Antonio Tabucchi - Më mungonte gjuha shqipe
Admirina Peçi

Eshtë vazhdimisht në kërkim të dritës dhe të shenjtës. Kështu thuhet për Antonio Tabucchin, shkrimtarin më erudit e ndër më të rëndësishmit e letërsisë evropiane të shekullit XX.Në librat e tij gërshetohen implikimet filozofike.

E vërteta metamorfizohet në fiksion, realja futet në dimensionin e ëndrrës, e kaluara bëhet e pakapshme, kurse personazhet janë shumëdimensionalë. Është mbresëlënëse të realizosh një intervistë më shkrimtrin herë kritikues e polemist, herë të tërhequr në botën e tij, në joshjet letrare…

Intetvistat e tij janë të rralla. Por i pëlqen të depërtoje në terrene ku nuk ka mundur më parë. Për të udhëtimet janë magji. E për të realizuar një udhëtim ka mijëra forma. Të hysh në komunikim me lexuesin e një vendi, me të cilin të ndajnë vetëm disa milje det, por që kurrë nuk e ke shkelur, është një formë udhëtimi. Antonio Tabucchi tashmë udhëton përmes personazheve të tij me lexuesin shqiptar. Janë dy romane që janë botuar në gjuhën shqipe nga Ombra GVG” në gjuhën shqipe, romani “Dëshmon Pereira” me të cilin rrëmbeu shumë çmime e vlerësime në Evropë e përtej saj dhe një prej librave të tij të fundit “Tristanbi vdes”. Ata që kanë pasur fatin të takohen me letërsinë e tij, e dinë ç’do të thotë “magjia Tabucchi”. Muajt e fundit është mbyllur në “kullën e tij të fildishtë”, ndërsa endet në botë personazhesh të rinj. Po punon për një roman të ri, gjë që e ka shkëputur përkohësisht nga jeta e tij aktive shoqërore. Mbase për këtë shkak, për habinë e të gjithëve, ai nuk pranoi as ftesën e hapjes së Panairit të Torinës në majin e këtij viti, ku ishte dhe i ftuar nderi.

Por pikërisht në këtë kohë, kur asgjë jashtëletrare s’mund ta shqetësojë, Tabucchi ka kthyer përgjigje për një intervistë ekskluzive, pikërisht në vendin fqinj, ku më së fundi depërtoi letërsia e tij, në Shqipëri. Pas kontakteve të krijuara me të përmes botuesve të “Omra GVG” në Tiranë, Antonio Tabucci përgjigjet për shumë detaje nga marrëdhëniet e tij me letërsinë, mbi shumë pika kyçe te dy romanet e përkthyera në shqip, për njohjet e tij me këtë vend dhe letërsinë shqipe, e deri përjetimi i tij si një kandidat i përfolur mjaft vitet e fundit për çmimin “Nobel”.

Kohët e fundit janë përkthyer në shqip nga Mimoza Hysa dhe botuar nga Shtëpia Botuese “Ombra GVG” dy romanet tuaj, “Dëshmon Pereira” dhe “Tristani vdes”. Çfarë përshtypje ju bën ky fakt?
Më mungonte gjuha shqipe për të plotësuar gjuhët e “zonës” sonë, të pellgut mesdhetar. Më vjen shumë mirë, sepse këto dy libra ishin përkthyer tashmë edhe në gjuhë të vendeve më të largëta dhe përgëzoj përkthyesen dhe botuesin për cilësinë e botimit.
Meqenëse keni shkruar njëzet e pesë libra të gjinive nga më të ndryshme (romane, tregime, vepra teatrale, kritikë, etj.), mendoni se të shkruarit është një profesion i vërtetë? Njeriu lind shkrimtar rastësisht, apo bëhet me punë të mundimshme?
Profesion është të jesh mjek, avokat, arkitekt, të hysh çdo mëngjes në një zyrë apo në një spital dhe të dalësh prej aty në mbrëmje. Një mjek nuk mund t’i thotë pacientit: “Më vjen keq, por sot nuk kam dëshirë të të mjekoj”. Profesioni është detyrë, të shkruarit është dëshirë, je i lirë ta bësh kur do dhe nëse do.

Përse shkruani?
Është një pyetje që nuk mund t’i përgjigjesh. Është njëlloj sikur unë të të pyesja: “Përse jetoni?” Ju mund të më përgjigjeshit: “Sepse dua një njeri, sepse kam fëmijë, sepse më pëlqen muzika, sepse të jetosh është më mirë sesa të vdesësh” e shumë gjëra të tjera. Po unë mund të këmbëngulja: “Po a mjafton vërtet?”

