Realizimi i mikroklimës ka mbetur vetëm në projekte. Këto ikona që sot qëndrojnë mes muresh me lagështirë, dikur kanë qenë funksionale. Para tyre shumë besimtarë kanë kërkuar falje për mëkatet e jetës. Sipas specialistëve të IMK-së, në kohën e diktaturës këto ikona u mblodhën nga kishat dhe u vendosën në depo të ndryshme, ndërsa në vitet e tranzicionit nuk mund të ktheheshin atje. Vjedhjet e shpeshta nëpër kisha për qëllime përfitimi, ka qenë një përvojë e keqe. Tashmë nëpërmjet një drite të pakët që hyn nga një dritare, brenda mureve të lagështa, në këto ikona sheh fytyra shenjtorësh që kushtet ua kanë zbehur ngjyrën. Disa madje edhe janë çarë e të tjera kanë marrë përsipër zhgarravitje të shkujdesura. Mes tyre nuk ka sistem hierarkie. Janë vendosur ku ka pasur vend dhe si kanë mundur. Aty gjen edhe Krishtin e Shën Mërinë në ikona origjinale. Njësoj si të tjerat i nënshtrohen kapriçove klimaterike. Këto ikona fillojnë që nga shekulli i XII-XIII e në vazhdim. E duke pasur parasysh papërsëritshmërinë e këtyre objekteve të çmuar, jo pa të drejtë specialistët hedhin alarmin. Para disa muajsh, Mustafa Arapi, specialist i artit mesjetar në Institutin e Monumenteve të Kulturës u shpreh për “Milosaon”, se gjendja e ikonave ishte alarmante dhe duhej ndërhyrë menjëherë. Pas një mungese të gjatë ndërhyrjeje, fundi i muajit janar të 2006-ës shënoi “aksionin e parë” për shpëtimin e këtyre ikonave. Por ky proces nuk do të zgjaste më shumë se 1 muaj e gjysmë. Ndërprerja e tij për mungesë kushtesh riktheu të njëjtën situatë. Ikonat do të vazhdojnë të qëndrojnë në kushtet e depos së Muzeut Kombëtar deri në një rifillim të punës.

Restaurimi
Një iniciativë bashkëpunimi e Institutit të Monumenteve të Kulturës dhe Muzeut Historik Kombëtar, do të shënonte përpjekjen e parë për restaurimin e ikonave që ruhen në këtë të fundit. Për mungesë ambientesh në godinën e re të IMK-së(në Drejtorinë e Ujërave), laboratori restaurues u ngrit në katin e tretë të Muzeut, ku ruheshin edhe 800 ikonat. Ndërhyrja filloi mbi ikonat që kishin shkallën më të lartë të dëmtimit.

Ky proces u vlerësua si një mundësi e mirë për të mos humbur më shumë kohë. “Kishim shqetësimin e ambienteve dhe u mendua që të bëhej restaurimi në muze. Brenda mundësive tona u liruan dy zyra dhe ramë dakord që të fillonte restaurimi për të fituar kohë. Sigurisht që nuk mendohej të bëhej i gjithë restaurimi i ikonave, por të ndërhyhej tek më alarmantet”, - shprehet Beqir Meta, drejtor i Muzeut Kombëtar. Mungesa e një fondi për krijimin e një laboratori restaurues, i detyroi specialistët që të kërkonin hapësirat në Muzeun Kombëtar. Por pas një muaji e gjysmë punë, procesi i restaurimit për ikonat u ndërpre.

