Do të vijë vdekja e do ketë sytë e tu
Cesare Pavese

1. Nga C për C-në.
Ti,
buzëqeshje larushe
mbi ngricë debore-
erë Marsi,
balet degësh vallëzore
që duke rënkuar e xixëlluar
“oh-et” e tua të vockla,
pranveroje mbi deborë,
zogëz krahëbardhë,
e hirshme,
a do mund një ditë
të kuptoj
të ëmblën shkarje
të ditëve të tua,
gjurmën si shkumë
të rrugëve të tua-
e ngrirë është e nesërmja
poshtë në rrafshinë-
buzëqeshje larushe ti,
e qeshur e zjarrtë ti.
11 mars “50

2. Në mëngjes ti
gjithmonë kthehesh
Në fund të rrugëve të zbrazëta,
me gojën tënde merr frymë
përdredhka e agimit.
Dritë e hirtë sytë e tu,
bulëza të ngrohta agimi
mbi kodrinat e terratisura.
Hapi dhe fryma jote,
si flladi i agimit
mbështjellin shtepitë.
Drithërohet qyteti
erëmojnë gurët,
ti je jeta, je rizgjimi.
Yll i përhumbur
në dritën e mëngjesit,
ledhatim puhize,
ngrohtësi, frymë-
nata mbaroi.
Je ti drita dhe mëngjesi.
20 mars “50

Ke një gjak, një frymë.
E bërë prej mishi je,
prej flokësh e shikimesh
je dhe ti.
Toka dhe blerimi,
ky qiell marsi, drita,
farfurijnë e të përngjasin-
qeshja dhe ecja jote
si ujra që gurgullijnë-
rrudha jote përmes syve
si re të mbledhura-
trupi yt i brishtë
një plis bari nën diell.
Ke një gjak, një frymë.
Mbi këtë tokë jeton.
Ia njeh shijet
stinët, rizgjimet,
ke lozur nën diell,
ke folur me ne.
Ujë i cemtë, gonxhe
pranverore, tokë,
heshtje mugulluese,
fëmijë, ti ke lozur
nën një tjetër qiell,
ia ke në sy heshtjen,
nje re, që derdhet
si burim nga nëntoka.
Mbi këtë heshtje
tani qesh e lodron.
Frut i ëmbël që jeton
nën qiellin e kthjellët,
që frymëmerr e jeton
këtë stinën tonë,
në heshtjen tënde të kyçur
është forca jote.
Si jetë blerimesh në ajër
drithërohesh e qesh,
por ti, ti je tokë.
Je rrënjë mizore.
Je toka që pret.
21 mars “50

3. Do të vijë vdekja e do ketë sytë e tu
kjo vdekje që s’na ndahet
nga mëngjesi në mbrëmje, e pagjumë,
e shurdhët, si një peng i vjetër
a një ves qesharak.
Sytë e tu një fjalë e kotë do të jenë,
një klithmë e mbytur, një heshtje.
Ç’i sheh më kot çdo mëngjes
kur vetëm mbi vete i pështet
në pasqyrë.
O e shtrenjtë shpresë,
atë ditë dhe ne do ta shohim
qe ti je jeta dhe ti je asgjëja.
Vdekja për çdokënd ka një shikim.
Do të vijë e sytë e tu do ketë vdekja.
Do të jetë si të heqësh një ves,
si të shohësh në pasqyrë
rishfaqjen e një fytyre të vdekur,
si të dëgjosh dy buzë të kyçura.
Memecë do zbresim në gomnerë.
22 mars “50

4. Shtëpia
Zërin e butë vetëm njeriu e dëgjon
me sy pak mbyllur, thuajse një firomë
t’i erëmojë mbi fytyrë, një frymë mike
që vjen, e pabesueshme, kohës së shkuar.
Zërin e lashtë vetëm njeriu e dëgjon
që etërit e tij, në kohëra, patën dëgjuar,
të qartë e të mbledhur, një zë që si e gjelbra
e kënetave dhe kodrave erret në mbrëmje.
Vetëm njeriu e njeh një zë prej hijeje,
ledhatar, që rrjedh ndër tonet e qeta
të një burimi të fshehtë: e pi përhumbshëm,
sy mbyllur, e ngjan si të mos e kish përbri.
Është zëri i një dite që ndali atin
e atit të tij, e çdokënd nga të gjakut të vdekur.
Një zë gruaje që mistershëm tingëllon
mbi pragun e shtëpisë, në të rënë të territ.

