Teme mbi shkrimtarin e madh te letrave shqipe ''ISMAIL KADARE'' .
Nderuar me titullin e larte ''NDERI I KOMBIT'' si dhe kandidat (per shume vite me radhe) i cmimit nobel ne letersi. Anetar i akademise se shkencave te Shqiperise , dhe i akademise Franceze te shkencave morale. Vepra e Ismail Kadaresë është përkthyer në 32 gjuhë të huaja duke arritur kështu një rekord të përhapjes në tërë botën e qytetëruar.


ISMAIL KADARE lindi në qytetin e Gjirokastrës. Atje ai kaloi fëmijërinë dhe kjo la gjurmë të thella në gjithë jetën dhe krijimtarinë e tij. Shkollën e mesme e kreu në gjimnazin "Asim Zeneli". Më pas kreu studimet e larta në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë në Universitetin e Tiranës, pastaj në Institutin "Gorki" të Letërsisë Botërore në Moskë. Këto studime iu ndërprenë për shkak të krizës politike ndërmjet Shqipërisë dhe ish Bashkimit Sovjetik. Kadareja ka punuar në gazetën "Drita", pastaj drejtoi revistën "Les letres albanaises". Së fundi punonte në profesion të lirë. I.Kadare ka qenë dhe është protagonist i jetës politike dhe i mendimit të vendit qysh prej viteve '60. Në fund të vitit 1990, dy muaj pas rënies së shtetit diktatorial, Kadare u largua së bashku me familjen në Paris, por mbajti lidhje mjaft të shpeshta me Shqipërinë. Ismail Kadare është një nga personalitetet më të shquara të kulturës shqiptare, ambasador i saj në botë. Kadare është shkrimtari që i ktheu mitet legjendare në realitet, shkrimtari që bëri histori prej prehistorisë; pa rënë në kundërthënie me vetveten dhe gjykimin modern, ai arsyetoi estetikisht në mënyrë të përkorë dhe për kohën absolute. Në Shqipërinë e ndodhur në udhëkryq vepra e Kadaresë ka qenë dhe mbetet një shpresë apo një ogur i bardhë për të.
Ismail Kadare është autor i shumë veprave në poezi e prozë, laureat i shumë çmimeve kombëtare, kandidat i çmimit Nobel për shumë vite me radhë, anëtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe Anëtar i Akademisë Franceze të Shkencave Morale.
Vepra e Ismail Kadaresë është përkthyer në 32 gjuhë të huaja duke arritur kështu një rekord të përhapjes në tërë botën e qytetëruar.

Imazhe te Ngjitura

ismail_-_kadare.jpg (12.2 KB, 256 vezhgime)

POEZIA E KADARESË

Poezia e Ismail Kadaresë është një prej zhvillimeve më novatore në vjershërimin shqip gjatë një gjysmë shekulli. Ajo shprehu vendosmërinë e shkrimtarëve të brezit të viteve '60 për të realizzar qëllime estetike të ndryshme prej paraardhësve.
Frymëzime dialoshare (1954), Ëndërrimet (1957), Endërr industriale (1960), Shekulli im (1961), Poemë e blinduar (1962), Përse mendoben këto male (1964), Shqiponjat fluturojnë lart (1966), Motive me diell (1968), Koha (1976), Shqipëria dhe tri Romat, përbëjnë titujt kryesorë të veprës poetike të Kadaresë.
Ismail Kadare, ndryshe nga Agolli, në periudhën e parë të krijimtarisë së tij, u tërhoq pas poemës epiko-lirike. Në prirjen e përgjithshme ai nuk u shkëput prej frymës monumentalizuese të poezisë së mëparshme, por e kushtëzoi këtë me tipin e njeriut shqiptar, të historisë së tij kombëtare, të fatit të tij nëpër shekuj. Thuajse në të gjitha poemat e shkruara në vitet '60 -'70 ka një gërshetim të mjeteve të reja të të shprehurit me mënyrën tradicionale të të vështruarit të jetës dhe të historisë:

Po s'ndërron ai kurrë
Art i skulpturës
Gënjeshtrën mbi mua ka ngrírë përgjithnjë.
I mbërthyer në dëshminë e saj të rremë
Të vërtetën kujtoj dhe qaj për të.
(Laokonti)

Poezia e Kadaresë, ndryshe prej prozës së tij, është përgjithësisht e qartë, pa ekuivoke, shpesh marciale, thuajse përherë optimiste. Ajo, në kritikën zyrtare, është pritur si pasurim problematik i poezisë shqipe, veçanërisht me temën e qëndresës shumëshekullore të popullit shqiptar në rrugën e tij të gjatë të historisë. Poezia e Kadaresë është poezi e sfidave të mëdha shqiptare. Ajo është e përshkuar nga qëndrimi hyjnizues ndaj historisë kombëtare, ndaj lavdisë së tyre, ndaj tokës së të parëve, ndaj gjuhës shqipe.
Qëndresa hyn në poezinë e Kadaresë qysh prej kohërave antike, deri në periudhat më të afërta të historisë. Veçmas ajo lidhet me "motin e madh", të epokës së Gjergj Kastriotit; por Kadare hyjnizoi një periudhë më të hershme se kjo, që ishte mitizuar më herët prej Rilindjes Kombëtare: periudhën e humanizmit evropian (siç mendon shkenca e historisë, kjo periudhë e gjeti Shqipërinë në të njëjtën shkallë zhvillimi me anën tjetër të Adriatikut), e cila pati shprehjen e saj dhe në njeriun dhe qytetërimin shqiptar:

Njëzet e katër luftra bëri,
Njëzet e katër vdekje theu.
çka mangut linte ditën Gjergji,
Plotësonte natën Skënderbeu.
(Portreti i Skënderbeut)

Përgjithësisht poezia e Kadaresë është e sunduar prej mitit të së shkuarës, evokimit të lavdisë së dikurshme. Kadare synon, përmes poezisë së tij, ta çlirojë njeriun shqiptar prej akuzash që e kanë ndjekur ndër shekuj, duke përfshirë akuzën si popull i lindur me instinktin e luftës dhe të mercenarizmit, binjak me armën dhe peng i saj:

