Z. Flloko, përse vendosët të përktheni në shqip autobiografinë e një prej aktorëve më të mëdhenj të botës?
Ishin disa arsye që vendosa ta sjell para lexuesit shqiptar autobiografinë e Marlon Brandos. Marlon Brando është një nga figurat më të spikatura të kinemasë botërore, i cili e revolucionarizoi konceptin e interpretimit aktorial në film. Është një autobiografi e shkruar vetë prej tij në vitin 1994. Unë e lexova kur jetoja në Nju Jork, librin ma dha një miku im.Është një libër me vlera të jashtëzakonshme qytetare e ku shikojmë Marlon Brandon, jo vetëm si një aktor të madh, por si njeri, si një personalitet shoqëror i cili luftoi për të drejtat e njeriut, për të drejtat e zezakëve dhe të indianëve të Amerikës. Ai qëndronte në tribunë pranë Martin Luter Kingut në fjalimin e famshëm historik, ku tha “I have a dream” (Unë kam një ëndërr). Ai studioi me Stela Adlerin në “Studion e Aktorëve” të Nju Jorkut dhe me aktorë të tjerë. Madje figura e tij Goodfather, tek “Kumbari”, ku luan Vito Korleonen konsiderohet nga kritika si arritja më e shquar e kinemasë deri më sot.

Mos kjo tregon se ai është idhulli juaj?
Sigurisht, unë dhe aktorët e brezit tim atë e kemi pasur idhull dhe punuam në bazë të modelit të tij dhe të shumë aktorëve të tjerë të metodës, si Robert De Niro, Xhek Nikolson, Al Paçino, Robert Dival, etj.
Si të duket ky përkthim?
Kjo autobiografi është përkthyer nga anglishtja. Më ka ngrënë një vit kohë dhe shumë mund. Libri është rreth 500 faqe dhe i ilustruar me fotografi dhe do të publikohet nga Shtëpia Botuese “Skanderbeg books”, që ka botuar dhe librin tim me poezi “Robi i Manive”. Për botimin në shqip të autobiografisë së Marlon Brandos janë marrë të gjitha të drejtat nga “Random House” e Nju Jorkut, e cila e ka botuar veprën në origjinal. Libri do të dalë përpara lexuesit në fund të këtij muaji. Do ta promovoj me studentët për aktorë në Akademinë e Arteve. Mbase edhe me studentët e filmit në studion “Marubi” të Kujtim Çashkut në Kinostudio. Libri jep një mesazh shumë të thellë, mbi personalitetin e artistit dhe të njeriut, të pashkëputur nga përvojat, nga mbresat e fëmijësisë së largët dhe të hershme, që luan një rol vendimtar në formimin e karakterit njerëzor. Shikojmë një Brando rebel ndaj autoritarizmit dhe tutelës.

Ai shkoi në shkollën ushtarake nga u përzu, sepse nuk mund të mësohej me diktatin në ushtri. Zgjodhi profesionin që iu duk më i përshtatshëm për ta bërë, edhe pse i ati i tij, me të cilin nuk pati kurrë marrëdhënie të mira, në fillim nuk besonte në aftësitë dhe mundësitë e djalit të tij për të bërë diçka. Shembulli i Marlon Brandos është unikal. Rrallë aktorë në Amerikë dhe në bëtë kanë pasur një angazhim të tillë aktiv në hullinë e ngjarjeve sociale të vendeve të tyre, e më gjerë. Ai udhëtoi ngado nëpër botë, bëri dhe filma për skamjen dhe pabarazitë shoqërore, ndihmoi dhe çështjen e disa e popujve, si për formimin e shtetit Izraelit në ato kohë. Ngriti zërin për të drejtat e njeriut dhe kundër varfërisë së fëmijëve ngado nëpër botë. Punoi me UNICEF-in, Kombet e Bashkuara, etj. Në këtë libër jepet më shumë figura e aktorit të madh Brando si njeri që ka ndikuar në zgjidhjen e disa çështjeve sociale dhe të drejtave njerëzore?
Janë të dyja. Siç thashë më lart, është një një libër me vlera civile. Brando flet hapur, pa dorashka edhe për jetën e tij, është kritik ndaj përvojave dhe veprimeve të jetës së tij. Duket sikur bën një katarsis të ndërgjegjes së tij nga njëra fazë e jetës në tjetrën. Nga pikëpamja profesionale, libri rrok të gjitha problemet esenciale të krijimtarisë artistike të aktorit, ka të bëjë me analizën e tij dhe përvojat në xhirimin e shumë filmave me regjisorë të ndryshëm.