...A ka ndikuar letërsia klasike në formimin tuaj artistik? Sigurisht. Shumë njerëz sot mendojnë se janë “modern”. Por në të vërtetë ne jemi shumë të lashtë.
Ju keni filluar me përkthimin në italisht të veprës së Pessoa-s. Si jeni ndjerë në rolin e përkthyesit? Si do ta përcaktonit ju detyrën e përkthyesit?
Të përkthesh do të thotë të kuptosh thellësisht një autor dhe të jesh bashkëpunëtor me të. Por mbi të gjitha, përkthimi është një transportues i mrekullueshëm. Pa përkthimin shkrimtari do të mbetej i burgosur në vendin e tij, qoftë ky i madh apo i vogël. Edhe një vend i madh kur të mban të burgosur është vend i vogël, sepse burgjet janë të vogla edhe kur janë të mëdha.

Trishtimi ndjehet në librat tuaj: Pereira është një personazh i vetmuar dhe i mbyllur që jeton me kujtimin e bashkëshortes së vdekur, Tristani tregon një jetë në agoni. Ç’mund të thoni? Tristani është personazh i “Operette morali” të Leopardit, është një homazh për poetin që dua më shumë. Është e vërtetë që disa libra të mi janë të trishtuar. Unë jam njeri i trishtuar, sepse jam njeri i gëzuar. Njerëzit e gëzuar janë të trishtuar, sepse vetë jeta nuk lejon që gëzimi ynë të zgjasë tepër.

Zoti Tabucchi, ju quajnë shkrimtar kozmopolit, gjë që duket edhe në personazhet, në vendet, në kulturën dhe gjuhën që përdorni...
Për stalinizmin fjala “kozmopolit” ka qenë një sharje dhe faj. Është e çuditshme, sepse komunizmi kërkonte të ishte edhe internacionalist. Për sa më përket mua, pas shumë përvojash dhe shumë udhëtimesh kam mësuar se zakonet, traditat, doket ndryshojnë, por lotët dhe e qeshura janë të njëjta gjithkund.

Çfarë përbën për ju udhëtimi, arratisje nga mërzia apo ngasje për të gjetur vetveten?
Të udhëtosh do të thotë të humbësh vende dhe të gjesh të tjerë.
Pereira është një personazh që angazhohet në jetën politike të vendit, pavarësisht nga dëshira e tij. Ju mendoni se shkrimtari apo intelektuali në përgjithësi duhet të pozicionohet? Ç’mendim keni për letërsinë militante? Cili është mendimi juaj për ideologjitë në një botë gjithnjë e më globale?

Një shkrimtar duhet të jetë mbi të gjitha i ndershëm me vetveten. Në letërsi nuk ka rregulla, nuk ka një “temë” më të mirë se tjetra. Neruda ka shkruar një odë shumë të bukur për karotën. Çdo gjë që ekziston e meriton të përshkruhet dhe të tregohet. Pastaj mendo për karotën: kalon muaj e muaj të tërë për t’u rritur nga poshtë, drejt qendrës së tokës, në errësirë, ngadalë- ngadalë, ditë për ditë, duke nxjerrë jashtë me modesti, një tubëz të blertë të papërfillshme. Pastaj një ditë të bukur fshatari e mbërthen tubzën e blertë dhe e tërheq dhe nxjerr jashtë karotën. Çfarë mrekullie, karota!
Jeni një shkrimtar i angazhuar në politikë. Si?

Më tepër me ndërhyrjet e mija gazetareske. Nganjëherë edhe me librat e mi. Shkrimtari nuk tregon vetëm histori, është intelektual që mendon për shoqërinë, për botën, për historinë. Është gjithnjë gusht dhe bën vapë mbytëse në romanet tuaj. Është parapëlqimi juaj? Jam mesdhetar. Në Mesdhe bën nxehtë, sidomos në verë.
“Dëshmon Pereira” dhe “Tristani vdes” janë dy vepra me strukturë krejt të ndryshme nga njëra-tjetra: nga një rrëfim i rrjedhshëm në një ëndërr endacake. Ç’mund të na thoni ju për këtë ndryshim? Janë dy histori të ndryshme. E para, historia e një njeriu të moshuar, e dyta e një njeriu të plakur shumë. Kanë këndvështrime si dhe sens kohe të ndryshëm kur risjellin rininë e tyre.

Te “Tristani vdes” ka disa fjalë të krijuara: bën pjesë në stilin tuaj?
Politikanët na vjedhin shumë fjalë dhe ua ndryshojnë kuptimin. U takon shkrimtarëve të krijojnë të reja. Tristani është një roman kundërshtish, përplasje idesh, e paradoksesh. Vihet në dyshim, madje edhe akti heroik i Tristanit. Çfarë keni dashur të thoni?
Që jeta nuk është bardhë e zi, nuk është binare, me një alternativë të vetme. Është plot me sfumatura dhe sfumaturat janë të pafundme.

