Një rus i panjohur ka rrëfyer në 44 faqe bëmat e lavdishme të heroit tonë.
Nëntë kopjet e mbetura të novelës ndodhen në Bibliotekën Publike të Shën Petërburgut dhe Arkivin e Moskës.

Skënderbeu, Heroi Kombëtar i shqiptarëve dhe historia e tij e lavdishme, ka qenë subjekti i një novele, e cila është shkruar në Rusi në shekullin XVII nga një autor anonim. Kjo vepër, e quajtur "Novela për Skënderbeun, princin shqiptar", është ritregim i pjesës "Kronika Botërore", shkruar nga satiriku dhe publicisti i njohur polak i shekullit XVII, Martin Belskut. Mirëpo, në këtë rast nuk kemi të bëjmë thjesht me një ritregim të drejtpërdrejtë të pjesës së kronikës së Belskut, ku flitet për Skënderbeun, por me një vepër deri diku origjinale të letërsisë ruse të shekullit XVII, bazuar në kronikën e tij. Përhapja e dorëshkrimit të kësaj novele gjatë shekullit XVII në Rusi, të dhënat për Shqipërinë e largët në historiografinë ruse të asaj kohe, tregojnë interesimin e madh të popullit rus për Shqipërinë dhe figurat e saj historike.

Me luftën e shqiptarëve për pavarësi kundër pushtimit osman ishin bashkuar shumë popuj ballkanikë: sllavët e Jugut, polakët, hungarezët. Në kujtimet e tyre - gojëdhënat, këngët dhe legjendat u ruajt figura e gjallë e Skënderbeut dhe episode nga jeta e veprimtaria e tij. Gjithë ato këngë, gojëdhëna dhe legjenda, krahas biografisë së parë të Skënderbeut, shkruar nga bashkatdhetari i tij, Marin Barleti, shërbyen si bazë dhe material kryesor për krijimin e variantit sllav të biografisë të Heroit Kombëtar shqiptar. Nga ky variant sllav i biografisë së Skënderbeut dallojnë tri vepra kryesore:
1. Novelat e sllavëve të Jugut për Skënderbeun
2. Kapitulli kushtuar Skënderbeut nga kronika e historianit polak, Martin Belskut
3. Novela ruse për Skënderbeun shkruar në shekullin XVII
Janë gjithsej nëntë ekzemplarë të kësaj novele në Bibliotekën Publike të Petërburgut dhe në arkivin historik të Moskës. Ekzemplari më i plotë dhe me më pak korrigjime e ndryshime është origjinali i Manastirit Soloveckij, që ruhet tani në Bibliotekën Kombëtare Shtetërore të Shën Petërburgut.
Përhapja e gjerë e kësaj novele dhe interesimi i madh që ngjalli ajo te lexuesi rus në fillim të shekullit XVII e determinuan ekzistencën e shumë origjinaleve të saj, nëntë prej të cilave u ruajtën deri në ditët tona.

Burimet
Burimet e novelës për Skënderbeun duket se kanë qenë të mirëfillta dhe të tërthorta. Në këto të fundit përfshihen studimet e Barletit dhe novelat e sllavëve të jugut, kushtuar këtij heroi, ndërsa "Kronika" e Belskut mund të trajtohet si burimi i mirëfilltë i novelës. Pra, si burimi kryesor i novelës ruse të shekullit XVII shërbeu kapitulli për Skënderbeun nga "Kronika Botërore" e publicistit dhe të satirikut të njohur polak të shekullit XVII, Martin Belskut.

Veprat e Martin Belskut (1495 - 1575) gjatë shekullit XVII ishin shumë të njohura jo vetëm në Poloninë e asaj kohe, por edhe jashtë kufijve polakë, duke kontribuar në literaturën e popujve sllavë dhe duke ndikuar shumë në shkencën historike ruse të asaj kohe. Në shekullin XVII, vepra e tij, e quajtur "Kronika Botërore" u botua tri herë radhazi, duke u plotësuar e përmirësuar. Në botimin më të fundit dhe më të plotin, ky autor i kushtoi një kapitull të veçantë bëmave të Skënderbeut, duke u bazuar në studimet e Barletit.

