liceun Perandorak te Stambollit, kreu me 1895 studimet per letersi e filozofi ne Universitetin e Dizhonit (France), shkollimin e mbylli me kryerjen e studimeve ne Universitetin e Harvardit, ndersa me 1912 mori, ne kete universitet, titullin e magjistrit ne letersi dhe arte. Master of Arts Erudit, njohes i gjithe gjuheve te medha te Evropes dhe i disa gjuheve lindore, mik i G.Apolinerit, F.Konica u quajt prej te huajve "nje enciklopedi qe ecen" dhe u be per kulturen shqiptare modeli i intelektualit perendimor. Iu kushtua qe ne rini levizjes kombetare, por, ne kundershtim me frymen mitike idealizuese e romantizante te Rilindjes, solli ne te frymen kritike dhe perjetoi dhomen e perjetshme te idealistit qe vuan per mendimet e tij.
Themeloi revisten "Albania" (Bruksel 1897-1900, Londer 1902-1909), qe u be organi me i rendesishem i shtypit shqiptar te Rilindjes. Publicist, eseist, poet, prozator, perkthyes dhe kritik letrar, eshte vec te tjerave autor i studimit "L'Albanie et les turcs" (Paris 1895), "Memoire sur le mouvement national albanais (Bruksel, 1899), i novelave "Nje ambasade e Zulluve ne Paris" (1922) dhe "Doktor Gjilpera" (1924), si dhe i vepres historiko-kulturore "Albania. The rock Garden of Southeastern Europe", qe u botua pas vdekjes se Massachussets me 1957. Dy novelat e Konices i bashkon shpirti satirik dhe shprehja alegorike e konfliktit midis dijes dhe injorances e konflikti midis mentalitetit te prapamebtur oriental dhe mentalitetit modern perendimor. Publicistika dhe proza e tij jane model i nje shqipeje letrare te perpunuar dhe i nje stili elegant.
Vitet e fundit te jetes (1926-1939), i kaloi si ambasador i Mbretesise Shqiptare ne Washington, ku dhe vdiq me 1942. Eshtrat e tij u sollen ne Shqiperi ne vitet e fundit.
Ne letersine e shqiptareve te Italise, ne periudhen midis dy luftrave, vazhdoi tradita e shkolles romantike te shek. XIX, Z. Skiroi (1865-1927) me vepren e tij ("Kthimi" 1913, "Te dheu i huaj", 1940) desh te rikuperonte kujtesen historike te shqiptareve te merguar qysh nga shekulli XV, pas vdekjes se Skenderbeut.
Gjate Luftes Antifashiste te popullit shqiptar (1939-1944), u zhvillua nje letersi e rezistences, e cila lindi ne ilegalitet permes shtypit klandestin te Partise Komuniste Shqiptare. Krijimet e kesaj letersie ishin kryesisht shkrime publicistike, skica letrare dhe tekste kengesh partizane. Autoret e saj qene luftetare antifashiste te brezit me te ri (Sh.Musaraj, A.Caci, F.Gjata, K.Jakova, Q.Buxheli).
Pas Luftes II Boterore, letersia shqiptare njohu nje zhvillim masiv. Tipari kryesor i letersise dhe i arteve te kesaj periudhe, ishte zhvillimi i tyre i orientuar ideologjik dhe levrimi i te gjitha zhanreve, sidomos i romanit, i cili, nga nje zhaner pa tradite, doli ne krye te procesit letrar.
Tipi me i levruar i romanit u be romani realist social, me permbajtje etologjike dhe historike, me subjekt linear (J.Xoxa, S.Spasse), por nuk mungon as romani me kompozicion te thyer, me poetike te hapur dhe me nje nenshtrese filozofike, qe buron nga asosacioni i ideve dhe analogjite historike (I.Kadare, P.Marko) dhe as romani satirik (D.Agolli, Q.Buxheli).
Tregimin dhe novelen, e levruan Dh.Shuteriqi, N.Prifti, Z.Cela, T.Laco, Dh.Xhuvani, N.Lera e te tjere, kurse poezine, I.Kadare, D.Agolli, F.Arapi, Xh.Spahiu, M.Ahmeti e te tjere.
Me pak, u zhvillua drama (K.Jakova "Toka jone", 1955) dhe komedia (S.comora "Karnavalet e Korces" 1961).
Letersia e kesaj periudhe ne Shqiperi u zhvillua brenda kornizave te realizmit socialist, i vetmi drejtim i lejuar nga politika zyrtare. Por talente te fuqishme, pertej ketyre kornizave, krijuan vepra me nje fryme opozitare te nenkuptuar dhe me nje domethenie universale.

