Prania në Vlorë e një kolonie italianësh me prejardhje shqiptare është një nga tiparet më spikatëse të marrëdhënieve midis Shqipërisë dhe Italisë. Dhe në për plasjen midis interesave austriake dhe italiane, qendra e të cilave është Vlora, kjo koloni luan një rol që nuk mund të mos përfillet. Nga të gjitha qytetet e Shqipërisë, Vlora është ai ku Italia ka ndikimin më të madh. Ky ndikim i detyrohet jo aq afërsisë gjeografike të Vlorës me Italinë, por më tepër dy shkaqeve të tjera themelore. Njëri nga këta shkaqe është prania në Itali e një kolonie të rëndësishme shqiptarësh të italianizuar, një numër i të cilëve janë kthyer në Shqipëri dhe kanë vajtur në Vlorë. Shkaku tjetër është interesimi i madh që tregon Mbretëria e Italisë për këtë pjesë të tokës shqiptare.

Me sa duket shqiptarët e parë mërguan në Itali në shekullin XV. Historianët italianë shkruajnë se më 1462, kur Ferdinandi ose Ferranti i Aragonës, kishte rrethuar Barletën, erdhën dhe e takuan përfaqësuesit e një kolonie shqiptarësh, të cilët u ngulitën në Itali. Sidoqoftë ky mërgim mori përmasa më të mëdha aty rreth viteve 1470. Shkaku i këtij mërgimi të shqiptarëve në Itali ishte pushtimi turk pas vdekjes së Skënderbeut. Këta mërgimtarë shqiptarë, të shpërndarë në Abrucet, Kalabri dhe Sicili fillimisht morën gjuhën, mandej veshjet dhe së fundi doket e zakonet e viseve ku u ngulitën.

Megjithatë ata nuk e kanë humbur çdo kujtim të atdheut të tyre të vjetër dhe as që i kanë shkëputur lidhjet me të. Për një kohë të gjatë këto kujtime kanë mbetur të fashitura dhe lidhjet me Shqipërinë kanë qenë vetëm të herëpashershme, me ndërprerje. Por pas krijimit të Mbretërisë së Italisë1, Roma e kuptoi shumë shpejt se ç’përfitime mund të kishte nga këta arbëreshë, numri i të cilëve arrinte në rreth pesëdhjetë mijë vetë. Prandaj ajo u mundua që të ngjallte kujtimet e tyre, të rivendoste lidhjet me vendin e të parëve dhe t’i kthente shqiptarët e Italisë në instrumentin më dobiprurës për veprimtarinë e propagandës italiane në Shqipëri, duke pritur që ta shfrytëzonte në të mirën e saj, duke përmendur interesat e veçanta që kishte ajo. Këtë plan italian të përpunuar më së miri e shpreh haptas dhe fare qartë, pa dykuptimësi, zoti Baldaçi1, profesor i Universitetit të Bolonjës.

Ai ka shkruar: “Politika italiane i përdor italo-shqiptarët si pikë mbështetëse për të ushtruar ndikimin e saj mbi popujt ballkanikë. Për më tepër afërsia e kësaj kolonie me brigjet iliriane, lidhjet farefisnore që kanë disa familje, ngjashmëritë dhe ngjarjet e përbashkëta të historisë, ngjashmëritë e dokeve dhe zakoneve, si dhe marrëdhëniet tregtare, i japin Italisë të drejtë dhe arsye për të ndërhyrë”.