5. Ti erë marsi
Ti je jeta dhe vdekja.
Ti e ardhura në mars
mbi tokën lakuriqe-
rrënqethja jote zgjat.
Gjak pranvere
-fillikate a re-
hapi yt i lehtë
tokën e dhunoi.
Rinis dhimbja.
Hapi yt i lehtë
sërish dhimbjen hapi.
E ftohtë ish toka
nën qiellin mjeran,
e shtangët dhe e mbyllur ish
në një ëndërr të mpitë,
si ai që më nuk vuan.
Edhe ngrica ish e ëmbël
brenda thellësisë se zemrës.
Midis jetës e vdekjes
shpresa s’bëzante.
Tashmë ka një zë e një gjak
gjithçka që jeton.
Tashmë toka e qielli janë
një rrënqethje e ethshme,
shpresa i përdredh,
i trand mëngjesi,
i përmbyt ecja jote,
afshi yt i agimtë.
Gjak pranvere
e gjithë toka trandet
prej një trandje të lashtë.
Sërishmi hape dhimbjen.
Je jeta dhe vdekja.
Mbi tokën e lakuriqtë
kalove e lehtë
si dallëndyshëz a re,
përroi i zemrës
u përmend e vrundullon
e pasqyrohet në qiell
e pasyron gjërat-
gjërat, në qiell e në zemër
përndrydhen e vuajnë
në pritjen për ty.
Është mëngjesi, është agimi,
gjak pranvere
ti e dhunove tokën.
Përndrydhet shpresa,
e të pret e të thërret.
Je jeta dhe vdekja.
I lehtë është hapi yt.
25 mars “50

6. Do të kaloj nga
“Piazza di Spagna”
Do të jetë një qiell i kthjellët.
Do të çelën rrugët
mbi kodrinën e pishave e gurëve.
Zukatja e rrugëve
S’do ta lëvizë at’ ajër të ndalur.
Lulet e stërpikura
me ngjyra ndër shatërvanë
do pulisin syçkat si gra
të qeshura. Shkallinat
tarracat dallëndyshet
do të këndojnë në diell.
Do të çelet ajo rrugë,
gurët do të këndojnë,
zemra dridhshëm do t’rrahë
si ujët ndër shatërvanë-
ky do të jetë zëri
që shkallët e tua do të ngjisë.
Dritaret do të njohin
erëmimin e gurëve e ajrit
mëngjesor. Do t’hapet një derë.
Trazimi i rrugëve
trazim i zemrës do të jetë
nëpër dritën e humbur.
Do të jesh ti - e vërtetë dhe e fortë
28 mars “50

7. Kalojnë mëngjeset të kthjellët
e të shkretë. Kështu sytë e tu
hapeshin dikur. Mëngjesi
shkonte ngadalë, ishte një shtjellë
e një drite të palëvizshme. S’bëzante.
Ti e gjallë s’bezaje; gjërat
nën sytë e tu jetonin
(pa dhimbë, pa drithma, pa hije)
si një det në mëngjes, i kaltër.
Ku të jesh ti, dritë, është mëngjesi.
Ti ishe jeta dhe gjërat.
Të zgjuar brenda teje merrnim frymë
nën qiellin që ende brenda nesh është.
As dhimbë, as ethe atëherë,
as kjo hije vulgare e ditës
turmëngjeshur dhe e huaj.
O dritë kthjelltësi e largët, frymëmarrje
e mekët, ktheji sytë e tu
të shtangët e të shndritshëm mbi ne.
I errët është mëngjesi që shkon
pa dritën e syve të tu.
30 mars “50