Ndërprerja
Në laboratorin restaurues të improvizuar në katin e tretë të Muzeut Kombëtar, specialistët e IMK-së punuan vetëm 1 muaj e gjysmë. Gjatë kësaj kohe realizuan ndërhyrje në dy ikona. Por ata u shprehën se restaurimi i tyre nuk mund të vazhdonte në mungesë të plotë të kushteve. Procesi u ndërpre dhe ikonat do të vazhdojnë të qëndrojnë në depon e muzeut. Sipas Apollon Baçes, drejtor i Institutit të Monumenteve të Kulturës, restaurimi do të rifillojë përsëri kur të ngrihet një laborator restaurues. “Në muajin shtator IMK-ja do të zhvendoset në një godinë të re në Kinostudio. Këtu do të ngrihet një laborator restaurues me të gjitha kushtet. Atëherë procesi i restaurimit të ikonave do të fillojë sërish”, - është shprehur Baçe. Sipas tij, gjatë kësaj kohe specialistët e sektorit të artit do të punojnë për restaurimin e afreskeve të kishave të ndryshme nëpër Shqipëri. Ndërkohë që “aksioni i shpëtimit” të ikonave nuk mund të rifillojë përpara shtatorit, shqetësuese mbetet ruajtja e tyre në kushtet e Muzeut Kombëtar. 800 ikonat edhe këtë verë nuk do të mund t’i shpëtojnë tarracës përvëluese. Drejtori i MHK-së, Beqir Meta shprehet se është gati një projekt i detajuar për ndërtimin e arkivit të ikonave. “Tashmë është bërë gati një projekt i detajuar dhe është përcaktuar vendi ku do të ngrihet arkivi. Do të mundohemi që çdo gjë të mbarojë përpara verës”, - është shprehur Meta. Por rezultatet konkrete janë vetëm projektet, ndërsa koha e përfundimit mbetet relative.

Udhëtimi
Odiseja e ikonave nis rreth 30 vjet më parë. Në vitet '80 do të kërkoheshin në të gjitha kishat e Shqipërisë, për t'u depozituar më pas në depo çfarëdo. Për objektet e rëndësishme të kultit, do të ishte fillimi i një udhëtimi që rrugës do t'ju kërkonte haraçin. Berati, Gjirokastra e Korça do të bëheshin të parat qëndra të përqëndrimit të tyre. Për kushte sigurie u tërhoqën në Tiranë ku u vendosën në depot e Kinostudios dhe në ndërtesën e vjetër të Institutit të Monumenteve të Kulturës.

Pasojat e udhëtimit të shpeshtë nuk do vononin të dukeshin. Specialistët herë pas here hidhnin alarmin për gjendjen e tyre. Të vendosura pa rregull në depo, ikonat i nështroheshin luhatjes së dimrit dhe verës. Edhe pas kaq vjetësh kjo gjendje vazhdon. 800 ikonat e rrezikuara që prej 5 vjetësh ndodhen në Muzeun Kombëtar, presin sinjalet e restaurimit që hapen e mbyllen. Jo rrallë herë edhe siguria e tyre është vënë në diskutim. Një çështje kjo që luhatet ende midis Kishës Ortodokse që i ka në pronësi dhe shtetit shqiptar që i ruan si monumente kulture.



Projekti

Baçe: Restaurimi do të rifillojë në shtator
Pritet ngritja e laboratorit në Kinostudio

Restaurimi i ikonave nga specialistët e IMK-së pranë Muzeut Kombëtar, është ndërprerë. Kushtet e papërshtatshme klimaterike, kanë detyruar ndërprerjen e punës së mëtejshme. Ndërkohë 800 ikonat i janë kthyer odisesë së shkatërrimit të tyre. Ky proces do të rifillojë vetëm me ndërtimin e laboratorit të restaurimit. Sipas Apollon Baçes, drejtorit të Institutit të Monumenteve të Kulturës, ndërtimi i tij do të bëhet në muajin shtator. Deri atëherë nuk do të ketë asnjë ndërhyrje tjetër restauruese. Projekti i laboratorit restaurues është i varur nga udhëtimi i përsëritur i IMK-së. Ambientet e reja në Drejtorinë e Ujërave, pas dorëzimit të ndërtesës së mëparshme familjes mbretërore, janë të pamjaftueshme. Kështu, brenda pak kohësh institucioni i ruajtjes së trashëgimisë kulturore do të ketë një seli të re në Kinostudio. Këtu do të plotësohet edhe kërkesa e përsëritur për një laborator restaurues. “Në shtator do të hapet shkolla e restaurimit dhe së bashku me të do të ketë një shtojcë të veçantë për laboratorin restaurues. Financimi i tij kap shifrën e 500.000 euro dhe do të realizohet në bashkëpunim me specialistë italianë”, - ka theksuar Baçe. Sipas tij, pajisjet e reja laboratorike do të mbërrijnë në muajin shtator dhe funksionimi i këtij laboratori do të mbështetet nga UNESCO. Vetëm atëherë do të flitet sërish për restaurim të ikonave.