Italianët kanë përkrahur rilindjen kombëtare të shqiptarëve, kanë strehuar një shoqatë kombëtare shqiptare si dhe kanë ndihmuar daljen e gazetave, të shkruara italisht dhe më pas shqip, të cilat u përhapën në brigjet e përtejme të Adriatikut. Nëpërmjet këtyre ndërmjetësve, të kolonive italo-shqiptare, këto gazeta mundën të përhapeshin me lehtësi në Gadishullin Ballkanik. Por mbi të gjitha nëpërmjet këtyre ndërmjetësve Italia kërkonte të ushtronte ndikimin e saj mbi shqiptarët. Ajo nuk kishte ku të gjente veprimtarë më të mirë se këta, për t’i dërguar në brigjet e përtejme të Adriatikut. Italia, në këtë mes, gëzonte një epërsi të dyfishtë. Së pari ajo kishte në dorë disa ndërmjetës shumë të vlefshëm dhe së dyti kishte agjentë të shkëlqyer për zhvillimin e shkëmbimeve tregtare italo-shqiptare.

Zëvendëskonsulli i Italisë në Vlorë më njohu me sekretarin e konsullatës, zotin Bosio, i cili ishte njëkohësisht edhe agjent i shoqërisë së lundrimit Puglia. Ai kishte lindur në krahinën e Puljes, në një familje shqiptare të ngulitur aty. Po të njëjtën prejardhje, si zoti Bosio, kanë edhe pjesa më e madhe e italianëve, të cilët në vitin 1913 përbënin koloninë italiane të Vlorës. Ishin rreth njëqind familje, të gjithë njerëz të thjeshtë, që merreshin me tregti në dyqanet e tyre dhe shërbenin si ndërmjetës ndërmjet Mbretërisë së Italisë, e cila dërgon këtu prodhime të fabrikuara, stofra, verë, grurë dhe miell, dhe shqiptarëve, të cilët eksportojnë në Itali lëkurën dhe leshin e bagëtive të imta dhe vajin e ullinjve të tyre.

Italia kujdeset për këtë koloni, njëlloj siç bën edhe në Durrës apo në Shkodër, nëpërmjet një organizate të veçantë, e cila drejtohet nga konsulli i saj dhe që përfshin shkollat dhe postat e Mbretërisë së Italisë në Shqipëri, si dhe shoqërinë e lundrimeve Puglia, bashkë me të tëra interesat që lidhen me të. Sipas një raporti të Drejtorisë së Përgjithshme të Shkollave Italiane në vendet e tjera, në Vlorë dhe në Durrës në vitin 1913 kishte tri shkolla shtetërore italiane, një për djem, një për vajza, si dhe një shkollë nate, me gjithsej rreth 400 nxënës në çdonjërin nga këta qytete. Në Shkodër kishte pesë shkolla të tilla, nga të cilat dy kopshte fëmijësh, ku shkonin një numër më i madh fëmijësh sesa në Durrës apo në Vlorë. Nga sa pashë vetë në Vlorë, më duket më e udhës të mendohet se këto shifra janë pak si të fryra. Megjithatë nuk ka asnjë dyshim se shkollat shtetërore italiane përbëjnë një nga mjetet më të mira të veprimtarisë italiane në Shqipëri. Dhe nëse Italia do të arrijë që të vejë në jetë projektin për të ngritur në Bari, vetëm gjashtë orë larg brigjeve shqiptare, një shkollë të mesme për nxënësit shqiptarë dhe t’i tërhiqte aty këta të fundit, atëherë ajo do të kurorëzonte më së miri këtë veprimtari të saj për shkollimin në Shqipëri.

Ajo vlerë që ka gjiri i Vlorës në Detin Adriatik nuk ka dalë ende në dritë ashtu siç duhet. Gjatë ecurisë së shekujve politika austriake ka ditur që të shtijë në dorë, për veten e saj, të gjithë portet më të përshtatshme në këtë det: Triesten dhe Fiumen (Riekën), të cilat janë qendra tregtare, Polën (Pulën), Sebenikun (Shebenikun), të cilat janë porte ushtarake, si dhe Kataron (Kotorin), grykat e mrekullueshme të të cilit do të kishin një vlerë të papërsëritshme, nëse nuk do të ishin nën kërcënimin e Malit të Zi, i cili i mbikëqyr nga lartësia e Malit të Lovenit.

