Fëmijërinë e tij, kontaktet e para me letërsinë, studimet në Bashkimin Sovjetik, por edhe marrëdhëniet me Ismail Kadarenë, apo drejtimin prej tij të Lidhjes së Shkrimtarëve, ka rrëfyer mbrëmë në “Opinion” shkrimtari Dritëro Agolli.
Ka pranuar se mosmarrëveshjet me Kadarenë kanë lindur pas emërimit të tij në krye të Lidhjes, por edhe ka pohuar se për njohjen e tij me bashkëshorten, “sebep” është bërë Elena Kadare. Në kujtimet e 75-viteve jetë, Dritëro Agolli ka renditur edhe kohën kur u duk se regjimi komunist po shembej, megjithatë, shton se asnjëherë nuk ka menduar të kalojë në kampin e opozitës antikomuniste.

Ju keni mbushur tashmë 75-vjet. Nga kjo distancë e 75-vjetorit, si e kujtoni fëmijërinë tuaj? “Unë kam lindur në një fshat që ka emrin Menkulas.
Ishte buzë Lumit Devoll, i ngritur në një kodër, që nuk përfundonte me majë, por ishte e prerë dhe atje ishte fshati.
Përmes kalonte rruga nacionale, që vinte nga Korça.
Shkonte pastaj në Bilisht, e deri në një fshat pranë fshatit tonë, Bozhigrad, që tani quhet Miras. Me kujtohet ky fshat, ishte jo në Devollin e Sipërm, por në përgjithësi afër qendrës së Devollit. Mes Bilishtit, Dardhës e të tjerave”.

Cili ishte kontakti i parë që ju patët me letërsinë, poezinë, me atë që do të bëhej jeta juaj e mëpasme?
“Kontakti i parë, si kudo në Shqipëri, ishte me folklorin, me këngët popullore, qoftë të kënduara, qoftë edhe të lexuara.
Atëherë ishin botuar edhe “Visaret e Kombit”.
Prindërit tanë na i gjenin këto, ose i gjenim nëpërmjet shokësh.
Pastaj ishin vjershat e Naimit, të Çajupit, të Ndre Mjedës veçanërisht, por edhe të Fishtës, pasi atëherë nuk kishte ndonjë ndalim dhe kjo deri në vitin 1948.
Por unë po flas për përpara luftës. Pastaj ishin të përkthyera nga letërsia botërore, edhe orientale dhe evropiane, disa kryevepra, si Omar Khajam”.

Pleqtë e fshatit mbanin poezitë e Omar Khajamit?
“Po, po i mbanin, i kishin qejf! Kishin edhe disa poetë të dorës së dytë a të tretë, por që i kishin qejf fshatarët. Fjala vjen, ishin vjershat e Sali Butkës”.
Është shkruar që keni qenë partizan, gjatë Luftës së Dytë. Është e vërtetë apo jo?
“E vërtetë. Por, historia është kështu.
Dy vëllezër të tim eti, dolën partizanë që në fillimet e 1943-it.
Im atë ishte kryetar i Këshillit Nacionalçlirimtar të fshatit, por ishte edhe Kryeplak.
Kryepleqtë atëherë ishin të emëruar nga qeveria. Mirëpo komanda e batalionit “Fuat Babani”, i tha se nuk ka gjë, rri në të dy krahët, edhe Kryeplak, edhe kryetar i Këshillit dhe ndenji. Pas Çlirimit, nuk i vinin në biografi këtë anën tjetër, nuk e merrnin parasysh këtë, por e merrnin si kryeplak.

Nejse, ashtu ishte. Një kushëri i parë i babait, Bari Flaka, ishte komandant i një kompanie të batalionit “Fuat Babani”. Komisar ishte Mihallaq Ziçishti.
Pastaj u degradua në kohën e luftës se bëri disa gabime, ky Bariu.
Dhe unë shkova një ditë tek ai. Ika sepse isha zënë me nënën, në një konflikt siç zihen fëmijët dhe i thashë se do iki partizan. Ishte fundit i 1943 dhe fillim i 1944. Isha 14-vjeç djalë. Ishin disa kodra përballë fshatit tonë, matanë lumit.
Atje rrinin partizanët, në kufi me Greqinë. Shkova tek ai, i thashë do të iki nga shtëpia, do të dal partizan me ju, sepse xhaxhallarët të dy kanë ikur, im atë po merret me fshatin, unë vetëm me gratë mbetem, nuk rri dot me to, do të iki. Siç thoshin të vegjlit, kështu. Ai tha që je i vogël, e duhet të presësh edhe ca. Po mos çlirohemi, prit e një vit e hajde, se besoj se do të zgjasë lufta.