8. Natën që ti fjete
Edhe nata të përngjan,
nata vetmitare qan e heshtur,
thellë brenda zemrës,
e yjet kalojnë të lodhur.
Një nofull shtrëngohet pas tjetrës-
një drithmë e ftohtë është, dikush
përplaset e të përgjërohet, i vetëm,
i përhumbur tek ty, tek rrënqethja jote.
Vuan nata dhe e prangos mëngjesin,
zemër e mjerë që përpëlitesh.
O fytyrë e zymtë, ankth i zi,
ethe që yjëzat i trishton,
kështu si ti, dikush tjetër pret mëngjesin,
duke rrëmuar në heshtje fytyrën tënde.
Si fundi i një horizonti të vdekur
je shtrirë përfund kësaj nate.
Zemër e mjerë që përpëlitesh,
një ditë të largët ti ishe agimi.
4 prill “50

9. Mackat do ta ndiejnë
Sërishmi do brerojë shiu
mbi kalldrëmet e tu të ngrohtë,
një brerimë e lehtë
si një puhizë a një baritje.
Sërishmi flladi e agimi
do të çelin të lehtë
si të ishin nën ecjen tënde,
kur ti sërish të kthehesh.
Mackat do ta ndiejnë
përmes pezuleve e luleve.
Ditë të tjera do të ketë,
zëra të tjerë do të ketë.
E vetme do të buzëqeshësh.
Do ta ndiejnë mackat.
Fjalë të lashta do të ndiesh,
fjalë të lodhura e të kota
si stolitë e harruara
e gostive të djeshme.
Do bësh dhe ti nojma.
Do t’u përgjigjesh fjalëve-
fytyrë pranvere,
do bësh dhe ti nojma.
Mackat do ta ndiejnë,
fytyrë pranvere;
e brerima e lehtë,
agimi i purpurt,
që ia gërryejnë zemrën
atij që më s’të shpreson,
janë buzëqeshja e trishtë
që ti vetmitare buzëqesh.
Ditë të tjera do të ketë,
të tjerë zëra dhe rizgjime.
Do të vuajmë në agim,
fytyrë pranvere.
10 prill “50

10. Bluzi i fundmë, për t’u lexuar ndonjë ditë
Ishte thjesht një flirt
ti fort mire e dije-
dikush ishte plaguar
shumë më parë se ti të vije.

Gjithçka mbeti siç ishte,
koha shkoi përmes-
një ditë ti do të vish
nje ditë ti ikën vdes.

Dikush u shua
shumë më parë nga kjo ditë-
dikush që u mundua
por të kuptojë s’arriti.
11 prill “50

Perktheu: Eris Gjermeni

Dhjete lirika ne prag te vetvrasjes
“Do të vijë vdekja e do ketë sytë e tu”, është një përmbledhje poetike me një short të veçantë dhe një nga më origjinalet e të gjithë shekullit XX. Një histori që është edhe një fat. Vetëm dhjetë lirika gjithsej - tetë në italisht dhe dy në anglisht - të gjetura pas vdekjes tragjike të poetit, të rradhitura brenda një mbajtëseje dokumentesh në ngjyrë të kuqe, të nesërmen e vetëvrasjes se tij; vetëvrasje e ndodhur më 26 gusht të 1950-ës, në një dhomë në katin e dytë të hotelit “Roma” në Torino.

