Vetëm pak ditë na ndajnë nga premiera e “Carmen”-it të Bize-së në Teatrin e Operës dhe Baletit. Në lidhje me organizimin e një vepre të tillë madhore, foli për gazetën tonë në detaje drejtori i TOB, Zhani Ciko. Gjithashtu, jashtë vëmendjes së tij nuk mbeten as edhe planet e afërta dhe kolosale, që mund ta shndërrojnë TOB-in në një qendër me dy skena apo me një amfiteatër veror. Gjithsesi, këto janë ende ambicie, për ta rikonceptuar godinën e TOB-it, e cila daton e ndërtuar që në vitin 1960 dhe e ruan fasadën dhe brendinë e saj njësoj prej dekadash...

Cilat ishin hapat e parë të kësaj iniciative, për të sjellë artistë të huaj në Shqipëri për veprën “Carmen”?
Teatri ynë mund të quhet me të vërtetë një shtëpi e hapur për artistët që jetojnë në vendin e tyre dhe kanë mundësinë e performimit në skenën e madhe, për ata që janë larguar nga vendi, por vijnë të japin shfaqje këtu, si dhe për artistët që sjellin një përvojë ndërkombëtare në këtë skenë. Shfaqja e “Carmen”-it është një shfaqje që premtonte si një produksion tepër i gjerë dhe integrues. Kjo për arsye se në vetvete, kjo operë e shkëlqyer e repertorit botëror që në zanafillën e saj përmban integrimin. Është një vepër e shkruar nga Prosper Merime, novela e tij e famshme “Carmen”, me një subjekt spanjoll, të këtij personazhi që lufton për afirmimin e lirisë dhe emancipimit femëror. Nga ana tjetër, edhe kompozitori Zhorzh Bize është një nga autorët që gjithashtu ka mbajtur në krijimtarinë e tij jo vetëm peshën e një pune dramatike dhe tepër ekspresive që ai ka shkruar me brilancë, por edhe të një drame shpirtërore të tij lidhur po me këtë vepër. “Carmen” i ofron të dyja, edhe aspektin shkumëzues të temperamentit njerëzor, dëshirave për jetën, dhe nga ana tjetër, që këtë ajo e fiton me humbjen e jetës së saj, ndërsa Don Hozeja e paguan këtë me lirinë e tij. Ka një koinçidencë që na bëri ta risjellim “Carmen”-in: sivjet mbushen 50 vjet nga premiera e kësaj pjese, e shfaqur në Operën e vjetër, tek salla e Akademisë së Arteve. Një premierë shumë e suksesshme, me regji të Mihallaq Luarasit dhe drejtuar nga mjeshtri Mustafa Krantja, me protagoniste mexosopranon e vetme të asaj kohe Jorgjie Velo. Për fat të keq, pati një fund tragjik në jetën e saj: mbasi u largua nga Shqipëria, pas shumë peripecish, u vendos në Bukuresht me familjen, ku ra viktimë e tërmetit që ndodhi 35 vjet më parë. Sot jemi në kushte të tjera të aspiratave integruese, për të cilat teatri punon intensivisht. Ne po sjellim nje “Carmen” femëror në TOB, sepse jo vetëm protagonistja e operës është femër, por edhe realizuesit e shfaqjes. Regjisorja Patricia Panton, e mirënjohur, afrikano- jugore, që shfaqi kaq bukur operën “Faust” këtu tek ne. Kësaj radhe, për herë të parë ne nxjerrim në skenë një dirigjente femër, Gloria Isabel Ramos Triano, e cila me një temperament dhe ndjeshmëri të jashtëzakonshme sikur i jep flatra muzikës së Bize-së. Ka një ndikim të madh në raportin e saj shumë të ngrohtë me orkestrën, artistët dhe me të vërtetë po e justifikon dëshirën time për të pasur një dirigjente të veçantë. Kemi edhe një çift baleti nga “Danza Larriba”, të cilët sjellin nota autentike të baletit spanjoll, në bashkëpunim edhe me koreografen Manjola Hasani. Drejtimi muzikor i zonjës Edit Mihali, e cila sjell eksperiencën e saj në vite, në gjithë komponentët e tjerë të shfaqjes. Shfaqja është një co-produksion i teatrit tonë me një skenograf si Alfredo Troissi. Në sajë të bashkëpunimit ne kemi mundur të sigurojmë në mënyrë shumë bujare costume të mrekullueshme nga shtëpia e prodhimit të kostumeve më prestigjioze në Europë, “Sartoria Teatrale Arrigo” e Milanos, që prodhon për Skalën, për teatrot kryesore të Italisë etj. Në këtë bashkëpunim, ka qenë edhe kontributi i Ambasadës Franceze, Spanjolle dhe Instituti Italian i Kulturës, që suportojnë në mënyra të pjesshme stafin e huaj që ka ardhur, të përzgjedhur dhe përgatitur nga ne. Po ashtu, kemi aktivizuar edhe artistët shqiptarë, që janë në rolet kryesore, mes të cilëve vetëm një francez, i përzgjedhur për timbrin e veçantë të zërit për këtë rol dramatik. Mënyra sesi po shkojnë provat në teatër, premton për një shfaqje dinjitoze. Ajo do të realizohet e filmuar nga RTSH dhe do jetë një nga produksionet që do të ngjallë ëndje për tu shikuar.