Por, megjithatë, tha se edhe këtu mund të shërbesh, ne do të bëjmë korrier. Kur të kemi nevojë do të dërgojmë letra nëpër fshatra dhe ti t’i shpërndash.
Trakte dhe gjëra. Më tha se ti e ke më të vështirë, se po të zunë edhe të vrasin. Kështu unë u aktivizova. Më vonë, kur u formua brigada IX, në Lozhan të Gorës, një kompani mbeti këtej nga ana e Devollit, se batalioni “Fuat Babani” la disa kompani.
Kështu që u aktivizova edhe me këtë dhe kështu që edhe mua, po të më zinin, mund edhe të më vrisnin. Hero, s’besoj të kisha dalë, se s’kisha bërë ndonjë trimëri të madhe, por dëshmor do të isha! Kështu që shpëtova.

Në kohën e paraluftës, organizoheshin edhe mbrëmje në një fshat afër tonit, në Hoçisht.
Atje luanin edhe ballo të rinjtë, tango e kështu siç ishin.
Femra dhe meshkuj bashkë. Hoçishti ishte ndonja një orë e gjysmë larg fshatit tonë.
Ne djemtë e fshatit vinim atje veçanërisht në verë, ku bënim edhe piknik. Kishin një grup me mandolina, fizarmokinë dhe luanin si këto modernet”.
Ishin të bukura vajzat e asaj kohe?
“Ishin shumë të bukura. Mua edhe të shëmtuarat, të bukura më dukeshin atëherë.
Por ishin të bukura, ishin të bukura dhe pa shumë stolira, i kishin stolitë e kursyera, por ajo i jepte një bukuri më të madhe sesa të njollosura”.
Kur u transferuat në Gjirokastër?
“Para se të shkoja në Gjirokastër, shkova në Bilisht. Një qytezë, ku u parapërgatita për një qytet më të madh.
Në Bilisht shkolla quhej unike, ose qytetare, pasi mbaroje pesë klasat e fillores, shkoje në atë. Ajo ishte paragjimnaz.
E kishte programin më të gjerë, më të mirë sesa 8-vjeçarja tani, se edhe po të mos mbaroje shkollën e mesme, quhej si me një arsim plotësues, që mund të shkoje edhe mësues me këtë shkollë.

Atje ne Algjebrën e bënim siç e bën gjimnazi tani, ose Letërsinë, gramatikën në Gjuhë, por kishin Gjuhën Franceze, që e mësonim në tre vjet.
Bënim francezen se nuk kishim pedagogë rusë, ishte vazhdimi i shkollës franceze dhe profesorët tanë të asaj shkolle ishin të kësaj edukate, të liceut francez.
Kështu që ishim më të përgatitur sesa tani, sepse është e zgjatur koha e mësimit. Pas kësaj shkova në Gjirokastër dhe për kondita të tjera, sepse në Korçë nuk kishte konvikt”. Si shkuat më pas në Bashkimin Sovjetik?
“Unë kisha fituar Çmimin e Tretë në një konkurs kombëtar letrar të rinisë.
Çmimin na e dha Ramiz Alia, që atëherë ishte Sekretar i Komitetit Qendror të Rinisë. Më kujtohet, vjersha quhej “Gjaku i kulluar”. Për luftën ishte.
Një poemë, një vjershë e gjatë, që ishte botuar në “Letrari i ri” dhe një fragment të saj recitova unë. Mirëpo, kërkesën për studime të larta, unë nuk e kisha bërë për Letërsi, por për Zooveterineri. Më pëlqente bujqësia, më pëlqenin kafshët dhe mendoja që letërsinë e mësoja edhe duke lexuar, s’ka nevojë të shkollohesh.

Kisha dëgjuar, si kurioz që ishin të rinjtë, që Çehovi ishte mjek, Dostojevski ishte inxhinier ndërtimi anijesh, Shileri ishte gjykatës...
Kishte shkrimtarë anglezë.
Atëherë Bërnsin nuk e kishim dëgjuar, sepse nuk ishte përkthyer ende, por ai ishte një fermer, punonte tokën dhe për këtë arsye thashë, më mirë të njohësh kafshët, të bëhesh doktor. Edhe në fshat thoshin doktori i kafshëve, siç thuhet për njerëzit.
Mendova që të isha një prej tyre, se unë kujtoja se do të kthehesha përsëri në fshat. Më kujtohet atëherë kur vdiq një kalë, kali ynë, që ishte shumë i bukur dhe vdiq.
Unë zakonisht nuk them ngordhi, them vdiq për kafshët, si njerëzit.
Pastaj lëndën e dytë, se duheshin tre lëndë, e kërkova për Biologji, që është afër kësaj, për studimin e qenieve të gjalla. Të tretën për Gjeografi.