Gati menjëherë pas daljes në dritë të "Kronikës Botërore" të Belskut, u bë përkthimi i saj në gjuhën ruse. Të dhëna historike të këtij përkthimi gjenden në arkivin e Carit të viteve 1575-1584. Krahas këtij përkthimi të lartpërmendur, në fillim të shekullit XVII në truallin rus doli në dritë vepra origjinale për Heroin Kombëtar shqiptar, që u quajt "Novela për Skënderbeun, princin shqiptar".
Duhet theksuar se kjo novelë nuk është përkthim i drejtpërdrejtë i kapitullit të "Kronikës Botërore" të Belskut, por një përpunim me motive, nuanca dhe ide të reja, të cilat e bëjnë atë tërësisht një krijim origjinal të letërsisë ruse të shekullit XVII.

Autorësia
Meqenëse është një vepër e një autori anonim, lind logjikshëm pyetja se kush mund të këtë qenë autori dhe cila është vendlindja e vërtetë e kësaj vepre? Analiza linguistike e tekstit, në të cilin gjejmë një numër të madh fjalësh polake, të bëjnë të arrish në përfundimin lidhur me vendkrijimin e këtij shkrimi.
Gjuha dhe kompozicioni i kësaj novele bashkë me idetë kryesore të përcjella në këtë vepër na shtyjnë të supozojmë se autori i veprës nuk ishte përfaqësues i shtresave të larta shoqërore të Rusisë të asaj kohe. Duke u nisur nga mënyra e të shkruarit, arrijmë me konkluzion se kjo vepër është shkruar në fillim të shekullit të XVII, në atë terren ku kryqëzohen kufijtë polakë, ukrainas dhe bjellorusë. Më vonë vepra u përhap edhe në vise të tjera të Rusisë dhe në fillim të shekullit XVIII e gjejmë në bibliotekën e Manastirit Soloveckij, që ndodhet në Veri të Rusisë.

Një arsyetim tjetër të çon në përfundim se vepra mund të jetë shkruar në atë terren ku gërshetohen dy gjuhë të afërta sllave: polonishtja dhe rusishtja. Nëpërmjet Polonisë dhe nga trevat e saj kufitare kanë hyrë vepra të shumta të letërsisë perëndimore të zhanreve nga më të ndryshmet. Të gjitha këto vepra të futura në këtë mënyrë në truallin rus u ripërpunuan aq shumë, saqë nuk mund të konsiderohen më si vepra të huazuara, të ardhura apo përkthime të thjeshta. E njëjta gjë mund të thuhet dhe për novelën e Skënderbeut, e cila, duke pasur një burim polak, e përfaqëson veprën tradicionale ruse të shekullit XVII me gjuhën e saj të pasur, të gjallë dhe njëherazi të thjeshtë dhe me stilistikën e traditës më të përsosur ruse.

Përmbajtja
Në këtë novelë, veprimtaria politike dhe ideologjike e Skënderbeut trajtohet nga një këndvështrim tjetër, ndryshe nga kronika e Belskut. Heroi Kombëtar nuk paraqitet si një feudal mesjetar apo monark i krishterë, por si udhëheqës i vërtetë i popullit të tij në rrugën drejt lirisë dhe të pavarësisë. Në qoftë se te vepra e Belskut, Skënderbeu mbështetej në principatat e bashkuara, në novelën ruse këtë rol e luan gjithë populli shqiptar dhe kjo ide shpaloset në tërë novelën. Për shembull, në krahasim me kronikën e Belskut, pas ardhjes së Skënderbeut në qytetin e Krujës, Skënderbeu ishte zgjedhur qeveritar i Shqipërisë nga gjithë populli shqiptar jo vetëm nga feudalët, por edhe nga shtresat e varfra.