Ndërkaq brigjet e afërta lindore të Adriatikut nuk janë aspak më të mira. Tivari është një port deri diku i mirë për tregtinë, i mbrojtur nga erërat e jugut. Ulqini është vetëm një gji i vogël dhe i mbushur me rërë. Në Shëngjin erërat përhapin lyshtërat e Drinit, të cilat po e mbushin dora-dorës radën aspak të mirë.

Edhe në Durrës sot për sot anijet qëndrojnë në det rreth 300 metra larg bregut për të zbritur udhëtarët e mallrat; por në këtë vend nuk ka ndonjë lumë, që mund të mbushë bregun, duke prurë lyshtra, prandaj duke bërë ndonjë thellim dhe punime të tjera, aty mund të ndërtohet një port mjaft i mirë; megjithatë ai është i pambrojtur ndaj erërave të jugut. Aty mund të ndërtohet një mol, por Durrësi do të mbetet gjithnjë një port i hapur ndaj erërave dhe që mund të mësyhet lehtë nga deti.

Vetë Gjiri i Vlorës është një port natyral madhështor dhe i gjerë, me ujëra të thella dhe aty pranë nuk ka ndonjë lumë që ta mbushë me rërë. Ky gji shtrihet për më se dhjetë milje1 nga jugu në veri dhe është i gjerë mesatarisht pesë milje. Thellësia e fundit të detit aty lëviz nga 25 deri në 50 metra. Pjesa jugore e Gjirit, që quhet edhe Gjiri i Dukatit, është e mbrojtur nga të gjitha erërat dhe fundi i detit shtrihet në thellësinë mbi 20 metra. Ky gji i vogël rrethohet nga një fushë e punuar mirë, ku ka edhe drurë e shkurre të shumta, e cila ujitet nga burimet me ujë të freskët të lumit Izvor.

Para radës ndodhet ishulli i Sazanit, rreth 300 metra i lartë dhe 2,5 milje i gjatë, kodrinat e të cilit shtrihen si një mburojë natyrore e Gjirit të Vlorës drejt detit të hapur. Do të mjaftonte ndërtimi i një moli të vogël dhe disa spastrime të fundit të detit që ky gji të kthehej në portin më të bukur, më të sigurt dhe që mund të mbrohet më lehtë, në tërë pellgun e Adriatikut. Pikërisht në këtë vend ka qenë një herë e një kohë Orikumi (Oricum), Porti i Raguzës (Porto Raguseo), ku vajtën e mërguan banorët kur lumi Vjosë duke derdhur në det prurjet e tij të lyshtrave e mbushi me rërë portin e Apolonisë dhe e largoi vijën bregore. Edhe sot e kësaj dite, jo larg Vlorës, mbi një kodër të vogël mund të kundrohen disa rrënoja të varfra, disa kolona që kanë mbetur nga ky qytet i lashtë, pranë të cilit njëherë e njëkohë kalonte vija bregore. Dhe ndërsa i gjithë ky bregdet, deri në Tivar, e ka shtyrë detin dhe ka përparuar me dhjetra kilometra që nga koha romake, vetëm Gjiri ka mbetur i njëjtë, radë e thellë dhe e mbrojtur, e cila pret zotëruesin që do ta shfrytëzojë.

