Në vitin 1981 i ngacmuan kureshtjen Drejtorit të Muzeut Kombëtar të Edinburgut. Të tilla kobure të ngjashme nga realizimi shiten në dyqanet e antikuareve të Athinës, me çmime mbi 1000 dollarë copa

Ato janë dy dhe ruhen në fondin etnografik të Institutit të Kulturës Popullore. E veçanta e tyre, që i shquan ndër dyqind armët e zjarrit të koleksionit dy-tre shekullor të këtij instituti, e që të tërheq duke nxitur kuriozitetin është tyta e gjatë dhe e ruajtur mirë, në kurrizin e së cilës është shkruar me gërma të mëdha, e të argjenta fjala London.
Pyetja e natyrshme që lind është: ku janë prodhuar këto kobure? Hamendje më e mundëshme është Londra. Po le ta shohim në se është kështu.

I pari që u tërhoq me kureshtje të papërmbajtur ishte Profesori Fenton nga Skocia drejtor i Muzeut Kombëtar të Edinburgut dhe sekretar i Atllasit Etnografik Europian. Ai i pa në vitin 1981 dhe duke mos mundur të fshehë entuziazmin spontan, mori leje dhe i fotografoi menjëherë. Unë pata fatin e mirë për t’i restauruar disa vjet më vonë, gjë që më bëri t’i shqyrtoj me shumë vëmendje.

Karakteristika e tyre më tërheqëse është paftja prej argjendi, e zbukuruar me motive floreale, të ngjashme me ato të gdhendjeve që vëmë re nëpër ikonostase, gjithë përdredhje rrethore, si dredhëza, e me shpërthime të menjëhershme gjethesh, një stil barok i pastër, ku ndërthuren lule ekzotike nga më tërheqëset, gonxhe dhe margarita dhe krijesa të hijshme të fantazisë floreale. Janë gjithë finesë, nga më të bukurat, aq të bukura, aq të fisme nëpërmjet të patinës së zezë të sulfurit të argjendit, sa që të habisin me kontradiktën më të ashpër midis bukurisë dhe qëllimit për të vrarë. Funksionojnë!
Zbukurime të shumta, edhe këto floreale, por që janë më tepër krijesë e fantazisë, e cila stilon lirshëm, zbukurojnë edhe çarkun e çeliktë. Në sustën kryesore të çarkut, që ngjan si krrabë, është inçizuar (gërvishur) një shpend me kokë të përkulur edhe ky disi i stilizuar, që përfaqëson një simbol.

Kur erdhën në laborator ishin të mbuluara nga ndryshku.
Dikur armët lubrifikoheshin e mirëmbaheshin duke i lyer me palcën e kockave të këmbëve të lopëve. Kaq dinin. Kjo lloj mirëmbajtjeje nuk kishte arritur t’i mbronte. Deri sot ne nuk kemi të trashëguar asnjë armë të vjetër, të ruajtur në gjendje të mirë, nga e cila do të kuptonim shkallën e kujdesit për të në të kaluarën e largët, që nuk kujtohet më. Megjithatë, duke u bazuar në ndonjë shprehje të tërthortë të Bajronit, për shembull në vargun 516 të këngës së dytë tek “Çajlld Harolld” kur ai shkruan:”Armët e lara me flori, sa bukur!”, mund të krijojmë një përfytyrim shkëlqimtar.

Edhe Rrok Zojsi organizuesi i etnografisë shqiptare më ka treguar një histori interesante të ndodhur midis dy miqve malësore. Ata e kishin zakon që kur shkonin për vizitë t’i dorëzonin armët të zotit të shtëpisë. Ky e kishte për detyrë që t’i ruante armët me kujdes. Ja që një herë armët i kanë varur në çardak. Natën ka fryrë erë dhe ka rënë shi. Armët u mbuluan me pika ndryshku. Të nesërmen ka plasur sherri dhe ata janë vrarë. Këto të dhëna dhe të tjera si këto kanë qenë udhërrëfyesi ynë gjatë restaurimit, ndërsa traseja e rrugës një kimi e mirëfilltë.

Po këtyre parimeve restauruese iu nënshtrua edhe shkrimi London, dikur i nxirë, e tani fare i lexueshëm në sfondin e zi të tytës së çeliktë. Shkrimi është realizuar duke e gdhendur tytën në një daltë të hollë, e pastaj duke rrahur me çekiç në të një tel të hollë prej argjendi të skuqur, që në fund limohej. Kjo teknikë quhej të shkruaje me argjend. Sot ndër ne kjo teknikë ka humbur. Argjendari i fundit, një kuksian, që e njihte dhe e përdorte këtë teknikë, ka vdekur ndonja tridhjetë vjet më parë. Atëhere thuhej se kjo teknikë vazhdonte të përdorej në Prizren.