Këto tendenca demokratike ndikojnë në biografinë e mëtejshme të heroit shqiptar. Për shembull, pas fitores së parë të Skënderbeut, sipas fjalëve të autorit të novelës ruse, Skënderbeu i falënderon të gjithë luftëtarët e tij, ndërsa në novelën e Belskut thuhet se ai iu drejtua me fjalim falënderues vetëm princave të tij. Po në këtë novelë ruse, thuhet gjithashtu së Skënderbeu, pas çdo fitoreje ia shpërndante popullit të tij të gjitha kamjet e armiqve. Në novelën ruse, Skënderbeu i fillon të gjitha fjalimet e tij me frazën "fqinjë të dashur dhe njerëz të mi", duke iu drejtuar kështu feudalëve, princave dhe popullit të thjeshtë shqiptar. Sipas Belskut, ai u drejtohet vetëm princave fisnikë. Tendenca demokratike e autorit të novelës ruse shfaqet edhe në mënyrën e pasqyrimit të qëndrimit të Skënderbeut ndaj popullatës paqësore turke dhe atyre që ishin zënë rob. Nga njëra anë theksohet vazhdimisht egërsia e sulltanëve turq dhe ushtarakëve të tyre, të cilët në mënyrë mizore torturonin dhe asgjësonin jo vetëm pengjet, por edhe popullin paqësor të territoreve të sunduara.

Nga ana tjetër, autori i novelës nuk harron të shkruajë se Skënderbeu gjithmonë i kthente robërit e tij në atdhe nëpërmjet këmbimit. Autori përpiqet të krijojë një imazh të Skënderbeut, që dallohet krejtësisht nga portreti i krijuar në "Kronikën" e Belskut. Ky imazh, në dallim nga versionet evropiane perëndimore, ishte më i afërt me përshkrimin e idealizuar, që i bën populli shqiptar këtij Heroi Kombëtar në këngët dhe legjendat e moçme të ardhura deri në ditët tona. Më e detajuar dhe më e qartë se sa te Belsku në novelën ruse, tregohet edhe vlera ndërkombëtare e luftës së popullit shqiptar. Kjo luftë parandaloi përhapjen e sundimit osman në Evropë, pengoi sulltan Muratin të zaptojë gjithë territorin e ish-Perandorisë Bizantine.

E njëjta gjë theksohet edhe në fund të novelës, në fjalimin e shkruar nga autori rus, ku Skënderbeu i drejtohet Papës. Ky fjalim është shumë i shkurtër, por shumë shprehës dhe ilustron në mënyrë të përsosur metodën artistike të autorit të kësaj novele.
Fillimi i fjalimit është thjesht përkthim i këtij episodi nga "Kronika" e Belskut. Skënderbeu ankohet se në trupin e tij nuk ka mbetur asnjë vend i paplagosur. Kjo duhet të jetë një hiperbolë, sepse në fund të novelës shkruhet se askush gjatë gjithë jetës nuk e plagosi Skënderbeun asnjëherë. Përmendet vetëm momenti kur i vritet kali, i cili i shtypi pak këmbën kur ra përdhe. Kjo hiperbolë vjen nga tradita popullore gojore, që e përdor autori për të tërhequr vëmendjen.

Ndërsa pjesa e dytë e fjalimit është komplet e hartuar nga autori i novelës ruse. Skënderbeu shkurt, por prerazi thekson se po të mos ishte lufta e tij kundër agresionit turk, nuk do të kishte mbetur tokë e krishterë e papushtuar nga turqit.
Për sa i përket anës artistike të novelës ruse, edhe këtu shfaqet pavarësia krijuese e autorit rus nga burimi historik. Novela ruse e Skënderbeut është relativisht më e shkurtër sesa kapitulli përkatës i "Kronikës" së Belskut. Kjo vjen si shkurtim i ngjarjeve të periudhës së parë të jetës dhe të veprimtarisë së Heroit Kombëtar, periudhë gjatë së cilës ai i shërbente sulltanit turk. Qëllimet e këtyre shkurtimeve janë të qarta, pasi ato nuk përputhen me trajtimin e imazhit të Skënderbeut si udhëheqës i popullit shqiptar në luftë kundër pushtimit osman.

Po për këtë arsye, autori i novelës ka ndryshuar dhe përpunuar ndryshe nga Belsku fjalimin e fundit të Skënderbeut, me të cilin ai i drejtohet të birit para vdekjes. Në këtë fjalim bëhet një portret i Skënderbeut, si një monark ideal, sipas traditave të kohës, duke treguar bindjet e tij politike.