Flet drejtori i Muzeut Kombëtar, Beqir Meta
“Rreziku i njëjtë deri në ndërtimin e arkivit të ikonave”

Prej pesë vjetësh 800 ikona dëmtohen vazhdimisht në Muzeun Kombëtar, jo për kushte sigurie. Nuk rrezikohen nga vjedhja, por nga kushtet e papërshtatshme klimaterike. Çdo ditë më shumë në depon e tij ka një kosto të madhe. Drejtori i Muzeut Kombëtar, Beqir Meta, shprehet se pas lëvrimit të buxhetit të 2006-ës për këtë institucion, ka filluar puna për ngritjen e arkivit të ikonave. “Deri në përfundim të tij, ikonat do të qëndrojnë në vendin e mëparshëm”, - thekson Meta, edhe pse e pranon se dëmtimi i tyre vazhdon më tej. Pas ngritjes së këtij arkivi me të gjitha standardet, do të fillojë sistemimi i të gjitha ikonave në Muze. Por projekti ende është në skica dhe vera ka filluar. Pas një periudhe të shkurtër, procesi i restaurimit të ikonave është ndërprerë. Vazhdojnë të qëndrojnë këto objekte në depon e mëparshme? Po. Ikonat dhe objektet e tjera kishtare vazhdojnë të qëndrojnë në ambientet e mëparshme, deri në momentin e krijimit të një arkivi në standardet e duhura. Pas lëvrimit në muajin mars të buxhetit prej 13 milion lekë të reja, zëri i parë i konsumit të tij është arkivi i ikonave, pasi përbën edhe rastin më flagrant.

Në ç’fazë është ndërtimi i tij dhe sa do të zgjasë?
Deri tani kemi marrë kontaktet me firmat për të filluar punimet. Kemi përcaktuar vendin, sipërfaqen, kushtet e temperaturave dhe lagështirën. Skicat i kemi bërë dhe jemi gati që të fillojmë punën. Po përpiqemi të dalim para verës. Sa do të jetë financimi për këtë projekt dhe a janë parashikuar të gjitha standardet për ruajtjen optimale të ikonave?
Financimi do të shkojë në 2 milion lekë të reja. Kemi vendosur që arkivi do të ndërtohet në katin e tretë, një3 vend pak më i spostuar nga ku janë ikonat sot. Do të krijohet një hapësirë prej 60 metra katrorë, e cila do të jetë e veshur me mure izolative gibsi dhe do të ketë kondicionerë sipas fuqisë që kërkon ambienti dhe sipërfaqja. Efekti i tarracës do të zgjidhet me polisterol dhe janë marrë masat që të mos ndjehet ose të minimizohet në maksimum. Si do të jetë organizuar arkivimi i tyre?
Do të krijohen dy nivele arkivi që të mund të zgjerohet sipërfaqja e arkivimit. Do të kemi dy minikate, secili nga 2 metra e gjysmë. Në secilin prej tyre do të vendosen rafte metalike dhe secila ikonë do të ketë folenë e saj. Sa do të jetë numri i ikonave që do të ruhen në këtë arkiv?
Do të arkivohen të gjitha ikonat, me përjashtim të disave që mund të dalin skarco totale dhe nuk mund të restaurohen. Specialistët do të bëjnë përzgjedhjen. Arkivi është ndërtuar në mënyrë të tillë që në të ardhmen mund të zgjerohet pa prishur këtë që kemi bërë, nëse do të kemi mundësi të mbledhim objekte të tjera. Më pas do të fillojë restaurimi shkallë-shkallë.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.