Në vitin 1992 në kodrat e Gorricës, që ndodhen në hapësirën midis Trenit dhe Bilishtit, u zbulua rastësisht një figurinë e vogël prej bronzi, e ndarë në dy pjesë. Ai që e gjeti e dorëzoi në Muzeun Arkeologjik të Tiranës, pa e ditur kurrë se çfarë kishte gjetur dhe se çfarë kishte dorëzuar. Tashmë figurina është ekspozuar në një nga vitrinat e errëta të muzeut. Ajo nuk të tërheq vëmendjen për asgjë, nuk rrezaton bukuri. Por vetëm tre apo katër vetë ata që po e studiojnë, e dinë vlerën e veçantë të saj. Kjo figurinë paraqet Apollonin, që mban në dorën e djathtë një kupë të vogël të anuar pak, si për të derdhur një lëg, pra ai bën një libation.

Në dorën e majtë ka kapur diçka, që tashmë është e thyer, e që ne nuk mundemi ta përcaktojmë me saktësi. Duhet të ketë qenë një shishe, apo një hark, kështu konceptoheshin të tilla figurina në kohërat e lashta. Një Apollon gati si ky, por i madh, është i ekspozuar në Muzeun arkeologjik të Pireut, ai datohet i vitit 530 para Krishtit. Pak a shumë i kësaj periudhe duhet të jetë edhe Apolloni ynë. Në vitin 2003, mbas një tërmeti të lehtë, figurina që ishte ngjitur më parë nga dikush me vinovil, u rinda përsëri në dy copa. Atëhere edhe erdhi në laborator për t’u restauruar.

Restaurimi
Restaurimi u krye po atë vit në Laboratorin e Konservimit dhe Arkeometrisë të Institutit të Kulturës Popullore, pranë Akademisë së Shkencave.
Thuajse e gjithë figurina ishte mbuluar me baltë dhe me minerale të shkaktuara nga korrozioni, por që fatmirësisht duke qenë jo aktiv, e kishte kursyer sipërfaqen nga gërryerjet e thella. Me pastrimin e saj u mor Efrosina Karagjozi, ngadalë, me një gjilpërë të mprehur si daltë, pa e dëmtuar, duke ruajtur gjithçka origjinale, si dhe patinën fisnike në jeshile të thellë, aq shumë e pëlqyer në muzeume.

Duke e pastruar u vu re se vende-vende kishte mbetur i ngjitur dheu i formës, ku ishte kryer derdhja. Ishte një fakt i rrallë që na e dhuroi rasti. Ishte hera e parë që gjenim dhe forma të përdorur në ato kohëra të largëta, nga ku nuk na vinte asnjë informacion! Një shans për një studim të veçantë, aq shumë të pritur për historinë e derdhjes së metaleve! E mblodhëm me kujdes dhe e ruajtëm për analiza. Poshtë bazamentit gjetëm mbeturinën e metaltë të kanalit të derdhjes. Edhe kjo për herë të parë!

Mbas pastrimit vumë re se sipërfaqja e skulpturës nuk ishte përfunduar plotësisht: ajo nuk ishte gdhendur për t’u dhënë formën përfundimtare syve, flokëve, veshëve dhe gjithshkaje tjetër në trup dhe as ishte lëmuar plotësisht, siç veprohej në ato kohëra. Pra skulptura nuk ishte përfunduar, ajo ishte braktisur. Edhe kjo braktisje ishte fat për të dhe fat për studimet tona. Pastaj, në tokë, ajo u thye në dy pjesë, siç ndodh shpesh nga forcat kolosale të shkaktuara nga lëvizjet e dherave. Lidhjen e dy pjesëve me tela prej çeliku inoks e realizoi Agim Haveriqi, laborant duarartë në Fakultetin e Shkencave Natyrore, i cili edhe e vendosi në një bazament plastik të tejdukshëm si ujë, të ideuar nga Qazim Kërtusha, skulptor në Muzeun Arkeologjik të Durrësit.