Dhe kur binin në prille a në vjeshtra
Nëpër brinja të shtrirë, nëpër lugje,
Si me zjarre të vegjël të pëtjetshëm
Era loste me xhufkat e kuqe.
(Nisja e shqiptarëve për në luftë)

Poema epiko-lirike shqipe arriti një nivel të lartë afirmimi me vepra të tilla të I. Kadaresë, si "Përse mendohen këto male" dhe "Shqiponjat fluturojnë lart", pastaj me "Shekulli i 20-të", "Poemë e blinduar", "Shqipëria dhe tri Romat" e vepra të tjera.
Poezia e Kadaresë është e prirur drejt sintetizmit dhe abstraksionit. Në këtë cilësi poezia e Kadaresë të sjell ndërmend vjershërimin e Migjenit. Sintetizmi shfaqet në mungesën e çfarëdo subjekti apo elementi të subjektit. Poemat e Kadaresë, përgjithësisht poezia e tij, janë art mendimi, pa elemente të rrëfimit (narracionit). Si të tilla, si poema mendimi, ato ofrojnë shumësi leximesh, në kohë dhe në miedise të ndryshme.
Kadare në problematikën e poezisë shqipe, krijoi emërtesën e "temës së madhe". dhe jo vetëm kaq, ai e ktheu në mit atë, duke e bërë mbizotëruese në jetën letrare të vendit për më shumë se dy dekada. Para së gjithash poezinë e Ismail Kadaresë e intereson ajo që shpesh quhet gojëdhënë kombëtare ose mit i origjinës. Sfidat më të rëndësishme të historisë së popullit shqiptar janë stacione të poezisë së tij.
Kadare i shkroi disa prej veprave të tij më të rëndësishme në vargje të lira, duke përvetësuar vlera të rëndësishme të vjershërimit tradicional, prej De Radës deri tek Migieni. Në fillimet e veta ishte i ndikuar prej poezisë ruse, veçmas prej Majakovskit. Poezia intime e Kadaresë është mjaft e ngrohtë, e drejtpërdrejt, një bashkëbisedim me të dashurën që përgiithësisht është larg si vend apo si kohë:

Do shkoj të ulem përmbi pellgjet,
Të pi në gjunjë duke rënë,
Në grykë e di që do më ngelet
I ftohti medaljon i hënës.

Gjithashtu poezia intime e Kadaresë përshkruhet nga malli për qytetin e lindjes, për njerëzit që lanë gjurmë në fëmijërinë e tij,
për atdheun kur ndodhet larg tij, për kohën studentore, vajzat dhe rrugët e Moskës kur është në atdhe, e mbi të gjitha, për vajzën që le gjurmë në shpirtin e tij, por që përgjithësisht ndodhet larg.

Imazhe te Ngjitura

sp021101a.jpg (8.8 KB, 250 vezhgime)

RAPORTI NDËRMJET JETËS DHE VDEKJES

Raporti midis jetës dhe vdekjes, midis të gjallëve dhe varreve, midis brezit që shkoi dhe atij që vjen, një nga raportet më thelbësore të qenies njerëzore, përbën një rregullator të mbifuqishëm të gjithë yllësisë së veprave të Kadaresë. Synimi parësor i çdo letërsie serioze që të qëndrojë mbi kohën dhe hapësirën zuri vend kryesor që tek romani "Gjenerali i ushtrisë së vdekur". Ky roman i kushtohet misionit të një shtabi ushtarak të gjallë, i cili duhet t'i bëjë nderet e fundit një armate të tërë ushtarësh të mbuluar me dhè. Vlera e jetës, çmimi i vdekjes, taksa e gjakut, varrimi dhe zhvarrimi, muranat anonime dhe piramidat hijerënda, ringjallja dhe rivdekja (rivrasja), arka e hirit dhe dosja e zezë, kamarja e turpit dhe përmendorja e nderit, harrimi dhe përjetësia, vetëflijimi dhe kurbani, trupi dhe hija (fantazma, sozia, spiritus), janë nocione themelore artistike të shkrimtarit.
Në mënyrë të veçantë vdekja përbën një zgjedhje të dendur të autorit për të dhënë qëndrimin e tij ndaj jetës njerëzore. Ajo paraqitet në formë individuale dhe kolektive, natyrore dhe heroike, të mirëqenë dhe të sajuar. Ajo vjen nga fati, nga hakmarrja, nga lufta, nga gjyqi, nga sëmundja nga mplakja; në të gjitha pamjet e saj, si ndërprerje e zakonshme e jetës, si shpagim për vdekjen e tjetrit, si prurje e lëngatës, si varje apo pushkatim nga shteti, si zvarrisje apo linçim nga hakmarrja.
"Gjenerali i ushtrisë së vdekur", vepra që i dha njohjen ndërkombëtare Kadaresë, nuk është e para që trajton raportin midis jetës dhe vdekjes. Qysh tek "Balada e zhvarrimit", kushtuar fatit pas-vdekjes të prijësit arbër Gjergj Kastrioti, duket qartë prirja për të zbuluar, nëpërmjet qëndrimit ndaj varrit, kulturën nga barbaria, dhunimin nga shenjtërimi, sundimin e të vde****e mbi të gjallët.
Në tregimin "E krehura", vdekja dhe varret, në heshtjen e tyre, marrin vlerë fisnikëruese. Njeriu që edhe me vdekjen dëshiron të tregojë dinjitet dhe fuqi shpirtërore ka një varr të thjeshtë, pa shenjë, në një kënd të padukshëm të varrezave verilindore të kryeqytetit, ndryshe nga shumë të tjerë, që, në përputhje me hierarkinë zyrtare mbitokësore, mbajnë mbi krye statuja, ornamente, lule dhe figura. Por ata nuk kanë bërë më shumë se Egla e vogël për Shqipërinë dhe s'kanë asnjë meritë për të qenë të diferencuar edhe përpara vdekjes e varrit. Nëpërmjet varreve Kadareja ka stratifikuar gjithë shoqërinë shqiptare, në kuadrin e së cilës veprojnë personazhet e tij.
Shtresëzimi i shoqërisë në veprën e Kadaresë fillon me varret pa emër, me muranat e thjeshta në gryka malesh e pusish, me varrezat e zakonshme shqiptare, pranë kishës, rrethuar me selvi; për të vazhduar më tej me përmendoret dhe lapidarët, me varret e shenjtëruar për motive patriotike, siç janë varret e dëshmorëve (le të kujtojmë, për shembull, varrin e veçantë të Alush Tabutgjatit; varrin e Skënderbeut ose edhe të pashait turk në Orikum) dhe për të përfunduar me piramidën e faraonit Keops ose arkën e hirit të trupit të djegur të Çu En Lait, që, sipas testamentit të tij, u derdh mbi hapësirën ndërkontinentale të Kinës, për ta pushtuar me frymën e vet.

