Jeronim De Rada, afirmuesi i letërsisë arbëreshe ...

Letërsia arbëreshe e afirmoi veten si letërsi artistike përmes krijmtarisë së Jeronim De Radës. Në prag të 100 vjetorit të vdekjes së tij, vlerat si poet, folklorist, publicist, filolog dhe estet bashkohen tek ky patriot që shkriu tërë energjitë e veta për zgjimin e shqiptarëve dhe lirinë e atdheut të stërgjysherve. I lindur në nëntor të vitit 1814, ai që në rini u njoh me letërsinë antike dhe moderne si dhe me idetë e iluminizmit , duke i ndezur edhe shkëndijat e para të talentit.

Që në këtë kohë De Rada shkruan poemën me subjekt shqiptar "Odisea" por që botohet shumë vonë. Kontakti që pati me folklorin arbëresh do t'i zbulonte shpirtin e popullit të vet. Një botë e re dhe më e gjallë do të hapet përpara tij, kur nisi studimet për drejtësi në Napoli të Italisë, aty ku do të linde edhe vepra e tij e parë "Këngët e Milosaos", që shënon agimin e një periudhë të re për letërsinë tonë kombëtare. Në këtë periudhë ai hyn në një rrugë të re, rrugë e përpjekjeve aktive për çlirimin e atdheut të të parëve, Shqipërisë, dhe të vendlindjes, Italisë.

Në të njëjtën kohë ai përpiqet të zgjerojë horizontin e vet kulturor, boton poemën e tij të dytë "Serafina Topia" në të cilën spikasin idetë liridashëse. Kështu emri i poetit bëhet gjithnjë dhe më i njohur. Batica revolucionare e vitit 1848, e gjen shkrimtarin në krahun e liberalëve, pikëpamjet e të cilëve ai i mbron ne gazetën që atë vit themeloi vetë, me titull "Arbëreshi i Italisë". Për të vënë në vend qëllimin e madh të përhapjes së idesë kombëtare shqiptare me anë të zhvillimit të kulturës amtare, De Rada pas shumë përpjekjesh arrin të vendosë në Kolegjin e Shën Adrianit mësimin e shqipes, duke u bërë mësues i saj.

Pas vitit 1860, De Rada filloi të botonte një varg veprash me karakter estetik, gjuhësor, politik, folkloristik të cilat militonin për çështjen shqiptare, për njohjen e traditave të lashta të popullit shqiptar dhe për zhvillimin e kulturës në gjuhën shqipe. Emri i poetit tashmë i kapërcen kufijtë e botës arbëreshe duke u bërë i njohur në botën kulturore dhe shkencore evropiane duke u çmuar nga personalitete të tilla si Dora d'Istria, dhe Lamanter i cili i shkruante De Radës se; "Poezia ka lindur në brigjet tuaja dhe atje duhet te rikthehet...".

Një periudhë të re në veprimtarinë e rilindësit arbëresh shënon themelimi prej tij i revistës "Fjamuri i Arbërit" organ që mbajti lart flamurin e patriotizmit duke insistuar në kërkesën për autonomi. Në vitet e fundit të jetës së tij De Rada shkruan vepra të tilla si "Skanderbeut të pafan", "Pellazgë e shqipëtarë", "Konferenca mbi gjuhën shqipe" etj. Ditët e fundit të jetës qënë të rënda dhe të mundimshme për shkrimtarin nëntëdhjetëvjeçar. Mendimi i fundit i shkrimtarit të madh ishte për Shqipërinë, fjalët e tij të fundit për fatin e hidhur të arbëreshëve; ..."gjaku ynë i shprishur...fisi ynë i shpërndarë...".

Instituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë propozon dhënien e titullit "Nderi i kombit" - Intituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë në Tiranë, i ka kërkuar Akademisë së Shkencave, që kjo e fundit t'i drejtohet Presidentit të Republikës së Shqipërisë, Alfred Moisiu, me propozimin për dhënien e titullit "Nderi i Kombit", rilindasit Jeronim De Rada. Ndërkohë 100 vjetori i vdekjes së De Radës do të kujtohet në datë 28 Shkurt, me një sërë veprimtarish në hapësirat mbarëshqiptare dhe ato arbëreshe. Tirana, Kozenca dhe Prishtina do të jenë tri qendrat në të cilat do të kujtohet jeta artistike e poetit.

Një konferencë shkencore do të mbahet në këtë ditë në Tiranë, në kujtim të veprës së De Radës, ku akademikë arkivistë do të bëjnë një sintezë studimore të veprës së tij. Studjues si, Kristaq Jorgo, Alfred Uçi, Klara Kodra, Shaban Sinani, Ali Xhiku, do të diskutojnë për veprën e poetit në kufi mes traditës dhe modernes. Ndërkohë pjesëmarrës në këtë konferencë do të jenë dhe studjues përtej kufijve si, Ali aliu dh Hamid Xhaferri. Veprimtari për nder të De Radës do të zhvillohen dhe në Prishtinë (Kosovë), ndërsa në Kozenca të Italisë do të mbahet një veprimtari shkencore.