Një fat i vënë në dukje nga ritmi, nga stili, dhe nga përmbajtja e këtyre dhjetë lirikave, më e rëndësishmja e të cilave, në vargun e pestë përmban një referim, për atë ves absurd, që dominoi si një demon në pusi, jetën e Cesare Pavese-s, madje dhe pas vdekjes së tij. Vesi absurd (në këtë përkthim unë kam përdorur togfjalëshin “ves qesharak” e. gj.), në fakt është titulli i biografisë së Pavese-s, e shkruar pak vite më vonë nga shkrimtari dhe miku i tij, Davide Lajolo. Kjo biografi gjeti sukses të madh në vitet “70, falë interpretimit mjeshtëror fillimisht në teatër e më pas në televizion të Luigi Vanucchi-t, aktor nga Nisa, i cili në përfundim të një procesi identifikimi të plotë me shkrimtarin, ndoqi fatin e tij tragjik duke u vetëvrarë më 1978, pak pasi kishte mbaruar regjistrimin televiziv të dramës së Lajolo-s.

Vesi absurd, pra vetëvrasja, hija kërcënuese e vdekjes që e persekutoi gjatë jetës së tij në formën e një depresioni Pavese-n, kthehet me një ton thelbësisht lirik, absolut, në përbledhjen “Do të vijë vdekja e do ketë sytë e tu”. Janë dhjetë lirika të dëshpëruara kushtuar dashurisë së tij të fundit, aktores amerikane Costance Dowling.

Ishin njohur rreth fundit të “49-ës, qenë dashuruar për tërë pranverën pasuese, e më pas historia kishte mbaruar. Fundi i kësaj dashurie ishte preludi (shkaku? rasti?) i atij akti përfundimtar që prej kohësh e përfytyronte dhe dëshironte. “Do të vijë vdekja...” përfaqëson me vërtetësi lakuriqe konceptimin e Pavese-s për jetën si një aventurë të pashpresë. Vargu i fundit - “Memecë do zbresim në gomnerë”, duket se nuk le vend për dyshim. E megjithatë, në përmbledhje ndihen jehona shprese, drita që duket sikur hapin spirale në konceptimin e ekzistencës nga ana e Pavese-s: gati gati duket sikur nuk janë lirika të shkruara nga një pragvetëvrasës, si për shembull tek vargjet përmbyllëse të “Mackat do ta ndiejnë”: “Ditë të tjera do të ketë,/ të tjerë zëra dhe rizgjime.

Do të vuajmë në agim,/ fytyrë pranvere.” Dhjetë lirikat u shkruan nga Pavese (me shumë gjasa të gjitha në Torino) në një hark kohor prej një muaji, midis 11 marsit dhe 11 prillit të 1950-ës. Mbanin tituj dhe data të shkruara me dorë dhe u botuan për herë të parë nga Shtëpia Botuese Einaudi një vit më vonë, sëbashku me nëntë poezitë e përmbledhjes “Toka dhe Vdekja”,(1947). Atyre u referohet poeti në letrat e fundit dërguar Costance Dowling: “E shtrenjtë, nuk më bën zemra për të shkruar poezi. Poezitë erdhën për ty dhe ikin me ty. Kjo është shkruar ndonjë pasdite më parë, orëve të gjata në hotelin ku të prisja, duke ngurruar, të të thërrisja. Fale trishtimin, por edhe isha i trishtë. E sheh, e nisa me një poezi në anglisht, e po mbaroj me një tjetër në anglisht. Shtrihet në to tërë gjerësia e asaj që kam eksperimentuar gjatë këtij muaji: tmerri dhe mrekullia”.

Asnjë sintezë nuk do ta jepte në mënyrë më të mirë përmbajtjen e këtyre poezive të fundit të Pavese-s, se sa katër vargjet e fundit të përbledhjes, në poezinë, “Bluzi i fundmë për t’u lexuar ndonjë ditë”, që Italo Calvino provoi t’i përkthente, duke ia dalë.

Some one has died
long time ago –
some one who tried
but didn’t know.

Qualcuno è morto
tanto tempo fa –
qualcuno che tentò
ma non seppe.

Dikush u shua
larg më par’nga kjo dit’–
dikush që u mundua
por të kuptojë s’arrit’.

Një kuartinë që gati gati duket epitafi i shkruar vetiu, i njërit prej shkrimtarëve më të mëdhenj italianë të shekullit XX.