Nuk është e vështirë për të vënë re se shumë nga mendimet dhe idetë e futura në monologun e Skënderbeut rrjedhin nga ideologjia e publicistikës ruse të fundit të shekullit XVII dhe të fillimit të shekullit XVII, ku trajtohet po në të njëjtën mënyrë veprimtaria e carëve rusë, Ivan Groznit dhe Boris Godunovit.
Në këtë vepër mund të vihet re një përputhje e plotë e disa shprehjeve me fraza të ndryshme të publicistikës ruse të fillimit të shekullit të XVII, ku trajtohen problemet e marrëdhënieve midis udhëheqësit dhe popullit të tij. Kështu, fjalimi i fundit i Skënderbeut, autori i kishte shkruar krejtësisht nën ndikimin e ideve politike të kohës së tij. Pra, duke përpunuar biografinë e Skënderbeut dhe duke e plotësuar atë me ide të afërta me botëkuptimin e kohës së tij, autori rus, në bazë të "Kronikës" së Belskut, ka krijuar një vepër të re, që dallohet cilësisht nga kronika e përmendur.

Meriton vëmendje edhe gjuha e kësaj vepre. Disa veçori leksikore e afrojnë këtë novelë me burimin e saj të mirëfilltë - "Kronikën" e Belskut. Gjuha e novelës ruse, si edhe ajo e "Kronikës" së Belskut karakterizohet së pari nga përdorimi i gjerë i fjalëve dhe shprehjeve, të hasura në gojëdhëna të sllavëve të Jugut: për shembull, krahasimi mjaft shprehës i trupave të rregullta ushtarake shqiptare me rrjetën e hedhur në ujë. Veç kësaj, vetëm në novelën ruse dhe në "Kronikën" e Belskut gjendet një krahasim shumë shprehës i sulltan Muratit me një qen të lig. Ky krahasim përdoret për të theksuar egërsinë mizore që shfaqte sulltani turk gjatë rrethimit të Krujës dhe Kostandinopojës.

Në novelën ruse hasen personazhe dhe krahasime që mungojnë te Belsku. Në radhë të parë, tek aty përfshihen krahasime të thjeshtligjërimit që janë karakteristike në veçanti për krijimtarinë popullore ruse. Për ilustrim po përmendim një krahasim thjesht ligjërimor proverbal, i cili në shqip mund të përkthehet kështu: "Nëse armiku është i vogël sa një harabel, konsiderojë atë më të madh se mjellma". Në novelën ruse ka shumë krahasime të tilla, që ndjekin njëri-tjetrin dhe që krijojnë një varg figurash shumë shprehëse, tipar karakteristik ky i gojëdhënave popullore ruse. Po ashtu, struktura ritmike theksohet me përdorimin e shpeshtë të togfjalëshave frazeologjike, të cilët në legjendat dhe përrallat ruse kanë përdorim shumë të gjerë.
Vërtet novela ruse përfaqëson një rikrijim të veprës së Belskut, por ajo duke ia përshtatur atë traditave më të mira të letërsisë dhe publicistikës ruse të asaj periudhe, gjuhës së gjallë dhe shprehëse të popullit, arriti të radhitej ndër veprat më të përhapura te lexuesi rus i asaj kohe.


Heroi ynë, personazh i letërsisë ruse

Studimeve albanologjike, të kryera nga profesorët e degës së Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe, të Universitetit të S. Petërburgut, së fundi iu shtohet edhe një kontribut tjetër. Larisa Kaminskaja, pedagoge e këtij universiteti dhe njohëse e shkëlqyer e gjuhës shqipe, gjatë hulumtimeve të saj në Bibliotekën Publike të S. Petërburgut dhe arkivave ruse, ndeshet me një vepër letrare ruse në dorëshkrim, kushtuar Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Burimet historike të kësaj vepre letrare dhe një analizë e strukturës linguistike e artistike e saj, janë objekti i një studimi që L. Kaminskaja ka përgatitur me këtë rast dhe që ajo preferon ta publikojë nën titullin: "Një novelë ruse e shekullit XVII". Sipas albanologes Kaminskaja, teksti origjinal në dorëshkrim është përgatitur për botim prej dy shkencëtarëve ruse, N. Rozovi dhe N. Çistjakova të cilët e botuan në serinë: "Përmendoret letrare", të Akademisë së Shkencave Ruse në vitin 1957. Sipas Kaminskajas, bëhet fjalë për një krijim letrar origjinal, i shkruar në Rusi, në fillim të shekullit XVII, nën titullin "Novela për Skënderbeun, princin shqiptar".