Një studim i papërfunduar
Ashklat e vogla, të dala nga hapja e brimave ku do të futeshin shufrat lidhëse prej çeliku inoks, i shfrytëzuam për të studiuar përbërjen kimike. Analizat u kryen nga Prof. Ass. Dr. Niko Civici në Institutin e Fizikës Bërthamore me anë të Spektroskopisë së Fluoreshencës së Rrezeve X. Rezultoi që metali i përdorur të ishte një aliazh bakër me pak plumb. Që atëhere! Që atëhere e dinin se plumbi ndihmon në rrjedhshmërinë e metalit që derdhet. Për ne ky përbën rastin më të hershëm të gjetjes së një lege të tillë.
Dheun e formimit nuk e kemi analizuar akoma. Puna është se këto analiza kryhen me difraksion të rrezeve X. Dikur, përpara vitit 1990, në Shqipëri kishte disa aparatura tepër të kushtueshme që realizonin të tilla analiza. Sot nuk funksionon asgjë. Kanë kaluar shumë vjet dhe ne akoma e ruajmë dheun në një qeskë të vogël, duke pritur ndonjë rast, si të dhënë nga perëndia, për ta analizuar ku të jetë, diku jashtë shtetit.
Nuk kemi mundur të analizojmë nga pikpamja e përbërjes fazore edhe një copë të vogël metalike, të shkëputur nga kanali i derdhjes: nuk funksionon sonda elektronike në Fakultetin e Shkencave Natyrore. Pastaj, këto punë të veçanta, që përfaqësojnë një teknologji të hershme, krejt ndryshe nga e sotmja, nuk mund të studiohen njëlloj si për materialet e epokës tonë. Duhet të kesh edhe specialistë të përgatitur në mënyrë të veçantë dhe shumë seriozë, e ne nuk i kemi. Gjithshka që kemi arritur, e jo vetëm për këtë rast, ka qenë rezultat i një përkushtimi shpirtëror i specialistëve të angazhuar.

Vlera e kësaj skulpture
Shikojeni me kujdes: me kokë të madhe si nga encefalia në atë trup të deformuar, as prehistorik, me qëndrim të ngathët prej vigani. Ky Apollon rrumaduc, vetëm 16 cm i lartë, është kaq i shëmtuar sa e meriton ta vërvisësh në kazanin e shkrirjes. Por është kjo shëmti, ky deformim qesharak, që e bën rastësisht të marrë një vlerë të veçantë, realisht të madhe. Eshtë dokument, dokumenti i parë dhe më i pakundërshtueshëm, që vërteton prodhimin e skulpturave në lashtësi në trevat ilire. Dhe kjo është shumë. Eshtë art, është një kulturë mitologjike e huazuar dhe e njohur më së miri, sepse përmbledh të gjithë elementët e konceptimit të Apollonit gjatë libationit, por është edhe teknologji, madje mjaft e përparuar e kohës së atëhershme.

Nëse do të plotësonte kërkesat estetike të shekullit, do ta kishin përfunduar dhe ndoshta rasti fatlum do ta çonte në vitrinat e muzeumeve, ku njëlloj si simotrat e saj do t’i përkiste kulturës materiale, apo estetikës. Por kur e panë se s’ishte gjë, e braktisën, duke e lënë punën në mes.

Kjo braktisje bëri që të ruhen elementë teknologjikë, që ne nuk i kemi gjetur më parë, dheun e negativit dhe kanalin e derdhjes, si dhe një sipërfaqe disi të ashpër, ende pa lëmimin përfunduar. Kështu, gjysmake, nuk mund të tregëtohej, as mund të vinte e importuar nga qendrat e tjera të prodhimit të skulpturave. Pra, ajo është derdhur këtu, prandaj edhe vlera e saj është e madhe. Kjo shëmtirë, duke qenë e vetme, mori padashur atributet e të qenit e parë dhe do të jetë ndoshta përgjithmonë pika e referimit për studimet e mëvonshme në këtë fushë.