Kanali i Otrantos është dera e Adriatikut dhe çelësin e ka Vlora. Një forcë e përshtatshme detare, e strehuar në portin e saj, do ta çelte e ta mbyllte Kanalin, i cili është vetëm 70 kilometra i gjerë. Po a do ta marrë Vlorën ndonjë fuqi tjetër e madhe, veç Italisë? Po ta kishte Vlorën një fuqi tjetër, në rast lufte, Adriatiku do të ishte i mbyllur për Italinë. Skuadrat e flotës detare të Tarantos do të qëndronin të lidhura në mol dhe i tërë bregdeti italian, që nga Otranto në Venecia do të ndodhej nën kërcënimin e një flote të huaj, të strukur në mbrojtjen e saj natyrore vetëm gjashtë orë larg këtij bregdeti. Është fare e qartë, pra, se Vlora ka një vendosje strategjike të dorës së parë në Detin Adriatik. Prandaj Italia nuk mund të pranojë që ky port të bjerë nën zotërimin e një fuqie tjetër të madhe, sepse përndryshe do të ishte nën kërcënimin e një rreziku të përhershëm në brigjet e saj. Interesat jetësore e detyrojnë Mbretërinë e Italisë që të bëjë gjithçka që Vlorën mos ta marrë Austro-Hungaria.

Ndërkohë dhe me gjithë fjalët e bukura që thonë, Italia me Austrinë do të vazhdojnë të kuptohen për bukuri për aq kohë sa do të bëhet fjalë për të larguar nga Vlora dhe Shqipëria duart e një fuqie të tretë. Ato do të venë në jetë politikën e vetëpërmbajtjes dhe të sigurisë kundrejt ndonjë ndërhyrjeje të ndërsjelltë. Por ato nuk do të munden të merren vesh për një ndarje të Shqipërisë, pa hequr dorë njëra ose tjetra nga vijat themelore të diplomacisë së saj. Kështu kur Austro-Hungaria, gjatë krizës ballkanike, kërkoi që të dërgonte ushtri për pushtimin e Shkodrës, mjaftoi propozimi i Italisë për të dërguar ushtri në Vlorë, që ta ndalonte menjëherë nismën austriake. Është e qartë se Italia nuk do të pranojë vendosjen e austriakëve në Vlorë, sepse do të tradhtonte interesat e saj thelbësore. Nga ana tjetër Austro-Hungaria nuk do të pranojë që këtë port ta marrë Italia, sepse kjo do të thotë që të dorëzojë para kësaj të fundit politikën dhe forcat e saj detare. Veç asaj, po ta bënte këtë gjë, ky veprim do të përbënte një gabim tepër të madh të diplomacisë së Balplacit dhe do të ishte një dackë për prestigjin e monarkisë austro-hungareze.

Qysh nga krijimi i Mbretërisë së Italisë, drejtuesit e Konsultës i kishin shumë të qarta këto të vërteta dhe shqetësimi i tyre kryesor ishte që të mos lejonin Austro-Hungarinë të shtrinte duart mbi këto krahina. Ata e kishin të qartë se Vjena po e përgatiste këtë mbizotërim të saj nëpërmjet një veprimtarie depërtimi të bashkërenduar më së miri. Edhe Aleanca Tripalëshe u nënshkrua nga Italia me qëllim që të ndalonte zgjerimin e Austro-Hungarisë në Shqipëri si dhe të merrte masat përkatëse ndaj një sulmi të mundshëm në krahinën e Venecias. Roma kishte nevojë për këtë siguri të dyfishtë dhe rrjedhimisht kishte nevojë edhe për Aleancën Tripalëshe për aq kohë sa ajo nuk do ta ndiente veten më të armatosur dhe më të fortë se fqinji i saj. Prandaj Italia nuk po shkëputet nga kjo aleancë. Ende nuk ka ardhur ora kur Mbretëria e Italisë do të besojë se është e zonja të zmbrapsë sulmet dhe të pushtojë vise të tjera, pasi ka qëndruar për aq kohë e ndrydhur dhe është penguar që të arrijë synimet e saj.

Politika e sotme e Italisë ndaj çështjes së Vlorës është shprehur disa herë fare haptas dhe qartë. Profesor Baldaçi, ka shkruar më 1912: “Formula jonë është kjo: në rast se në Shqipëri do të ndryshojë regjimi, në këtë qytet shqiptar nuk do të ngrihet flamur tjetër, por vetëm flamuri shqiptar”. Admirali Betolo në një intervistë që dha po në të njëjtën kohë thotë: “Për sa i përket Vlorës, Italia nuk mund të pranojë kurrë që një fuqi tjetër e madhe të vijë e të ngulitet aty drejtpërsëdrejti ose tërthorazi.