Ismail Kadare është nga personalitetet më të shquara të letërsisë shqiptare. Me veprën e tij, që ka shënuar një numër rekord të përkthimeve (në rreth 32 gjuhë të huaja) ai e bëri të pranishme Shqipërinë në botë, me historinë dhe me kulturën e saj shekullore.
Kadareja që në vitet '60 shënoi kthesë në letërsinë shqiptare me poezinë dhe prozën e tij. Brenda potencialit të tij krijues janë mitet dhe legjendat, e shkuara dhe e ardhmja, raportet e përkohshmërisë dhe të përjetësisë, dramat e kaluara dhe ato të tashmet, veset dhe virtytet shqiptare, kullat dhe pallatet moderne, qëndresa dhe humbja, zhdukja dhe ringjallja, të gjitha labirintet e jetës dhe të vdekjes. Duket sikur asgjë çka është shqiptare, nuk mund t'i shpëtojë syrit të shkrimtarit të madh.
E gjithë vepra e Ismail Kadaresë që nga botimi i parë deri te i fundit ndrit nga mesazhi dhe shpresa për një Shqipëri të barazuar me shtetet më të qytetëruara të botës, sepse asktu e meriton, ndihet të pohojë autori.

Imazhe te Ngjitura

ismail_kadare_150.jpg (6.9 KB, 244 vezhgime)

Poezi

Edhe kur Kujtesa

Edhe kur kujtesa ime e lodhur
Ashtu si ato tramvajet e pasmesnatës
Vetëm në stacionet kryesore do të ndalojë,
Une ty s'do të harroj.

Do të kujtoj
Mbrëmjen e heshtur, të pafund të syve të tu,
Dënesën e mbytur, rrëzuar mbi supin tim
Si një dëborë e pashkundshme.

Ndarja erdhi
Po iki larg teje...
Asgjë e jashtëzakonshme,
Veç ndonjë nate
Gishtat e dikujt do të mpleksen në flokët e tu
Me të largëtit gishtat e mi, me kilometra të gjatë...

Poezi

Gjuha Shqipe

Kur në sulm hodhën turqit
Hordhitë e pambaruara,
Kështjellat e sintaksës
S'i muar, që s'i muar.

Në bedena poemash
Popullore mbetën
Kufoma divanesh e
Kufoma bejtesh.

Kur panë se gjuhës
S'i hodhën dot prangat,
Lëshuan drejt saj
Gjithfarë merimangash...

Në përçartje ta kthenin
Në delir në jerm,
Ishin vite të rënda,
Ishin shekuj plot helm.

Të të bënin ty, donin
Shqipëri memece,
Po ja erdhi Naimi,
Si yll mbi ty ecte.

Dorën e zbehtë
Mbi ballë të vuri,
Të të hiqte zjarrllëkun
Prej të sëmuri.

Dhe vdisnin pjesëzat,
Thaheshin merimangat,
Ndriste si perlat
Poezia e madhe.

Kjo gjuhë, që provoi
Akrepët e shkretëtirës,
Ç'do të thotë përçartje
E di, oh, e di mirë.
E di ç'do të thotë

Kllapi hermetizëm,
Qoftë e ardhur nga Roma,
Qoftë e ardhur nga Parisi.

Kjo gjuhë martire,
Lehonë e përjetshme
Që lindi mes dhimbjesh
Art të pavdekshëm.


Në fillim qe fjala! Zor se mund të ketë poet me të vërtetë të shquar që të mos i ketë kushtuar një shkrim gjuhës së tij.Ismail Kadareja ka pasur rastin të shprehë disa herë vlerësinùn e tij per gjuhën shqipe, duke veçuar sidomos karakterin e saj të dyfishtë, të përzier, si gjuhë me elemente analitike e sintetike njëherësh, gjë që i jep asaj mundësi të pakufizuara shprehjeje, pasurimi. Në një rast, madje. e ka parë atë edhe në raport me shumë gjuhë të tjera të mundshme komunikimi duke pranuar për një çast hipotezën e ekzistencës së qytetërimeve jashtëtokësore në galaktikat e tjera të universit. Poezia "Gjuha shqipe", e bashkërenditur me shumë vjersha të tjera në vëllimin "Koha", është kushtimi më i rëndësishëm i Kadaresë për shqipen. Është për t'u vënë re se këtë vjershë ai e krijoi në kulmin e njohjes e të lavdisë në rrethet letrare ndërkombëtare, atëherë kur kritikët tanë i kishte zënë meraku se mos fama e jashtme do ta joshte së tepërmi autorin për t'i marrë mendtë. "Gjuha shqipe" e prishi traditën e vjetër. Ajo nuk është poezi himn, si kushtimet e poeteve të mëparshëm Kadareja e sheh gjuhën si qytetërim.

Poezi

Kërcënimi

Shtat'qind vjet kam për t'i djegur kullat,
Do të t'i vras qentë shtat'qind vjet.
Kështu Mujo me modesti pat deklaruar,
Ndërsa eposi po hynte në shekullin e tetë.