Pak fjalë për Apollonin
Në fillim do të dëshiroja që të huazoj një shprehje të Maria Mavromatali në “Greek mythology and religion”: “Apolloni është zoti që më shumë se kush do paraqet vlerat e civilizimit grek”. Ai ishte i biri i letos (ose Latonës), që e kish me Zeusin. Hera, e shoqja e Zeusit, e zemëruar nga pabesia e të shoqit, urdhëroi që Latonës të mos i gjindej një vend për lindje. Si u end për shumë kohë arriti në ishullin Delos. E tani të nderuar lexues, ndiqni lidhjen Delos-Asteri, që i atribohen të njëjtës nimfë. Delos kishte qenë një nimfë. Asteria, motra e Latonës refuzoi dashurinë e Zeusit, i cili e shndërroi në shkurtë. Ajo u hodh në det dhe u shndërrua në një ishull, që u quajt i Otrigjisë (greqisht, shkurtë). Ishulli ishte i lëvizshëm, qoftë edhe nga era. Aty erdhi Latona. Menjëherë nga fundi i detit dolën katër kollona që e mbajtën ishullin të qëndrueshëm. Nëntë ditë vuajti nga dhimbjet Latona. Lindi Artemisa, e pastaj Apolloni. Sapo lindën fëmijët qielli u mbush me mjelma që fluturonin. Nimfat këndonin këngë lavdërimi, ndërsa ishulli u përmbyt në ar dhe mori emrin Delos, që do të thotë “vend i dukshëm dhe i njohur ndaj të gjithëve”. Që atëherë ishulli mbetet në qendër të ishujve Cikladikë.

Menjëherë mbas lindjes Apolloni u ngjit në malin Olimp, ku u prit me ceremoni dhe iu dha nektar dhe ambroz, (ushqim për perënditë), që të bëhej i pavdekshëm. Apolloni është perëndia më e përkryer e Olimpit, sa i pashëm, aq edhe i vrazhdë, shkruan Gerold Dommermuth- Gudrich në “Mitet më të famshme të lashtësisë”. Hollësi nga më kuriozet mund të lexohen tek autorë të ndryshëm, të përkthyer edhe në shqip, si tek “Mite dhe legjenda të Greqisë së lashtë” të N. A. Kun, përmbledhurazi tek “Fjalori i mitologjisë” i Todi Dhamas, etj. Le të përmendim shkurt nga dy raste. Njëri është ai që e përshkruan edhe Ovidi te Metamorfozat”. Eshtë i botuar shqip në vitin 1978.

Apolloni pa nimfën Dafne dhe e dashuroi mbasi u godit nga shigjetat e Erosit. Ai e ndiqte dhe Dafna ikte. Kur e arriti nimfa iu lut të atit ta shndërronte në dafinë, (Dafne në greqisht do të thotë Dafinë). Ashtu ndodhi menjëherë. Apolloni mori gjethet e saj dhe me to thuri një kurorë, që e mbante në kokë. Që atëherë kurorat e fitimtarit thuren me gjethe dafine, nga vjen dhe fjala lauroj, apo laureat.

Tjetra paraqet anën e vrazhdë të Apollonit. Nioba, e shoqja e Amfionit kishte katërmbëdhjetë fëmijë, shtatë djem dhe shtatë vajza. Ajo iu mburr Latonës që kishte vetëm dy. Atëhere Apolloni me të motrën Artemisën, ia vranë me shigjeta njëri pas tjetrit trembëdhjetë fëmijë. Shpëtoi vetëm vajza më e vogël, e zbehtë si vdekja, që u quajt Kloris. Apolloni ishte perëndi e dritës (identifikohej me vetë diellin), e poezisë, e muzikës, e gojtarisë. Kishte shumë atribute. Ai mbronte qytetet dhe kolonitë që themeloheshin nga grekët. Nga ky hu e ka marrë emrin dhe qyteti i Apollonisë.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.