Ngacmimi që më shkaktonte gjetja e origjinës së këtyre kobureve më shtyu që të përpiqem për të sqaruar diçka, aq sa ishte e mundur, lidhur me këtë temë.
Në vitin 1991 pata rastin të mësoj rastësisht në Budapest se këto tipe koburesh janë përdorur nga viti 1790-1812.

Studiuesi Abedin Çaushi ka botuar në vitin 1962 në Etnografia shqiptare nr.1 studimin e shkruar me pasion “Dyfekçinjtë dhe armët në Elbasan në shekullin e XIX-të”. Gjatë shkrimit ai e përmend edhe këtë tip kobureje, duke e quajtur “karbëreshë”.

Ishin kobure shumë të kushtueshme, dhe kjo kuptohet po të bazohemi në vlerat e veçanta që kanë, e mbaheshin vetëm nga pasanikët, dy copë, që vendoseshin në silah (brezlëkure për mbajtjen e armëve në trup), së bashku me një harbi, (si të thuash thupra). Tjetër, duke përmendur dekorin e tyre dhe në këtë rast me siguri që e ka fjalën për paftën e argjendtë të punuar shumë bukur, ai u atribon realizimin e përkryer argjendarëve të Beratit. Ky model impresionant është huazuar më vonë edhe nga mjeshtra të vendeve të tjera.

Unë i lejoj vetes të mos e besoj këtë. Kam patur rastin të çfletoj literaturë hungareze, ku kam mësuar se të tilla kobure, të ngjashme për nga realizimi, si dy pika uji, ka edhe në muzeumet e Budapestit. Vite të shkuara i kam parë të shiten në dyqanet e antikuareve të Athinës, me çmime “që të binin kokës”, mbi 1000 dollarë copa.

I nisur nga shkrimi LONDON iu drejtova të njohurve të mi në Victoria and Albert Museum në Londër. Ata më rekomanduan Muzeun mbretëror të armëve, në kullën e Londrës, fortesa Nelson. Shpejt erdhi përgjigja e kuratorit të koleksionit të armëve mbretërore të sulmit nga Jokshiri. Zoti Robert Smith e kundërshton prerazi që këto armë të jenë angleze. Ai mendon që të jenë me origjinë nga Europa Lindore. Por ekzistojnë edhe të tjera mundësi, p.sh. që të jenë prodhuar në Angli në një stol të huaj, për tregun europian, e pastaj të jenë eksportuar, ose që tytat të jenë prodhuar si “pjesë ndërrimi” , e të jenë montuar në pafta të argjendëta krejt të huaja për stilin anglez. Ose edhe pse jo, që të jenë fallsifikuar për t’u shitur më shtrenjtë.

Në fondin etnografik të Institutit të Kulturës Popullore ruhen ndonja 30 copë kobure të tilla, të njëjta, ose me stil të përafërt. Në këtë grup veç këtyre me shkrimin London, të ngjall kureshtjen edhe një tjetër, e mrekullueshme e larë me ar, që shumë veta do të kenë patur rastin ta shohin dy-tre vjet më parë në ekranin e RTSH; ajo ka mbishkrimin e argjendëtë e të padeshifruar ILCII në tytë, i realizuar me të njëjtën kaligrafi, si edhe në rastin e shkrimit LONDON.

Koburja më e bukur e këtij lloji ruhej dikur në familjen Kodheli në Shkodër. Kujtesa familjare intigronte me përdorimin e saj edhe nga Mic Sokoli. Disi e dyshimtë kjo, sepse ka një mospërputhje llogjike midis kohës kur këto kobure nuk janë prodhaur më dhe kohës kur ka luftuar Mic Sokoli. Tani kjo kobure ruhet në Tiranë në familjen Stamati.
Ndërsa të gjitha këto kobure janë restauruar pas një pune të mundimshme dhe ruhen mirë në fondet e Institutit të Kulturës Popullore, origjina e tyre vazhdon të mbetet e papërcaktuar, duke intriguar me dëshirën për të patur të drejtën e posedimit absolut të një realizimi të rrallë.

Në të tashmen, shqip tarët nuk mund t’i kundrojnë këto thesare të mrekullueshme kulture. Këtë fat e kemi vetëm ne, që punojmë me to. Dyert e blinduara, qepenat antiplumb, kamerat vëzhguese të lidhura me sisteme alarmi dhe policinë, rojet e përforcuara i mbrojnë ato pa ndërprerje. As zogu nuk mund të hyjë atje ku ruhen këto thesare. Por si çdo thesar kulture ato mbeten të heshtura po nuk u ekspozuan në muze për të folur me gjuhën e tyre. Mungesa e një muzeu etnografik kombëtar, ku do të ekspozoheshin këto thesare është një mungesë e rëndësishme në kulturën tonë.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.