Erdh' pas tij i nënti, i dhjeti rradhazi.
Sa ngadalë në epos mllefi del...
Shtat'qind vjet kam për t'i djegur kullat,
Do të t'i vras qentë shtat'qind vjet.

Analize.

Qëndresa

Romanin "Kështjella" (1968) Kadare e shkroi në 500-vjetorin e vdekjes së Skënderbeut dhe me të fitoi çmimin e parë të konkursit. Por ngasja për kështjellën, në një kuptim më të gierë, në veprën e tij duket më herët dhe nuk mbaron me këtë libër. Figurativisht simboli i kështjellës është qysh tek "Poemë e blinduar". Njëfarë kështjelle ishte padyshim edhe kali i drunjtë i Gent Ruvinës dhe i miqve të tij të ngujuar të novelës "Përbindëshi". Një kështjellë gjigante është piramida në novelën "Ndërtimi i piramidës së Keopsit". Kulla e ngujimit e Gjorg Brezftoftit në "Prillin e thyer", bashkë me shumë kulla të tjera me një frëngji të vockël të vetë-mbrojtjes prej hakmarrjes, janë kështjella të vogla që sundonin malësitë shqiptare. Pallati i Ëndrrave, me seksionet e tij, është ndërtuar në formën e një kompleksi kullash të hekurta.
Vetë laboratori krijues i shkrimtarit, i përshkruar me hollësi në librin "Ftesë në studio", ka pjesët e rezervuara të saj, që mbrohen prej daljes në dritë si në një burg të heshtur. Hauret dhe steretë e shtëpive gjirokastrite në "Kronikë në gur", shtëpia etnografike e princit të Mirditës (Gjomark) tek "Prilli i thyer", vila e frikshme dhe e harruar e ish-ministrit në prag të gjyqit tek "Koncert në fund të dimrit", kampi i rreptë i të internuarve tek "Përçmimi", baza ushtarake e Vlorës (Pasha-Liman) tek "Dimri i madh", shtëpia me portë (detyrimisht) të hapur e dijetarit Martin Shkreli në Prishtinë tek "Krushqit janë të ngrirë", janë vetëm disa nga variantet e shumtë të simbolit të kështjellës në veprën e Kadaresë.
Prej botimit të parë (1968), deri tek botimi i fundit (1995); prej "Kështjellës" deri tek "Daullet e shiut", për të cilën shkrimtari është shprehur se nuk ka për të vënë dorë më, ekziston një ndryshim
i dukshëm jo vetëm artistik (si është shkruar), por edhe në përmbajtje (çfarë është shkruar). Nëse në botimin e parë romani është quajtur si një vepër e qëndresës historike shqiptare, si një përmendore e heroizmit kombëtar, me një aludim të qartë që mund ta quanim "anti-bllokadë", theksi i së cilës drejtohej kundër pushtuesve të huaj, që nuk lanë kërkim pa bërë për t'u ndërprerë zotërve të kështjellës "Al-Hisar" edhe ujësjellësin; në botimin e dytë, ndonëse nuk ndryshon asgjë në evokimin e trimërisë së arbërve të shekullit të 15-të, ndryshon pothuajse rrënjësisht ai që mund ta quanim "mbitekst" apo "lexim i super-pozuar": "Daullet e shiut" nuk është romani i anti-bllokadës së imponuar, por denoncim i vetëveçimit (izolimit) të zgjedhur vullnetarisht.
Sido që të jetë vetë simboli i kështjellës, në traditën letrare shqiptare, i ka bartur historikisht të dyja mbishtresat kuptimore: ajo është figurë qëndrese, rrethimi ose ngujimi (izolimi, në kuptimin modern).

Analize

Dilema ndermjet ures dhe keshtjelles

Bashkë me një varg veprash të tjera, "Ura me tri harqe" bën pjesë në një cikël romanesh e novelash, që Kadare i ka shkruar me një qëllim të qartë për të krijuar imazhin e një "Shqipërie tjetër", e cila ndryshon shumë nga ajo që shihet me sy, një Shqipëri me princa, kontë, dukë, ipeshkvinj, udhëtarë të ditur, prelatë të shkolluar, që gati ishin të përjashtuar nga letërsia si figura me misione pozitive. Autori, në pamundësi për të shprehur hapur mendimin e tij mbi zhvillimin e avancuar të qytetërimit perëndimor, përpiqet t'ua tregojë këtë lexuesve duke gjetur në traditën e "Shqipërisë tjetër" atë fazë të historisë kur vendi, edhe sipas dijetarëve, ecte në një hap me fqinjët e tij përtej Adriatikut. Shkrimtarin nuk mund të mos e shqetësojë fakti i njohur se balada shqiptare është e vetmja në Ballkan që bën fjalë për një murim kryesisht në kështjellë. Ai është i vetëdijshëm se kjo është kushtëzuar nga rrethanat kritike historike që kanë shoqëruar fatin e popullit të tij. Eshtë e vështirë që një popull vazhdimisht në rrudhje të vendosë pëlqimin e urës para kështjellës. Kjo, ndoshta, është një nga dilemat më tronditëse që kanë përjetuar shqiptarët. Ura është për ta edhe e dëshiruar, por njëkohësisht edhe e frikshme, sepse "në urë kalon i miri dhe i keqi, miku dhe anmiku". Rreziku i ekspansionit, që mund ta kthejë urën e Ujanës së Keqe në një kuçedër, ndihet në gjithë romanin, si një kontekst historik i domosdoshëm për të treguar se edhe në "Shqipërinë tjetër" marrja e vendimit ka qenë e vështirë.
Sikurse në rrjedhat e historisë, edhe në këngë, populli i ka ngritur urat, duke u kushtuar edhe flijimin njerëzor, sa herë që kanë fryrë erëra paqeje dhe miqësie. Por shumë shpesh është mbyllur në kështjella, madje me tri-katër rrethime, pikërisht për shkak të erërave të frikshme që i kanë zënë vendin paqes. Këto ndërrime lidhen jo me gjurmë vitesh, por me prurje kohërash historike. "Shtatqin vjet do t'i djeg kullat", i kërcënohet një prej heronjve kreshnikë të eposit shqiptar kundërshtarit të vet.
Në veprën e Kadaresë dilema midis urës dhe kështjellës është po aq tronditëse sa në vetë historinë e popullit. Në formën më të pjekur artistike kjo dilemë shprehet në romanet "Kështjella" dhe "Ura me tri harqe". Në një farë mënyre ato janë vazhdim i njëri--tjetrit.
Ai që krijoi kështjellën e qendresës në kushtet e darës së armiqësisë nuk mund t'i lejonte vetes të mbetej pa urë i ndarë dhe i vetmuar nga bota. Këtë ide Kadare e arriti duke krijuar "Urën me tri harqe", vështruar në shumicën e rasteve si një çmitizim i legjendës.

