Xhubleta shqiptare, më e vjetra dhe mbretëresha e veshjeve që ka karakterizuar popullin shqiptar dhe objekt i studimeve të ndryshme mesa duket akoma sot fsheh ndoshta pa dashur mistere të çuditshme që as mbajtësit e saj për shekuj nuk kanë ditur ti shpjegojnë. E gjithë përmbajtja e saj ka kuptime ndoshta mistike dhe sëkrete, në zbukurimet e shumta të saj mund të vërehen kuptime simbologjike. Për të, është shkruar shumë dhe unë nuk dëshiroj të bëhem përsëritëse e studiuesve shqiptare dhe të huaj që imtësisht e kanë studiuar atë. Thjesht dëshiroj ta analizoj nga një këndveshtrim simbologjik në ngjyrën dhe zbukurimet e saj. E nisim fillimisht me ngjyrën e saj simbologjike dhe madhështore tërësisht të zezë. Përse tradicionalisht është veshur kjo nngjyrë dhe në rrethana të tjera çfarë domethënie do të kishte?

Është fakt i çuditshëm që është veshur pikërisht ngjyra e zezë, dhe për një gjysëm shekulli ajo nuk ka ndryshuar në prerje, formë dhe ngjyrë; të paktën deri sa doli nga përdorimi në fshatra, aq më tepër që nga veshjet e vjetra zadrimore dhe mirditore që përfshijnë krahinën veriore nuk kanë munguar fijet dhe shiritat me ngjyra.

Si mund të kuptohet ngyra e zezë në aspekte të ndryshme që na rrethojnë?
E zeza mbart kuptime të ndryshme, dhe një ndër këto është mohimi ndaj çdo ngjyre tjetër: izoluese dhe mbytëse për raste hidhërimi, por madhështore dhe klasike për festa dhe mbrëmje galante. Mund të ngrihet një konstatim pyetës: a mos ndoshta në zonat ku është mbartur ka dashur të ketë një kuptim të dyfishtë atë të izolimit total të gruas?
Nga ana tjetër ngjyra e zezë në vetë përbërjen e saj është kompakte që bashkuar më valëzimet e veshjes dhe ecjes së gruas poziciononte femrën si më madhështore.
Në aspektin modern të modës e zeza është trajtuar përherë si më e përkëdhelura dhe e preferuara e stilistëve duke bërë që me anë të kësaj ngjyre të karakterizoheshin stilistët e mëdhenj për të përmendur kështu të famshmen Gabriele Chanel që e revolucionoi modën me fustanin e vogël të zi.

E zeza tregon elegancë, seriozitet, klas brenda rrethit të së cilës nuk mund të qëndrojnë të gjithë por njëkohësisht tregon edhe një ndarje statusi, e cila tregon majën më të lartë për personin që e mbart atë duke i dhuruar elegancë. E zeza është një ngjyrë që në konceptin e krijimit të modës është e pamohueshme dhe prezente. Të zezën ne e veshim kudo duke e bërë instiktivisht të adhurueshme dhe të pëlqyer duke e veshur në rastet e festave, mbrëmjeve galante, martesave, mjaft që asaj ti shtohet një aksesor i ndritshëm një make-up ndriçues dhe ja ku pamja hijerëndë ndryshon. Ndriçohet dhe përçon një imazh tërheqës. Përveç kësaj ngjyra e zezë në qytetërime të ndryshme është përdorur dhe vazhdon të përdoret në raste hidhërimesh; nga një veshje galante ajo menjëherë merr trajtën hijerëndë ku dhimbja bashkohet më ngjyrën dhe përçon mesazhin më të madh të dhimbjes.