Në pikëpamje të tipologjisë së shkrimit, studiuesja ruse, këtë krijim letrar e klasifikon në kategorinë e novelës. Ky tekst i shek. XVII, lindur dhe qarkulluar në botën ruse/sllave, është shkruar nga një autor anonim. Sipas saj, novela për Heroin tonë Kombëtar është një ritregim i pjesës: "O Skanderbegu Makedonie Albanskim Ksiazeciu" që gjendet në veprën "Kronika Botërore" ("Kronika, tho jest historia swiata", Krakow, 1564.), shkruar nga autori i njohur polak Martin Belskut (1495-1575), veprat e të cilit patën ndikim të fuqishëm në tërë botën dhe literaturën sllave. Autorja e këtij studimi, pasi bën një analizë krahasuese mes pjesës së M. Belskut, që shërben si burim informacioni historik për veprën dhe tekstin e novelës, mbërrin në përfundimin se, Skënderbeu, në këtë të fundit, është personazh i një teksti letrar, krejt i ndryshëm nga ai i "Kronikës Botërore". Nga të dhënat e punimit të L. Kaminskaja, del se vetëm 9 ekzemplarë kanë mundur të mbërrijnë deri në ditët tona e të ruhen në Bibliotekat e S. Petërburgut dhe Moskës. Ekzemplari më i plotë dhe me më pak korrigjime e ndryshime është origjinali i gjetur në Manastirin Soloveckij, i cili ndodhet në Veri të Rusisë. Kjo dëshmon për qarkullimin e gjerë që ka pasur kjo novelë në truallin e stërmadh rus. Ndërkaq, studiuesja ruse na bën të ditur se origjinali i veprës ka pasur gjithsej 44 faqe dhe nga informacioni që ajo ka mundur të grumbullojë në të gjithë Rusinë janë në qarkullim rreth 9 ekzemplarë origjinalë në dorëshkrim të novelës me autor anonim. Në tërësinë e saj, hulumtimi dhe studimi që ka kryer pedagogia e Universitetit të S. Petërburgut, L. Kaminskaja, është padyshim një kontribut me vlerë jo vetëm në pasurimin e literaturës për Heroin tonë Kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, por dhe një njoftim i ri, me shumë vlerë e rëndësi, për botën dhe kulturën shqiptare. Shpresojmë që pedagogia e Gjuhës Shqipe, në Universitetin e Shën Petërburgut do t‘i vijojë më tej kërkimet e saj rreth novelës: "Novela për Skënderbeun, princin shqiptar".

Prof. as. dr. ROLAND ZISI
Universiteti "E. Çabej", Gjirokastër


Kush është Larisa Kaminskaja

Larisa Kaminskaja ka lindur në Shën Petërburg në 1964-ën.
Në 1986-ën ajo mbaroi studimet në Fakultetin Filologjik të Universitetit Shtetëror të Shën Petërburgut në degën Gjuhë e Letërsi Shqipe, pranë katedrës së Gjuhësisë së Përgjithshme. Që nga ajo kohë, punon si pedagoge në këtë degë, në të njëjtin universitet.
Në 1996-ën, ajo ka mbrojtur tezën e kandidatit të Shkencave, e cila i është kushtuar studimit eksperimental-fonetik të sistemit fonetik të shqipes së sotme.
Kaminskaja zhvillon kurset e ligjëratave të "Fonetikës teorike të shqipes", të "Fonetikës eksperimentale", të "Folklorit shqiptar", si edhe "Mësimet praktike të shqipes", për studentët e viteve të ndryshme të degës shqipe.
Ka shkruar dhe botuar më shumë se 80 artikuj. Sfera e interesave shkencore-kërkimore të saj është e përqendruar mbi fonetikën eksperimentale, albanologjinë dhe ballkanologjinë.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.