“Shpirtra në korridor” është romani më i fundit i gazetarit dhe opinionistit të shtypit të përditshëm, Ardian Dule. Vepra ka dalë në botim nga shtëpia botuese “Toena” dhe në qendër të saj janë katër protagonistë kryesorë, një djalë dhe tre vajza të reja, të cilët brenda 24 orësh rrëfejnë situata dhe ngjarje që u përkasin kohëve më parë nga jeta e tyre. një vepër që flet me gjuhën e kohës...

Për çfarë flet vepra që sapo keni botuar dhe çfarë ju shtyu të shkruani në këtë gjini?
Dihet se është shumë e vështirë të dalësh për herë të parë me një roman. Nuk e kisha të thjeshtë të bëja këtë hap. Madje, para se ta botoja këtë libër e diskutova edhe me miqtë nëse vlen apo jo si vepër. Nuk është e thënë që të mbushësh ca fletë dhe ajo si vepër të vlejë. Analiza e parë duhet të jetë vetvetja. Kështu kam bërë edhe për rastet e shkrimeve në gazetari, aq më tepër që unë kam studiuar për degën e pikturës. Nga njëra anë, piktura abstragon shumë më lehtë sesa arti i shkruar, por nga ana tjetër imputin e parë, ngaqë është vizuale, e ka shumë më përcaktues se letërsia.

Që në momentin e parë, piktura pëlqehet ose jo, perceptohet nga publiku apo jo. Në këtë koncept është më e thjeshtë, kurse në aspektin e zbërthimit të veprës, në pikturë ose skulpturë është më e vështirë, se kërkon më tepër njohuri. Ndryshe ndodh në Letërsi, e cila ka thjeshtësinë e të shkruarit, sepse kushdo lexon dhe shkruan, por kjo e bën më të vështirë në komunikim. Çfarë vlere jep ti, në mënyrë që të gjitha shtresat që e lexojnë të ndihen mirë? Pa dashur që të gjykoj letërsinë shqiptare, por në përgjithësi vihet re kohët e fundit se po shkruhet një lloj letërsie elitare. Kush e kush të vrapojë dhe të tregojë sesa kulturë ka dhe sa i aftë është të abstragojë frazën. Duket sikur i thonë publikut se jo çdokush mund të më kuptojë. Unë nuk jam i kësaj kategorie. Gjithmonë kam patur dëshirën se, ashtu siç më pëlqen vetë të lexoj thjesht, edhe njerëzit të më lexojnë thjesht. Kushdo të gjejë veten dhe të kuptojë atë që do të kuptojë. Dhe më pas të nxjerrë përfundimin nëse i vlejti apo jo ajo që lexoi. Nuk mund të thuash se një autor shqiptar, që kap lexuesit nga më injorantët deri tek më inteligjentët, është më i suksesshëm.

Jo, por kjo ishte një dëshirë e imja, që secili ka tendencën e vet në të shkruar. Prandaj edhe dilema ime për ta botuar veprën ishte shumë e madhe. Aq më tepër, nuk kisha eksperiencë në gjininë e romanit. Megjithëse kam vite që shkruaj, unë shkruaj për vete. Është një lloj përsiatje me veten, gjë që besoj e ka kushdo, qoftë me një ditar të vetin. Kur njeriu do të shprehet, kërkon një formë dhe një mënyrë dhe në mënyrë inkoshiente i vjen të shkruajë pak radhë. Të shkruarit është nevojë e brendshme e çdo njeriu dhe jo vetëm e atij që shkruan dhe boton.

Pas kaq vitesh që ju merreni me publicistikë, a ishte një nevojë e juaja për t’i hyrë letërsisë së mirëfilltë apo vazhdoni të mbeteni tek pasioni i gazetarisë?
Publicistikën e kam të nevojshme, por jo të domosdoshme. E kam të nevojshme për të qenë në jetën e përditshme të mendimeve të përditshme. Qoftë mendim politik, qoftë i gjithë fushave të tjera. Përsa i përket letërsisë, në gjininë e poezisë apo të romanit, është një nevojë që kam, të paktën kur e bëj vetë. Ashtu siç kam pikturën apo skulpturën. Nuk ka një fill ndarës dhe unë nuk mund të them as se publicistikën e kam për hobi, se kjo do të thotë se e ke thjesht për të kaluar kohën.

Problemet që unë ngre sot nëpërmjet publicistikës në shtyp për aspekte të ndryshme të shoqërisë, janë mendimet e mia të mirëfillta dhe e kryejnë funksionin për aq sa shkruaj. Natyrisht që është një lexim i përditshëm, por që ka një mision të vetin. Bëhet fjalë për përçimin e një mesazhi të caktuar, mbi një lajm të ditës apo të javës, ndërsa në letërsi dhe arte tenton që ta ketë sa më të largët e sa më të thellë në kohë dhe përmbajtje atë që do të thotë.

Dhe cila është tendenca e penës suaj, drejt publicistikës apo letërsisë?
Ajo që mua më bën të ndihem më mirë është fusha e letërsisë dhe jo e publicistikës. Megjithëse po të shohësh volumin e botimeve, publicistika zë më shumë vend tek unë. Letërsia mund të jetë më e pakët, por aty jam më shumë vetvetja. Është nevojë dhe domosdoshmëri.

Nëse në publicistikë shprehni mendimet e aktualitetit, në letërsi çfarë shprehni?
Thelbi nuk ndryshon, sepse për mua publicistika është si ajo thika që mprihet me analizat aktuale dhe operon për t’i përmbledhur ato në art, letërsi apo pikturë. Ka patur raste kur një situatë në politikë mua më ka dhënë imputon që të bëj edhe një pikturë.