Kjo ngjyrë përfaqëson edhe ndarje nga një grup i përgjithshëm personash pikërisht nga ngjyra, seriozitet i së cilës është. Jo pa shkak rregullat e rrepta të malësive kërkonin që gratë pasi martoheshin duhej të vishnin xhubletën e zezë për të bërë pikerisht ndarjen e statusit dhe të moshës së grave të martuara. Nëse vërejmë me kujdes, ngjyra e zezë përdoret edhe në veladonin e zi të priftërinjve që i mbulon nga koka te këmbët. Mendoj se veshjes me xhubletë nuk mund ti japim një kuptim nga të sipërthënurit. Por gjithsecili e karakterizon nga pak atë me kuptime të ndryshme domethënëse po ti bashkangjiteshin rastet e përdorimit, mentalitetet e ndyshme individuale etj. Pjesë përbërëse dhe e dukshme në xhubletë është grykorja që vendoset dhe mbulon kraharorin e gruas, në pamje të parë ajo është thjesht “grykorja”, por ajo që është e veçantë janë zbukurimet sipër saj. Sipër mbi këtë gryore me sfond kadifeje të zezë qëndrojne këto objekte metalike të ndritshme me nngjyrë ari. Që këtu fillon kuptimi simbologjik i dyfishtë. Këto dekoracione kanë forma zbukuruese të ndryshme si psh shëmbëlltyra e formës së diellit. Dielli është një ndër elementet kozmike më të rëndësishëm për vetë funksionin që ai kryen mbi tokë si përçues i ngrohtësisë, shkëlqimit dhe vezullimit. Fakti që mbi këtë veshje janë aplikuar objekte me nngjyrë ari dëshiron të tregojë estetikën e grave që mbi veshjen tërësisht të zezë të shpërthejë vezullimi. Ari është materiali me cilësinë e pandryshueshmërisë në ngjyrë dhe në kohë, shkëlqimit dhe rezistencës ndaj çdo agjenti të huaj.

Mircea Eliade ka thene se: “Simboli tregon aspekte të veçantë të realitetit - aspektet më të thella - që i shpëtojnë çdo lloj mjeti tjetër të njohjes. Imazhet, simbolet, mitet nuk janë krijesa të papërgjegjshme të psikikes. Ato i përgjigjen një nevoje dhe përmbushin një funksion të rëndësishëm: të paraqesin haptazi mënyrat më sekrete të qenies”.
Valëzimet e spiraleve apo zig-zageve në pjesën e poshtme të fundit të xhubletës shëmbëllejnë me formën e gjarprit i cili mishëron forcën jetësore që rrjedh lirshëm në sipërfaqe, ai gjithashtu është ndër simbolet më arkaike të përdorur nga Keltet. Spiralja është një simbol i vjetër që përfaqëson konceptin e shpërndarjes, të rritjes dhe zhvillimit. Spiralen e hasim në dy forma: të thjeshtë dhe dopio spirale, e cila përfaqësohet që nga periudha paleolite.

Një tjeter simbol shumëkuptimësh është ylli pesëcepësh, i cili është përdorur në shumë qyteterime duke marrë kuptime të ndryshme. Po të vërehet simboli i yllit është ndërtuar nga dy trekëndësha barabrinjës të kthyer në të kundërt të njëri-tjetrit, të cilët kanë një qendër shpërndarjeje të përbashkët. Në alkimi trekëndëshi i sipërm ka simbolin e zjarrit ngjyra e të cilit është e kuqe, ndërsa ai me kulmin drejtuar për nga pjesa e poshtme është simbol i ujit. Agim Bido shpjegon se shpeshherë simboli i yllit në xhubletë humbet dhe ngatërrohet në pamje me lulet pesëcepeshe.

Lulet janë ndër motivet më të ndeshura në veshjen më xhubletë të malsorëve. Përveç pjesëve të veçanta zbukuruese në veshje ato vihen re edhe në shamitë e kokës të cilat gjerësisht kanë si zbukurim lulet me ngjyra të forta. Lulet e zbukuronin kokën e gruas dhe i jepnin hijeshi pamjes së fytyrës, e cila karakterizohej nga flokët e zinj kaçurrelë. Edhe pse gruaja malsore nuk mbante asnjë zbukurim tjetër në koke, për të ndriçuar veshjen e errët duheshin zgjedhur shami ku ngjyrat e forta të mbizoteronin. Lulja në praktikën popullore lidhet drejtpërdrejt me bukurinë pasi çdo lule në vetvete është e veçantë dhe shpreh mesazhe të veçanta personave që ne ua dhurojmë.

Imazhe te Ngjitura

	xhubleta.jpg (24.7 KB, 0 vezhgime)
	xhubleta-2.jpg (31.3 KB, 0 vezhgime)

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.