“Të gjithë jemi të vdekur, gjithçka është e vdekur, asgjë nuk ka shërbyer për asgjë... Jo, diçka mbetet përgjithmonë.” Është një dialog nga një libër i juaji. Mos keni dashur të thoni se ne jemi vetëm imazhe, siç thotë Borgesi? Çfarë mbetet përgjithmonë?
Ne nuk jemi hije dhe unë nuk i përkas shkollës platonike. Jemi bërë prej mishi e gjaku, kemi trup. Ata që bëjnë tortura e njohin shumë mirë trupin tonë. Sigurisht që kemi edhe shpirt (po përdor këtë fjalë që të kuptohemi) që mund të merret si inteligjencë, emocione, ndjenja. Por që ky shpirt të ekzistojë ka nevojë për një trup.

Cilat janë projektet tuaja për të ardhmen?
Një proverb spanjoll thotë: “Nëse do ta bësh Zotin të qeshë, tregoji projektet e tua.”
Në një listë jozyrtare të përzgjedhjeve për çmimin “Nobel” 2006 midis kandidatëve të tjerë, është dhe emri juaj. A nuk ju duket se fitimi ose jo i “Nobelit” po kthehet në një torturë të vërtetë për shkrimtarët seriozë?
Ka mundësi që të ketë shkrimtarë që torturohen për çmimin “Nobel”. Po të jeni të sigurt që kjo torturë nuk ka të bëjë me mua.

A e njihni letërsinë shqiptare? Një shkrimtar si ju që udhëton shumë për të njohur kultura të ndryshme, a ka menduar ndonjëherë të vizitojë Shqipërinë?
Njoh më tepër letërsinë e kolonive shqiptare në Itali, për shembull Matrangën e Varibobën. Nga vitet ‘800 di diçka për Frashërin. Në universitet kam lexuar disa shkrime teorike të gjuhëtarit Kristoforidhi. Nga vitet ‘900 kam lexuar Musarajin dhe Kadarenë. Kam menduar disa herë ta vizitoj Shqipërinë me disa miq maqedonas që e njohin mirë.

Një jetë
Ledi Shamku-Shkreli

Duhet jetë për të mbërritur në një vdekje aq drithëruese si ajo e Tristanit. Si dhe talenti i jashtëzakonshëm i Antonio Tabucchi-t për të shpalosur një agoni që gjallëron aq shumë pyetje. Si është jeta? Si mund të tregohet? Dhe a mund të përshkruhet ashtu siç është pa rënë në kurthin e fallsifikimit? Të tilla janë pyetjet që përshkruajnë librin, ose më mirë të themi e përbysin, sa teksti fillon t’i ngjajë një përroi. Herë i qetë e herë ëndërrues, herë i turbulluar nga një buzagaz apo një keqardhje, herë i acaruar nga një shpërthim zëmërate apo qeshje çmendurie, kjo rrjedhë uji vërshon nga fillimi deri në fund të romanit, duke e tërhequr pas vetes lexuesin. Ajo që tregon nëpërmjet copëzave, vargjeve të këngëve popullore, mendimeve për kohën, për bukuritë e vendit, për sëmundjen, për dhimbjen apo për paedukatën e atij “të krisurit” që drejton mediat italiane, është jeta e një plaku që po vdes. I shtrirë në shtratin e tij në një shtëpi toskanase, me një këmbë të brejtur nga gangrena, Tristani do që të zbulojë të vërtetën e ekzistencës së tij dhe sidomos për ngjarjet që e bënë atë hero gjatë luftës së dytë botërore. Me pseudonimin e luftës, pikërisht Tristan, emër i marrë nga vepra e Leopardit, burri ka luftuar fashizmin dhe nazizmin, por ka njohur gjithashtu dhe frikën, dhimbjen dhe çmendurinë. Është një histori gati e pabesueshme. Vetëm se kjo nuk është historia e një heroi, të paktën me ç’kuptojmë ne me hero. Është udha e një njeriu të brejtur nga dyshimet dhe nga kundërshtitë që përbëjnë bagazhin e heronjve përtej mburojës së sigurtë të medaljeve.

Vdekja është afër. Tristani e ndjen t’i gumëzhijë në vesh si mizë. Në këtë atmosferë fundjete nuk ka më vend për mashtrime e zbukurime. Tabuçhi e zhyt personazhin e tij në një humnerë pyetjesh që bëhen më cytëse nga përshpejtimi i fundit. Mbi kurajon, mbi dashurinë dhe tradhëtinë, mbi vlerën e idealeve që ka mbrojtur.

Tristani është vërtet revolucionar në sfidën që i bën vdekjes- siç është revolucionar edhe frymëzimi i këtij romani që përpiqet të kapë jetën dhe ia del më në fund. Tristani nuk vdes plotësisht. Po këtë gjë autori e paraprin që në fillim ku titullit: “Tristani vdes” i shton nëntitullin: Një jetë.