Pastaj, Karaman Ylli tha: Jo, nuk do të shkojë për këto, por do të shkojë për Letërsi! Kështu që unë shkova për Letërsi në Rusi, në Leningrad, për degën e Gazetarisë”.
Çfarë gjëje ju ka mbetur në mendje, nga vitet që keni kaluar në Bashkimin Sovjetik? Çfarë kujtoni më shumë?
“Atje, me atë naivitetin tonë, unë njoha një vajzë dhe madje me një pendim, me një ashtu, por u martova me të.
Ishte kjo anë, tentativa për të bërë një familje. Mirëpo atje gabova për këtë gjë. Ishin disa pika kulminante.
Një pikë kulminante ka qenë Biblioteka Akademike në Leningrad dhe atje mund të gjeje shumë libra. Madje edhe ata të ndaluar. Nga ata mësova shumë.
Po pas kthimit nga Bashkimi Sovjetik, a ishte i vështirë ambientimi në jetën shqiptare, pas 5 viteve jete, padyshim pak më të lirshme?
“Kishte një farë vështirësie vetëm nga ana politike. Atje kishte filluar një shkrirje, një liberalizim dhe kjo shkrirje ka ardhur nga një novelë e Ehremburgut.

Me këtë titull, “Shkrirja”, që u botua atëherë. Atje flitej kundër kultit të individit. Kurse këtu kishte lëvizur diçka pas Kongresit të XX, por jo plotësisht.
Kishte gazetari të vërtetë në atë kohë në Shqipëri?
“Kishte, se kishte vështrim kritik të gjërave. Nuk kishte vetëm lulëzime, mund të kritikoheshin edhe ministrat”.
Situata erdhi duke u mbledhur?
“Më vonë erdhi, pas mesit të viteve ’60, duke u mbledhur. Por në atë kohë, unë mendoj se kishte gazetarë të dëgjuar.
Por në vitet e para të krijimtarisë tonë, ne nuk ia hidhnim fajet regjimit”.
A komentonit regjimin, a komentonit atë regjim në bisedat tuaja. Sidomos në ato me Ismail Kadarenë? “Shpeshherë e komentonim, veçanërisht në problemet e kuadrit, çfarë njerëz grumbullon, në problemet e këtyre plenumeve që bëheshin për kulturën, për letërsinë”. Kjo në fillim, apo më pas?

“Kjo rreth viteve ’60, deri edhe në Plenumin e IV. Ai ishte një problem i ngatërruar i zgjedhjes time si Kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve.
Derisa u bëra Kryetar i Lidhjes, nuk kishim asnjë lloj kontradikte, ne vetëm me Ismail Kadarenë një kontradiktë dhe ai ishte më i skajshëm sesa unë në problemin e traditës dhe novatorizmit, veçanërisht në problemin etër dhe bij.
Ai ishte më kritikues ndaj kësaj. Edhe unë e shihja si një problem themelor këtë, por isha më i butë nga kjo anë, që duhet një marrëdhënie, një kontradiktë apo joantagoniste të thellë mes brezave, e duhet të komunikojnë, të marrin nga njëri-tjetri.
Ai ishte më larg. Bile duke biseduar, bënim, si ta them, marrëzira, duke kritikuar edhe letërsinë e kaluar, edhe njerëzit e shenjtë”.
Cilat kanë qenë mosmarrëveshjet mes jush?
“Mosmarrëveshjet nuk ishin më shumë njerëzore, mosmarrëveshje që njëherë imponoheshin nga posti që kisha si Kryetar i Lidhjes.

Sado përpjekje që të bëja, ndonjë gabim që bënte, quhej gabim në atë kohë, unë isha i detyruar që t’ia thosha”. Po raportet njerëzore mesh jush?
“Nuk kemi pasur mërira, gjithmonë kemi folur”.
Dua t’ju pyes, si e keni njohur gruan tuaj?
“Ne vinim shpesh që bënim takime me studentët, unë, Dhimitër Xhuvani, Ismail Kadare.
Ai vinte më shpesh. Dhe të tjerë shkrimtarë, Qamil Buxheli, Kim Dushi. Në ato takime më ra në sy kjo vajzë, që më pëlqeu në pamje, por edhe e sjellshme. Por nuk bëra ndonjë gjë. Njëherë e mora duke kërcyer. Unë nuk kërceja aq mirë, ia shkela edhe këmbën e thashë kështu e kam unë, se kemi të tjera valle ne dhe mund të qëllojë të ta shkel këmbën. Ajo ishte shoqe me Elenën e Ismail Kadaresë. Kur ajo u martua me Kadarenë, më njohu edhe mua me Sadijen. Ajo (Elena Kadare) u bë sebep.
Pastaj në shtëpinë e Naum Priftit, bëmë një darkë atje dhe u lidhëm më ngushtë pastaj, tek shtëpia e Kadaresë”.
Në cilin vit jeni martuar? “Në ’64 e njoha, pastaj në ’65 u martova në korrik dhe muajin e mjaltit e kemi bërë në Pogradec.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.