Një nga gjërat më interesante, është pikërisht kjo anë. Ndaj aktorët, lexuesit dhe brezi i ri në veçanti, do të shohin se si formësohet në process krijues jeta dhe personaliteti i një aktori të madh. Mos kjo që thoni tregon që ka ardhur koha që edhe aktori Timo Flloko, duke shfrytëzuar popullaritetin e tij, të sensibilizojë opinionin për problemet e vendit të tij, ashtu siç bëri Marlin Brando në Amerikë dhe më gjerë?
Çdo aktor dhe çdo artist në një mënyrë, a një tjetër e ka një angazhim. Vepra e artistit është një qëndrim ndaj realitetit dhe ndaj problemeve. Sigurisht nuk është e domosdoshme që Timo Flloko të marr një pozicion tjetër, atë politik, mjaft të merrem me art, sepse arti u takon të gjithëve. Arti shpreh një qëndrim shoqëror, çdo artist është një aktivist në fushën e vet, kurse Brando ishte një përjashtim, një gjeni.

Cili është mendimi juaj, që ndonëse bota u kushton shumë rëndësi monografive për njerëzit e shquar të artit, në Shqipëri ndodh e kundërta?
Çdo komb i kulturuar, ka fondin e tij biografik për personalitet e veta. Ne kemi shumë aktorë të shquar, për të cilët është shkruar fare pak. Me sa shihet, ne nuk e kemi sot kulturën e të shkruarit të autobiografive, apo të biografive për artistët e mëdhenj. Na mungojnë biografitë për kampionët e artit, të cilët nuk janë më si: Mihal Popi, Sandër Prosi, Ndrek Luca, Marie Logoreci, Loro Kovaçi, Pandi Raidhi, Mihal Stefa, Prokop Mima, Gjon Karma, Ndrek Shkjezi, Preng Lëkunda etj. Ka ndonjë biografi, por s’është si traditë. Në Perëndim, porsa lind një yll, biografët vrapojnë, shkruhen libra jo një, por disa rreth tyre. Në Akademinë e Arteve që drejtohej dikur nga Esat Oktrova dhe Gëzim Kame, ishte një praktikë e jashtëzakonshme që bisedat me artistë të shquar incizoheshin në auditore dhe katalogoheshin, disa jepeshin dhe në televizion. Kur erdhi Mihal Popi, ai nuk kishte ndonjë shkollë, por ishte shkollë vetë. Kështu ka ndodhur me Mihalin, me Pjetër Gjokën, me Kadri Roshin, me Sulejman Pitarkën dhe me shumë aktorë të tjerë që kanë ardhur.

Nga ana tjetër, studentët në punën e diplomës, shkruanin monografi për artistin dhe pedagogët ishim udhëheqës artistikë të atyre diplomave. Janë bërë monografi për shumë aktorë nga studentët. Hapi i parë serios është hedhur. Ka material të mjaftueshëm në Akademinë e Artve, ku studiuesit mund të marrin të dhëna. Gjithsesi ato janë diploma modeste studentësh, por të mbushur plot me fakte të jetës. Nuk ka aktorë të zëshëm, të mos jetë përfshirë. Kjo ishte një eksperiencë e mrekullueshme, e cila mund të shfrytëzohet nga biografët, qoftë dhe nga vetë artistët për jetëshkrimin e tyre. Do vijë një ditë që dhe ju do të shkruani autobiografinë tuaj?
Nuk e di, por kur lexova autobiografinë e Brandos më la mbresa të mëdha, sa vendosa ta sjell në shqip.
Ideja juaj është edhe një nxitje për të shkruar biografi për artistët shqiptarë?
Besoj që koha ka ardhur. Sot në botë bëhen botime të shumta dhe biografitë, veçanërisht autobiografitë janë gjërat më të lexueshme. Ato janë një përzgjedhje e fazave më themelore të jetës së një artisti, ndaj kanë vlera njohëse, historike, profesionalale dhe estetike.