Si u prit ky roman nga miqtë tuaj, që ju njohin për publicistikën?
Miq kam shumë dhe miqtë ndahen në disa kategori. Nga miqtë e afërt dhe të ngushtë ishte diçka normale, sepse kanë qenë në dijeni të asaj që unë shkruaja. Kurse miqtë më të largët, mbetën pak të habitur, megjithëse u shprehën se të dyja profilet ku unë botoj shkojnë. Ndërsa miqtë e fushës së artit, u munduan të bëjnë një lidhje mes anës figurative, kompozimeve të mia, me romanin. Arti është një, mjetet ndryshojnë. Sa je vetvetja në një fushë, nëse je vetvetja, natyrisht do jesh edhe në një fushë tjetër. Nesë ke nxjerrë tek njëra fushë vlera, natyrisht do nxjerrësh edhe tek tjetra. Mjeti është determinant. Sa më shumë ta kesh mjetin në dorë dhe të dish ta përdorësh, ta perfeksionosh, aq më shumë vlera do nxjerrësh.

Si ju pëlqen të shkruani? Keni një stil që ju karakterizon apo ende nuk e keni sprovuar dorën në letërsi?
Jo për të qenë modest, por realiteti është shumë më i fortë sesa ne, sado që të mundohemi ta zbukurojmë apo shëmtojmë. Të kesh një stil, është diçka që nuk mund ta pretendosh me një roman. Ndoshta edhe me dy- tre apo pesë nuk arrin, apo mundet që edhe me të parin të konfigurohesh që ke një stil. Nuk pretendoj që me romanin e parë të kem arritur një stil timin. Tani që kam edhe një roman tjetër në dorë, shoh që shumë gjëra që tek i pari i kisha të vështira, si në aspektin kohë, tashmë i kam më të thjeshta. Sepse, ajo që ti bën njëherë është një lloj pasqyre, ku ti sheh vetveten dhe atë që do krijosh rishtaz. Stili lidhet edhe me botëkuptimin.

Dihet që në letërsinë botërore dy blloqet kryesore janë letërsia evropiane, me traditë, që përfshin edhe atë ruse dhe letërsia amerikane e shek. XIX- XX. Përgjithësisht, njëra mbështetet mbi përshkrimin, tjetra mbi dialogun. Pavarësisht rrymave apo tipareve që ato përçojnë, bazë mbetet botëkuptimi. Unë preferoj që të mos jem as pre e përshkrimit, as e dialogut. Të jem diçka e ndërmjetme, sepse edhe jeta e sotme i ka të dyja. Shpesh ka dialogje shumë më të bukura sesa ato që shkruhen apo që ne lexojmë. Mundohem të jem i natyrshëm, të përçoj të vërtetën dhe realen nëpërmjet atyre ngjarjeve, që ne kemi vite që i jetojmë. Por jam me idenë që të luhet edhe me simboliken, të figurshmen dhe një shkrirje të tyre me realen.

Ishte një publicitet i mirë promovimi i librit tek Çani, në emisionin “Zonë e lirë”?
Tek ne do të ekzistojë gjithnjë dëshira që njerëzit të lexojnë. Problemi është se kushtet janë të tilla, që njerëzit janë të destabilizuar, në aspektin fizik dhe shpirtëror, gjë që lidhet kryesisht me anën ekonomike. Jo pa qëllim edhe librit i kam vënë titullin “Shpirtra në korridor”. Ne shqiptarët akoma e kemi shpirtin në korridor, se nuk dimë se ku jemi. Gjërat janë akoma të pastabilizuara, ndoshta për fajin tonë, apo të atyre që na drejtojnë, apo për shkak të psikologjisë shoqërore. Jemi në një lloj gjendje të papërcaktueshme. S’kemi pse të mos e pranojmë se, duke qenë se në kohën e diktaturës njerëzit kishin mangësi nga letërsia e huaj, sot kemi hyrë në fazën kur kjo letërsi preferohet më shumë, ka një lloj urie për letërsinë e huaj.

Për këtë arsye, duhet ta matësh mirë veten para se të botosh. Aq më tepër, është edhe faktori ‘treg’. Duke qenë se u hapën mundësitë, sot mund të botojë kushdo dhe nuk ka filtra përzgjedhës të veprave që botohen. Lexuesit bombardohen me edhe me letërsi me vlerë, edhe me letërsi pa vlerë. Edhe promovimi në emisione si Çani apo në emisione të tipit “Talk show”, nuk arrin dot të bëjë një balancim, sepse më shumë vëmendje i kushtohet politikës.

Cilët ishin lexuesit e parë të veprës suaj?
Im atë dhe tre- katër miq të mi.

Po përshtypjet e para që keni marrë?
Gjithmonë miqtë e tu thonë “Mirë”, sepse ata janë subjektivë në leximin e veprës, të njohin e të duan të mirën. Megjithatë, i kam marrë me shumë rezervë, sepse edhe unë do thoja të njëjtën gjë me një vepër që e lexoj për herë të parë. Më shumë nga të gjitha vlerësimet, më ka vlejtur ajo e një personi tek shtëpia botuese “Toena”, i cili e kishte lexuar veprën pa u njohur paraprakisht me mua dhe ishte shprehur se kishte vlerë. Mora vesh më vonë, kur u njoha me të, se ky person ishte specialist i asaj fushe dhe mendimi i tij më ka pëlqyer më shumë se të gjithë.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.