Roman

Gjenerali i ushtrise se vdekur
(fragment)

Në hotel "Dajti" gjenerali e ndjeu veten mirë. Ai shkoi në dhomën e tij dhe ndërroi uniformën. Pastaj zbriti në holl dhe porositi një bisedim telefonik me shtëpinë.
Gjenerali, prifti dhe tre shqipëtarët u ulën në një tavolinë. Ata biseduan për gjëra të ndryshme dhe të parëndësishme. U shmangeshin bisedave politlke dhe shoqërore. Gjenerali ishte shumë serioz dhe i sjellshëm. Prifti fliste pak. Gjenerali dha të kuptonte se ai ishte kryesori, megjithëse prifti fliste më pak. Ai foli për traditat e bukura që ka krijuar njerëzimi në lidhje me varrimin e ushtarëve. Përmendi grekët e trojanët, që varrosnin njerëzit me aq madhështi në pushimet midis luftërave. Ai ishte shumë entuziast për misionin e tij. Do ta kryente shumë mirë këtë mision të rëndë dhe të shenjtë. Mijëra nëna prisnin bijtë e tyre. Ato kishin njëzet e ca vjet që prisnin. është e vërtetë se kjo pritje ndryshonte pak nga ajo pritja tjetër, kur ato shpresonin, t'u ktheheshin të gjallë bijtë e tyre, por, sidoqoftë, edhe të vdekurit priten. Ai do t'u çonte nënave eshtrat e bijve të tyre, që gjeneralët budallenj nuk ditën të udhëhiqnin në luftë. Ai ishte krenar për këtë. Ai do të bënte çmos.
- Zoti gjeneral, telefoni... Gjenerali u ngrit plot gjallëri. - Më falni, zotërinj. - Me hapa të gjatë dhe madhështorë shkoi në portinerinë e hotelit.

Po aq madhështor u kthye. Shkëlqente i tëri. Në tryezë pinin konjak dhe kafe. Biseda ishte më e ngrohtë. Gjenerali përsëri dha të kuptohej se ai ishte kryesori në këtë mision, sepse prifti, megjithëse kishte gradën kolonel, në këtë rast ishte vetëm një përfaqësues shpirtëror. Ai ishte kryesori dhe mund të hapte çfarë bisede që të donte: për konjakët, kryeqytetet, cigaret. E ndiente veten shumë mirë në këtë sallon hoteli, me këto perde të rënda, me këtë muzikë të huaj, bile, më tepër se të huaj. Ai u habit dhe vetë nga i erdhi kështu papritur kjo dashuri për konfortin, për të gjitha objektet që shikonte rreth e rrotull në sallonin e hotelit, duke filluar nga kolltukët e rehatshëm e gjer te zhurma e këndshme që bënte makina e ekspresit të kafes. Më tepër se dashuri, ndoshta ishte një ndjenjë malli e parakohshme për diçka që e ndiente se do ta braktiste për një kohë të gjatë.

Gjenerali ishte i gëzuar. Shumë i gëzuar. As vetë nuk e dinte përse i erdhi kjo valë gëzimi e papritur. Ky ishte gëzimi i udhëtarit që gjen një strehë pas një udhe të rrezikshme në mot të keq. Ajo gota e vogël e verdhë e konjakut nisi t'i dëbonte përherë e më shumë pamjen e irnosur e kërcënuese të maleve, që edhe tani në tavolinë e shqetësonte herë pas here. "Si një shpend krenar i vetmuar... " Befas e ndjeu veten tepër të fuqishëm. Trupat e dhjetëra mijëra ushtarëve, të futur në tokë, pritën kaq vjet ardhjen e tij dhe ja, ai erdhi që t'i ngrinte ara nga balta dhe t'ua kthente prindërve dhe të afërmve. Ai erdhi si një Krisht i ri, i pajisur me harta, lista dhe shënime të pagabueshme. Gjeneralët e tjerë i udhëhoqën këto kolona të pafundme ushtarësh drejt disfatave dhe asgjësimit, kurse ai erdhi që t'ua shkëpuste harrimit dhe vdekjes atë diçka që kishte mbetur prej tyre. Ai do të endej varrezë më varrezë, kudo, mbi ish-fushat e luftëtarëve, me qëlllm që t'i gjente të gjithë të zhdukurit dhe të humburit. Në luftën e tij me baltën nuk do të njihte disfatë, sepse ai ishte pajisur me forcën magjike të statistikave të përpikta.
Ai përfaqësonte një vend të madh e të qytetëruar dhe prandaj puna e tij do të ishte madhështore. Në punën e tij kishte diçka nga madhështia e grekëve dhe e trojanëve, diçka nga funeralet homerike. O, si do të mbeteshin me gojë hapur shqiptarët, që mbanin kaq shumë ombrella në duar.
Gjenerali ktheu edhe një gotë. Dhe që atë natë e tutje, çdo ditë, çdo mbrëmje, atje larg në vendin e tij, të gjitha ata që prisnin, do të thoshin për të: Ai tani kërkon. Ne shkojmë nëpër kinema, në restorante, në kafe, ndërsa ai i bie kryq e tërthor tokës së huaj dhe kërkon. Kërkon, hap varre. Oh, punë të rënda ka, por ai do të dijë t'ia dalë mbanë. Jo më kot dërguan atë. Zoti e ndihmoftë!