Cilat kanë qenë vështirësitë e organizimit të një opere me katër akte dhe që mbi të gjitha, do të shfaqet për një javë në skenën e TOB-it?
Shfaqjet si “Carmen”, që është një vepër dramatike, kërkojnë punë të madhe dhe paraqesin vështirësi. Ajo kërkon impenjim të madh nga këngëtarët, të cilët kërkohet të shfaqin një disponibilitet maksimal fizik dhe vokal. Kjo vlen edhe për koristët, figurantët e shumtë që ka, madje edhe orkestra. Vepra paraqet kapacitetin maksimal krijues të tyre. “Carmen” paraqet vështirësi përsa i takon ambienteve skenike ku shfaqet, ka një partiturë regjisoriale të ngjeshur dhe interpretim të gjerë të karaktereve, që janë pafund. T’i shtojmë kësaj edhe faktin që ne i interpretojmë operat në gjuhën e tyre origjinale, që do të thotë që këngëtarët e korit dhe solistët ta mbajnë mend të gjithën në frëngjisht. Ne punojmë disa muaj përpara për shfaqjet si “Carmen” apo të tjera, që nga audicionet e përzgjedhjes, provat etj. duke u futur në rrugën e produksioneve intensive, teatri ka fituar një zhdërvjelltësi profesionale, ka përmirësuar parametrat, normat e punës, për nga ana sasiore dhe kualiteti, që edhe artistët të përmirësojnë në veten e tyre. Çdo artist që vjen dhe bëhet pjesë e shfaqjes, e firmos premierën dhe kjo ka pas një CV të tij ndërkombëtare, nder të cilin ai person nuk e ‘lëshon’, nëse nuk është i bindur për produktin që ai përfiton.

A është përfshirja e artistëve të rinj në nivelin e një shfaqjeje të të tilla përmasave?
Ne kemi një kastë artistësh të rinj, me moshë nën 30 vjeç, si Vikena Kamenica, Gëzim Myshketa, Erjona Gjyzeli, Dorina Selimaj etj, të afirmuar tashmë. Artistët fillojnë që nga të rinjtë e Akademisë së Arteve, një pjesë e të cilëve janë pjesë e korit, muzikantë, ndërsa atyre që vijnë nga bota e artit figurativ u krijuam mundësinë që ata të njihen me punën që bëhet në skenë përpara se të bëhen skenografë. Një pjesë prej tyre janë edhe figurantë në skenë, një eksperiencë krejt e re për ta. Edhe artistë të Artit Dramatik, nga të cilët kemi për herë të parë një vajzë në rolin e asistent regjisores së shfaqjes, krahas Vanessa d'Ayral de Serignac, që është pjesë e stafit të znj. Panton. Gjithsej, janë mbi 50 artistë të rinj. Kjo është një opera që përfshin të gjitha moshat e pjesëmarrësve në të, që nga fëmijët e deri tek më të vjetrit, sipas roleve.