Dhe aq më tepër që ta kthejë këtë vendosje të shkëlqyer që ka qyteti në një bazë të vërtetë veprimesh luftarake. Dhe nëse një ditë Vlora do të kthehet në një bazë të tillë, vetëm Italia ka të drejtë që ta ketë atë, sepse, nëse Vlora do të ishte në duart e një fuqie tjetër detare, atëherë aftësia vepruese e bazave tona detare të Tarantos dhe Brindizit do të pakësohej së tepërmi, duke krijuar një rrezik të madh për gjendjen tonë strategjike në Kanalin e Otrantos”.

Kjo është politika e jashtme e përhershme e Italisë, të cilën e ka shprehur në terma diplomatike, por shumë të qarta, në maj 1904, zoti Titoni, në atë kohë ministër i Punëve të Jashtme i Italisë, i cili ka thënë “Shqipëria në vetvete nuk ka ndonjë rëndësi të madhe. E gjithë rëndësia asaj i vjen nga bregdeti dhe portet, të cilat do t’i siguronin si Austro-Hungarisë ashtu edhe Italisë epërsinë e padyshimtë në Detin Adriatik, në rast se njëra nga këto dy fuqi do t’i zotëronte ato. Mirëpo as Italia nuk mund të lejojë që këtë epërsi ta ketë Austro-Hungaria dhe as Austro-Hungaria nuk mund të lejojë që epërsinë ta ketë Italia. Kësisoj në rast se njëra nga këto dy fuqi do të kërkonte të pushtojë bregdetin shqiptar, tjetra do t’i kundërvihej dhe do të kundërshtonte me të gjitha forcat e saj. Kjo është vetë logjika e kësaj gjendjeje”.

Dhe kjo gjendje i shfaqet udhëtarit me tërë vrazhdësinë e saj, i cili ka shkelur me radhë skelat e viseve dalmate, malazeze dhe shqiptare dhe më në fund është gjendur para këtij gjiri madhështor të Vlorës, të cilin natyra e ka modeluar për të strehuar flotat detare. Duket sheshit se ky gji është gjëja më me vlerë në pjesën shqiptare. Atë me një fjalë mund ta quajmë si Gjibraltarin e Adriatikut.

Biografi
Gabriel Louis Jaray (1880-1964) historian dhe gazetar francez, i njohur edhe për përshkrimet e udhëtimeve. Konsiderohet si një nga njohësit më të mirë të çështjeve të Europës Qendrore, Italisë, Ballkanit, Rusisë, etj. Duke u marrë me çështjen maqedonase, Jaray vajti edhe në Shkup, ku u njoh për herë të parë me çështjen kombëtare shqiptare. Kjo e nxiti që në verën e vitit 1909 të ndërmarrë një udhëtim nëpër viset shqiptare duke filluar nga Shkupi. Që këtu ai kaloi nëpër Kosovë (Prishtinë, Mitrovicë, Pejë, Gjakovë, Prizren) pastaj në Kukës, Lumë, Mirditë etj. Jaray e vijoi udhëtimin e tij në gusht-shtator 1909 nëpër viset shqiptare: nga Vlora në Durrës, Tiranë, Elbasan, Strugë, Resnje. Disa vjet pas këtyre udhëtimeve ai botoi pranë Shtëpisë Botuese Hachette (një nga më të njohurat edhe në Francën e asaj kohe) dy libra: L’Albanie inconnue (Shqipëria e panjohur) -1913 dhe Au Jeune Royame d’Albanie (Në mbretërinë e re të shqiptarëve) -1914.

Imazhe te Ngjitura

Gabriel-Louis-Jaray.jpg (14.6 KB, 1 vezhgime)

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.