I. Kadare (1936), me poezine ("Perse mendohen keto male" 1964, "Motive me diell" 1968, "Koha" 1976) dhe sidomos me prozen e tij ("Gjenerali i ushtrise se vdekur" 1963; "Keshtjella" 1970; "Kronike ne gur" 1971, "Dimri i madh " 1977, "Ura me tri harqe" 1978, "Piramida" 1992; "Spiritus" 1996 etj.), sfidoi kufizimet e kohes dhe perteriti letersine shqiptare me forma dhe motive qe e integrojne ate ne rrjedhat moderne te letersise boterore.
Vepra e Kadarese paraqet nje enciklopedi artistike te jetes shqiptare, nje afreske te gjere te ngjarjeve historike dhe bashkekohore, te perjetuara me nje qendrim filozofik te shprehur here hapur e here permes gjuhes se Ezopit.
Filozofia, mentalitetet, dramat dhe traditat historike e kulturore te shqiptareve, te kaluara ne filtrin e mendimit artistik te shkrimtarit, jane paraqitur ne vepren e tij si shprehje e identitetit kombetar, e vitalitetit te kultures shpirterore te popullit te vet dhe si faktor i qendreses e i mbijeteses se tij historike.
Kadareja krijon nje proze moderne duke shfrytezuar gjeresisht analogjite historike, parabolat dhe asosacionet, legjendat dhe mitologjine kombetare. Vepra e tij ka nje poetike te hapur qe vjen nga perzierja e koheve, e rrafsheve te ligjerimit artistik, e reales me irealen, nga natyra e thyer mozaikale e kompozicionit.Vepra e Kadarese i sjell letersise evropiane nje arome karakteristike mesdhetare, ballkanike dhe pasuron ate me koloritin e nje areali tipik per vecanesine e tij etno-kulturore.
Duke u nisur nga bota epike e legjendave dhe baladave mesjetare, proza e Kadarese kapercen distancen kohore dhe sjell ne rezonance mentalitetin dhe ndergjegjen artistike e mesjetare, me mentalitetin dhe ndergjegjen artistike te kohes sone. Nga perpunimi i thelle krijues i fondit te traditave te lashta popullore, mesazhi i prozes dhe i poezise se Kadarese fiton njeheresh nje thellesi historike dhe nje note humane universale.
Krijues me nje vetedije te forte kritike, Kadareja jo vetem ka poetizuar vlerat shpirterore te kombit te vet, por dhe ka fshikulluar traditat anakronike, mentalitetet retrograde, psikologjine provinciale dhe konvencionet e jetes se shoqerise shqiptare.
Me frymen e disidences, ne kushtet e diktatures kur u krijua vepra e Kadarese, ka ndihmuar t'i gerryhen themelet regjimit totalitar ne Shqiperi. Ekzili i tij politik ne France ne vitin 1990, kur ne Shqiperi sapo kishin filluar proceset demokratike, u dha shtyse ketyre proceseve.
Per keto vlera, vepra e Kadarese gezon nje popullaritet te gjere dhe eshte perkthyer ne te gjitha gjuhet e medha te botes (anglisht, frengjisht, gjermanisht, spanjisht, rusisht, italisht, arabisht etj.). Kadareja eshte vleresuar nga kritika e huaj, si nje prej shkrimtareve me te shquar bashkekohore te letersise boterore dhe ka fituar disa cmime nderkombetare. Kadareja eshte sot perfaqesuesi me eminent ne bote i kultures shqiptare.

Poet i holle lirik dhe shkrimtar satirik D. Agolli (1931), ka sjelle ne poezine shqipe freskine e nje frymezimi spontan meditativ dhe ne roman humorin e lehte popullor qe shkon deri ne grotesk. ("Shkelqimi dhe renia e shokut Zylo" 1973; "Arka e djallit" 1997). Ai eshte mjeshter i tregimit psikologjik, filozofik ("Zhurma e ererave te dikurshme" 1964, "Njerez te krisur" 1995).
Nga permbledhjet me te rendesishme poetike te Agollit, duhen permendur, "Shtigje malesh dhe trotuare" 1965, "Fjala gdhend gurin" 1977, "Udhetoj i menduar" 1985 dhe "Lypesi i kohes" 1995.
Agolli ka lindur ne nje katund te Shqiperise juglindore dhe mori pjese fare i ri ne rezistencen antifashiste. Lidhja e ngushte me jeten popullore dhe me idealet antifashiste, percaktuan permbajtjen e vepres se tij. Tipar i romaneve te Agollit per rezistencen eshte aktualizimi i vlerave te saj morale, permes sinkronizimit artistik te ngjarjeve te luftes me kohen e sotme. Vepra e Agollit eshte bere shume popullore, eshte perkthyer ne disa gjuhe te tjera dhe eshte vleresuar nga kritika e huaj.
Ne trojet shqiptare ne Kosove dhe ne Maqedonine Perendimore, letersia ne gjuhen shqipe, e perfaqesuar nga shume emra (E. Mekuli, A. Pashku, A. Podrimja, R. Kelmendi, R. Qosja, D. Mehmeti, M. Isaku etj.), ndonese e zhvilluar ne nje kontekst tjeter politik e kulturor, edhe pas luftes, ruajti lidhjet me kulturen meme dhe solli ne art ravgimet dhe dramat kombetare e humane te njeriut te atyre trevave. Ne diasporen shqiptare ne Europe, pas Luftes, nuk pati ndonje levizje te mirefillte letrare. I vetmi shkrimtar me rendesi qe krijoi ne ate diaspore eshte M. Camaj (1925-1992), qe rreh te zbuloje ne poezine dhe prozen e tij rrenjet e identitetit te shqiptarit te merguar.
Rezultati me i rendesishem ne kulturen shqiptare te pasluftes ne fushe te gjuhes eshte unifikimi i shqipes standarte, te perpunuar ne nivelin e nje gjuhe moderne.
Ne fazen e sotme te tranzicionit te shoqerise postkomuniste, letersia shqiptare perjeton avantazhet e hapjes ndaj botes, por edhe problemet qe i krijohen ne keto kushte kultures se cdo kombi, per te ruajtur identitetin e vet.

''Autor Prof. Jorgo Bulo''