Roman

Përbindëshi
(fragment)

"Ti ke frikë?", i tha ai.
"S'di si të them", tha ajo. "Kur e pashë për herë të parë këtë kalë, një zë i brendshëm më tha: "Ky është kali yt i dasmës, Helenë. Ky kalë ka ardhur për ty".
"Po ti e di që s'është ashtu. Ti e di që ky kalë erdhi këtu për të gjithë ne".
" Në fatkeqësinë e përgjithshme unë kam pjesën time", tha ajo. "Nganjëherë trembem", vazhdoi me zë të ulët. " Trembem sidomos natën. Më duket sikur, atje larg në fushë, ai fillon papritur të lëvizë dhe të avitet ngadalë nën dritën e hënës me ato gjymtyrët e tij të ngathta vigane. Stuk-Stuk-Stuk, dëgjohen patkonjtë e tij prej druri".
"Sa budallaqe bëhesh", i tha ai duke qeshur. "S'bën mirë që e ushqen fantazinë me gjepura të tilla".
Helena psherëtiu.
"Ata duan të më marrin mua mbrapsht", tha ajo. "Të më heqin këndej, duke më zvaritur për flokësh".
"Mjaft, Helenë".
"Ti vetë the se në atë Kalë të Drunjtë është fshehur, midis të tjerëve, edhe ish-i fejuari im".
"Atje është gjithë vjetërsia e botës".
"E pra. Pandaj, nganjëherë, më duket se ai është kali im, që kërkon të më marrë".
"Mjaft, Helenë. Ky kalë nuk do të lëvizë kurrë asnjë hap. Do të kalbet e do të rrënohet në atë vend ku u ngrit. Sepse ai është një kalë prej druri dhe një kalë prej druri nuk mund të lëvizë kurrë vetë".
"Mund ta tërheqin", tha ajo.
"Ky rrezik ishte në fillim, atëherë kur njerëzit mund të gënjeheshin, të tërhiqeshin nga pamja e tij. Por kjo tashmë kaloi."
"Por ndoshta do të vijnë të tjerë njerëz, një tjetër brez që do t'i pëlqejë ta tërheqin kalin në qytet. Ç'do të ndodhë atëherë?". " Çdo brez përgjigjet kryesisht për fatin e tij dhe pastaj të pasardhësve të tij.
"Kurse ne... Oh, një piesë e jetës sonë do të kalojë me të, për të mos thënë e gjitha. Sa keq që ai u shfaq tamam tani, në kohën e njohjes sonë".
"Helenë, unë ta kam thënë... Kali do të kalbet aty në fushë".
"Po në qoftë se kjo vazhdon gjatë? Në qoftë se ai, me kalimin e viteve, bëhet pjesë e pandarë e horizontit, aq sa të vijë një ditë e ne të mos e kuptojmë dot horizontin pa të? Ai do t'i shtypte e do t'i bënte petë shpirtrat tanë".
"Ai do të rrënohet pa arritur ajo ditë".
"Do të rrënohet... Por kur do të ndodhë kjo?
Mos do të thuash pas tri-katër dekadash, atëherë kur ne do të jemi plakur dhe kohën më të bukur të jetës ta kemi kaluar nën terrorizimin e këtij përbindëshi? Sa keq që ai u shfaq pikërisht tani"
"Ndoshta po të mos qe shfaqur ai, ne të dy nuk do të ishim njohur".
Ajo ktheu kokën, duke kërkuar sytë e tij
"A s'kam të drejtë?", tha ai.
Ajo i vuri kokën në sup. Frymëmarrja e saj ishte e qetë. Herë-herë atij i dukej se brenda saj mezi ndihej një frymëmarrje tjetër, më e largët.
Befas ajo ktheu fytyrën nga ai. Sytë e saj duhej të ishin fare pranë, pothuajse ngjitur me sytë e tij si për ta kaluar pa humbje gjithçka.
"E sikur e gjithë kjo të mos jetë e vërtetë?" tha me zë të akullt.
" Çfarë? ç'gjë të mos jetë e vërtetë?", pyeti Genti.
"Gjithçka që na rrethon: Kali i Drunjtë, acarimi, rreziku. Sikur të gjitha këto të jenë të shpikura?"
"Të shpikura nga kush?", pyeti ai me zë të butë.
"Nuk e di", u përgjigj ajo nervoze. "Nuk e di as vetë. Ndoshta po flas marrëzira".
Ai ia lëmoi flokët qetësisht, duke u përpjekur t'ia mbështesë kokën te supi i tij.
"Ti më ke thënë se të vjetrit dyshonin shpesh për pamjet që kishin përpara. Madje, e mbaj mend, më ke treguar se qe dyshuar pikërisht edhe për Helenën".
"Ah, po. Ka një motiv të tillë të poetit të vjetër: që në Trojë s'kishte mbërritur Helena, por shëmbëlltyra e saj".
"Pikërisht".
"Por kjo mund të shpjegohet njëfarësoj", vazhdoi ai. "Grekët e kishin kërkuar të ikurën disa herë, përpara se Paridi të mbërrinte bashkë me të në Trojë. Ngaqë kishte frikë nga i ati mbret, për proçkën që kishte bërë, Paridi qe vërtitur një kohë të gjatë andej-këndej me Helenën". - Ndërsa fliste, atij iu kujtuan dy ditët e tyre në hotelin e trishtë provincial, në kohën që babai i Gentit kishte marrë ndërkaq telegramin e parë kërcënues. - "Ishte e kuptueshme që të dërguarve grekë, të cilët kërkonin kthimin e mbretëreshës së ikur, trojanët t'u përgjigjeshin madje, tepër sinqerisht: A jeni në vete, apo shikoni ëndrra me sy hapur?! Nuk ka mbërritur asnjë Helenë këtu, veç në ka ardhur hija e saj."
Ajo qeshi.
"Nuk m'i ke thënë ndonjëherë këto hollësi. E pastaj?"
"Pastai Helena mbërriti vërtet. Por thashethemet për të, qënë përhapur ndërkaq kaq shumë (në mejhane trojanët e thjeshtë shumë herë do të kenë folur me njëri-tjetrin. More, flitet se princi ynë ka rrëmbyer një mbretëreshë greke, të jetë e vërtetë thua? Profka, do të jetë përgjigjur tjetri, shpifje dashakeqëse nga ata që duan të hedhin baltë kundër shtetit!), pra kjo bisedë ishte bërë kaq shumë, saqë edhe kur Helena erdhi vërtet, diçka nga shija e mëparshme mbeti".
"Zbavitëse", tha ajo. Pastaj psherëtiu. "Në gjithë ngjarjet e vjetra ka gjithmonë një anë të këndshme. Veç kur dëgjoj për Kalin prej Druri, unë ngrij e gjitha. Atje mbaron çdo dritë dhe nis tmerri. Ndërsa ti fllsje pak më parë, unë mendoja: nga ç'zona të pashpresa kishte dalë vallë ai kali i zi?"
Ai vazhdonte t'i përkëdhelte flokët, kurse në sy rrekej të gjente njollën e errët në horizont.