Si janë mbuluar shpenzimet e “Carmen”-it, keni patur mbështetjen e MTKRS apo sponsorë privatë?
Sigurisht, që ne mundohemi ta ruajmë buxhetin e vyer që na jep shteti shqiptar, për ta ekonomizuar atë për kartelonin e gjithë shfaqjeve tona vjetore, që siç e dini nuk është i pakët. Përpiqemi të thithim burime të tjera që na ndihmojnë, që jo gjithnjë janë në vlerë monetare, por edhe në bazë materiale. Mbështetësit tanë janë kompani private, agjenci fluturimi e deri tek ambasadat e huaja në Tiranë, që na lejojnë të mos e prekim edhe aq shpenzimet nga fondi shtetëror që kemi. Ju tregova kështu një nga sekretet e punës sime, që bën të mundur menaxhimin e atij buxheti, që është i vetmi që ne mund të kemi. Po të shihni listën e sponsorëve, do ta kuptoni sa duhet për të organizuar një shfaqje të tillë. Sa i përket projektit të të rinjve, që u firmos me MTKRS në muajin Janar të këtij viti dhe që u cilësua si Fondi i Rinisë, unë kam kënaqësinë t’ju them se ky projekt u rifirmos nga ministri Pango dhe tashmë ky projekt ndodhet në Teatër, ku janë bërë përzgjedhjet e artistëve të rinj që janë përfshirë. Ata janë nga baleti, kori, kemi edhe ndonjë instrumentist, të cilët do të fillojnë të marrin pagesën sipas marrëveshjes. Ata janë përfshirë në operën “Carmen” dhe kanë marrë edhe pagesën për shfaqjet që do të vijnë.

Brenda buxhetit vjetor që merr institucioni i TOB-it, a ka një zë për rikonstruksione të ambienteve të provave me ngrohje?
Po, lidhur me këtë prej tre vjetësh, për herë të parë, janë bërë disa rikonstruktime të rëndësishme në Teatër. Këto përfshijnë sistemin e ndriçimit, modernizimin e skenës pjesërisht dhe përmirësimin e studiove kryesore ku punojnë artistët, të baletit korit, solistëve kryesorë, të cilat janë të ngrohura me ajër të kondicionuar. Jemi treguar të vëmendshëm për të rikonstruktuar sallën e madhe, sepse kërkon normativa ndërkombëtare dhe çdo gjë e bërë me ngut do ishte e pjesshme dhe jo në nivelin e duhur. Kemi siguruar sivjet nga MTKRS mundësinë e studimit të plotë për të ndërhyrë në këtë strukturë. Edhe me ministrin Pango diskutuam për një ndërhyrje të fortë. Kemi edhe mbështetjen e partnerëve të huaj dhe që presim të zbatohen.

A e keni në ambicien tuaj, si drejtues prej shumë vitesh në TOB, synimin për ta shndërruar atë në një qendër edhe më të madhe, duke qenë institucion kombëtar? Pallati i Kulturës i ofron ambientet edhe për një skenë të dytë, pse jo?
Ne kemi një prononcim të kryeministrit, në lidhje me rikthimin në shërbim të Bibliotekës Kombëtare dhe TOB të hapësirave që nuk ndodhen sot në përdorimin tonë. Ka edhe grupe pune që po punojnë për këtë, pasi ka edhe probleme të karakterit juridik, financiar, të cilat shteti do t;i bindë me mundësitë që ka. Kam bindjen se kjo do të jetë një gjë shumë e madhe. Në ambicien time, ekziston një plan, të cilin e kam konsultuar edhe me artistë, kolegë, njerëz që punojnë jashtë nëpër teatro dhe i njohin këto struktura. Është ideja sesi mund të jetë një teatër, që nuk i përgjigjet më nevojave të ‘60- ës, siç është ky, por si duhet të jetë teatri shqiptar për milleniumin e ri? Idetë janë shumë ambicioze dhe jam i bindur se zbatimi i tyre nuk do të jetë shumë afatgjatë. Do të ketë një riorganizim të hapësirave të zëna të ish- Pallatit të Kulturës dhe pse jo, të kopshtit prapa Teatrit, i cili fare mirë mund të ishte një amfiteatër veror.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.