Përse i le gërtnadhat e Lionit, ç'kërkon që midis kohërave të tjera endesh si sonambul? S'të mjaftuan zjarret, tempujt, klithmat e Trojës?
Përbindësh! Me mish qytetesh u mësove.
I kishte lexuar gjëkundi këto vargje apo ato ishin krijuar vetvetiu në ndërgjegjen e tij, si shtresa e myshkut në faqen e një muri?
"Jo, Helenë, tha ai. Nga asnjë mit dhe nga asnjë gropë kohërash nuk doli ky kalë. Ai u poll në kohën tonë, vetëm formën e huajti andej, sepse format janë zakonisht ato që merren hua".
"U bë shumë vonë", tha ajo.
- U bë vonë, - tha Lena. - Rojtari i konviktit përsëri do të bëjë fjalë. Eja të ikim.
U ngritën nga stoli, dolën gjer te xhadeja dhe ecën të përqafuar. Tani i kishin kthyer shpinën fushës dhe hijet e tyre të sajuara nga hëna zgjateshin e lodronin tutje në asfaltin e zi, sikur të mos kishin asnjë lidhje me ta.
Kur hynë në qytet, rrugët ishin fare të boshatisura. Një polic, mbështjellë me mushama të zezë, pinte cigare përpara portës së një arnbasade. Diku thellë, nga ca rrugë anësore, dëgjoheshin zëra.
- Po dalin fshesaxhlnjtë, - tha ai. - Me siguri është mesnatë.
Më tutje, një grup i vogël njerëzish, që ndoshta ktheheshin nga ndonjë darkë, po ndaheshin me njëri-tjetrin gëzueshëm. Qysh tani Gent Ruvina po mendonte frazat e para të kapitullit të ri të librit, dhe të giitha ato, kushedi pse, ndoshta për arsye të zërave të fshesaxhjnjve apo darkëtarëve që po ndaheshin, kishin brenda tyre fjalë të tílla si "Natën e mirë" ose "Mirëmbrëma", apo formula përshëndetjeje të ngjashme.

Fjalori i figurave të grave në veprën e Kadaresë mund të përmblidhet me dy fjalë: midis Helenës dhe Penelopës. Në kuptimin përtej-simbolik kjo do të thotë: midis kultit të bukurisë dhe të aventurës, të shprehur në mitin e Helenës, dhe kultit të devotshmërisë, të besnikërisë dhe të pritjes së rikthimit, që shprehet në mitin e Penelopës.
Këto dy mite e kulte qysh në antikitet qëndrojnë përkrah njëri-tjetrit, sikurse kulti i Akilit dhe ai i Odiseut, gjegjësisht si kulte të fuqisë së shpatës dhe të mendjes.
Midis kultit të Helenës dhe atij të Penelopës në veprën e Kadaresë gjendet një galeri e tërë personazhesh gra, që plotësojnë gjithë spektrin, ndonëse ky spektër rnbetet po aq fluid sa në harkun e një ylberi.

NOVELA E KADARESË NDËR FILMAT MË TË MIRË TË VITIT 2003

Pas "Globit të Artë", filmi brazilian "Prapa diellit" nderohet në Kejp Taun të Afrikës së Jugut. Filmi i huazuar nga novela e shkrimtarit të njohur Ismail Kadare, ngjarjet e të cilit zhvillohen në Brazil, tregon historinë rrënqethëse të dy vëllezërve.

Pasi është vlerësuar me një nga çmimet më prestigjoze të kinemasë "Globit të Artë", tanimë filmi i përshtatur nga novela e shkrimtarit Shqiptar renditet në 15 filmat më të mirë të vitit. "Prilli i thyer" i Ismail Kadaresë, tanimë i shndërruar në filmin "Prapa diellit" (Behind the sun) të regjisorit brazilian, Walter Salles. Në ceremoninë e zhvilluar në Kejp Taun, është bërë përzgjedhja e 15 filmave më të mirë të vitit në Afrikën e Jugut. Ajo që ka drejtuar përzgjedhësit e filmave që tashmë janë futur në historinë e kinemasë për vitin 2003, janë historitë që shfaqen në mënyrë vizuale në një tablo të gjerë dhe që arrijnë të shkaktojnë një ndryshim kuptimplotë nëpërmjet interpretimit të tyre. Ata janë të tërë të ndryshëm nga njëri- tjetri, por të bashkuar në një qëllim të vetëm: të sjellin në jetë dramën në mënyrë spektakolare dhe zbavitëse, duke stimuluar meditimin dhe evokuar nga ana tjetër pasionin.

RENDITJA

Pas vlerësimit të filmit "Prapa diellit" do të renditen filmi i njohur "Mbreti i Unazave: Rikthimi i mbretit", "Orët", "Chikago", "Unaza", "Qyteti i Zotit", "Adaptimi", "Në Amerikë", "Duke notuar me rrymën", "Dashuri e vërtetë". Filmi i huazuar nga novela e shkrimtarit të njohur Ismail Kadare, ngjarjet e të cilit zhvillohen në Brazil, tregon historinë rrënqethëse të dy vëllezërve, të cilët ndodhen "të burgosur" për shkak të një gjakmarrje midis familjes së tyre dhe fqinjëve të tyre mbi pronësinë e një plantacioni sheqeri. Filmi trajton natyrën destruktive të dhunës, e cila gërryen zemrën dhe shpirtin e njeriut në shpresën për paqe. Më pas renditja do të vazhdojë me filma të tjerë të njohur për kinemanë botërore si: "Dragoi i Kuq", "Pianisti", "Larg nga qielli" dhe "Vëllazëria e ujkut".

"Prapa diellit" (Behind the sun) titullohet filmi i regjisorit Walter Salles dhe Arthur Cohn, drejtor i ekipit të produksionit. Filmi bazohet në librin "Prilli i thyer", shkruar nga shkrimtari shqiptar dhe novelisti me famë evropiane, Ismail Kadare. Me ngjarjet e vendosura në zonat moçalore të Brazilit në vitin 1910, "Prapa diellit" flet për historinë e dy familjeve të ndrydhura nga një gjakmarrje vrastare, që zgjat prej brezash të tërë. Filloi si një zënkë mbi një copë tokë, por tashmë është shndërruar në një seri raprezaljesh që po merr jetët e të rinjve nga të dyja familjet. Në njërën prej familjeve, djali më i madh i mbetur gjallë, i torturuar nga ideja e një vdekjeje dhe i inkurajuar nga i vëllai i tij më i vogël, ai fillon të merret me trajtimin e spirales së dhunës. Kjo ndodh pikërisht në kohën kur një vajzë e bukur që kishte ardhur me një trupë cirku endacake, kalon pranë pragut të tij.

KRITIKËT MBI FILMIN

New York Daily News / Jack Mathews:
Historia frymëzohet nga një novelist shqiptar dhe nga tragjeditë greke të Eskilit. Ajo mbetet akoma një tregim i fuqishëm i dashurisë vllazërore dhe humbjes së pafajësisë.

Los Angeles Weekly / Ernest Hardy:
Kjo tragjedi që vihet re tek "Prapa diellit", bën që momentet e dëshirës për të jetuar të reflektohen më thellë dhe më fuqishëm në një film që është njëri nga më të mirët e vitit.

Los Angeles Times / Kevin Thomas:
Kinematografia e shkëlqyer e Carvalhos, ekipi i Antonio Pintos dhe kasti i përkushtuar, shfaqen në mënyrë të admirueshme në këtë film poetik dhe të pakompromistë.

Los Angeles New Times / Luke Y. Thompson:
I bukur për t'u parë dhe universal në temën që trajton nga çdo pikëpamje.

Chicago Tribune / Mark Caro:
Kur një kulturë ofron pak më shumë se vdekja përmbi vdekjen, vlerësimi mbi bukurinë e jetës së përditshme është më së miri një përgjigje për këto karaktere që realizuesi i filmit mund të sillte.

Village Voice / Jessica Winter:
Subjekti i filmit është dashuria midis vëllezërve në të gjitha eksremet e saj, trajektorja e saj është e paevitueshme, dhe për më shumë, zbritja e saj finale i'a del të të mbajë të mbërthyer.

Variety / David Rooney:
E mbushur me konsum dhe xhiruar në mënyrë të shkëlqyer në rajone shumë të goditura, thellë në moçalet e Brazilit verilindor, filmi gjykon në një mënyrë inapologjitike kthesën tregëtare të arenës artistike ndërkombëtare me ekzotikën e saj fshatare dhe ndjenjën e mbimbushur me imagjinatë poetike, duke i dhënë asaj dicka të barazvlefshme me frymëmarrjen madhështore.

TV Guide / Ken Fox:
Regjisori Salles është një mjeshtër i tregimit të historive, dhe shtrati ku rrjedh filmi është i pamatë.

Time / Richard Shickel:
Ky film është disi më i largët emocionalisht sesa filmi tjetër i Salles, "Central Station". Por është shumë i bukur dhe i jep një mesazh të fuqishëm një bote në të cilën kombet ashtu si këto familje, ngatërrohen në gjakmarrje absurde.

San Francisco Chronicle / Edward Guthmann:
Një alegori e fuqishme.

Boston Globe / Renee Graham:
Ky është një film, që gërmon thellë në motivet dyfishe që drejtojnë jetët. Nga njëra anë cikli vdekjeprurës që mbyt progresin, dhe nga ana tjtër kurajoja për të zgjedhur jetën.

New York Post / Jonathan Foreman:
Një fabul e fotografuar këndshëm dhe plot diell.

USA Today / Claudia Puig:
Ky tregim ka dy anë. Ai është shpresëdhënës nga njëra anë dhe nga ana tjetër tragjik, herë-herë edhe melodramatik.

New York Times / A.O.Scott:
Ndjehet aroma e dhunës së errët e përzierë me gjendjen e notave romantike që shkon drejt sentimentalizmit. Zoti Salles, gëzon besimin e një tregimtari që të çon gjatë rrëfimit, të dyshosh rreth audiencës së tij, të cilën ai për këtë shkak edhe e tejkalon.

Film Threat / Chris Barsanti:
Një film me një histori pa doreza e treguar me kaq potencë sa saqë fluturimet e saj të rastësishme në qiellin që mbart simbolizmin, interpretohen në mënyrë shumë të thjeshtë.

Chicago Sun-Times / Roger Ebert:
Përmban thjeshtësi dhe forcë nga tragjedia klasike greke, por ajo çfarë më bën të padurueshëm ka qenë tërhqja që ai ofron nëpërmjet gjakmarrjes "burrërore" midis dy familjeve.