Si i kujton tani pedagogët tuaj?
Kemi pasur pedagogë shumë të mirë. Do të çmoja pedagogen Drita Agolli. Ajo ishte me një intuitë të spikatur profesionale dhe na kultivoi ndjenjën ndaj së bukurës në art dhe dashurinë për profesionin. Kujtim Spahivogli ishte një tjetër pedagog dhe personalitet artistik i jashtëzakonshëm. Me të punova në “Teatrin e Rinisë”, që u zhbë nga nomenklatura komuniste, por edhe Mihal Luarasi, prej të cilit mësova në praktikën krijuese po ashtu. Këta pedagogë mua dhe kolegëve të mi, na kanë dhënë profesionin, kështu që i kujtoj me shumë respekt, veçanërisht Kujtimin, i cili nuk është më. Ata kanë sjellë vlera të mëdha. Këto role që shikoni nga aktorë të brezave të ndryshëm, janë falë kontributit të tyre të madh në mësimdhënie.

Sot pak filma po realizohen në Shqipëri, si mund të zgjidhet situata?
Kjo ndodh ngaqë mungojnë paratë. Është mirë që shteti jep diçka, por duhet të japë më shumë për kinemanë. Anglia e zgjidh problemin e financimit të filmave nëpërmjet llotarisë. Edhe tek ne duhet gjetur një mënyrë për të dhënë sa më shumë për një film. Të ndërtohen kinematë, sepse janë prishur ato që ishin. Kemi vetëm një Millenium, që duhet përgëzuar, por është mjerisht pak. Kinemaja nuk përbën ndonjë biznes në Shqipëri, por nuk duhet humbur tradita e mirë të së shkuarës, që nuk mund të kontesohet. Më vjen mirë që edhe në këto kushte po xhirohen filma cilësorë si “Parullat”, “Tirana viti zero”, apo “Lule të kuqe, lule të zeza”, etj, që janë filma shumë të mirë. Si e sheh të ardhmen e studentëve që mbarojnë studimet e larta për aktorë, apo regjisurë, mendoni se ka kushte për t’u bërë një ditë yje të kinemasë?
Nuk mund të bëhesh notar i mirë pa notuar në ndonjë pishinë apo në det. Sot, mundësitë për aktorët e rinj janë të kufizuara. Xhirohen pak filma dhe kur studenti mbaron shkollën, vihet përballë një konkurence të fortë përzgjedhjeje. Ka një shans me teatrin, por edhe aty projektet janë jo gjithmonë të shumtë.

Kështu që, duhet t’i bjerë ylli ndonjë aktori të ri që të dalë, në mënyrë që të zgjojë interes tek regjisorët. Brezi im në atë kohë, në një farë mënyre, ka pasur mundësi, por dhe pamundësi në një plan tjetër. Çdo kohë është e vështirë, veçse fati do të bëjë të vetën, siç thotë edhe Brando: “Unë kam qenë një aktor me shumë fat, rastisa që të realizoj role në rrethana shoqërore të favorshme për të arritur suksesin.”
Keni bërë shumë bashkëpunime me agjenci të huaja filmi. Si të janë dukur këto bashkëpunime dhe a ndikojnë ato në filma cilësorë dhe në ngritjen e imazhit të kienamografisë shqiptare në botë?

Është një ide e jashtëzakonshme, sepse do të vijë një moment, nuk dihet se kur do të vijë, që regjisorin shqiptar ta shikojmë në podin e Festivalit të Kanës, të Venecias, apo në natën e dhënies së çmimit Oskar. Disa filma janë çuar për t’u përzgjedhur dhe janë çmuar dhe në disa festivale ku kanë marrë trofe si: “Parrullat”, “Tirana viti zero”, “Kolonel bunker”, “Lule të kuqe, lule të zeza”, etj. Filmi ka nevojë për një temë të mirë, problematikë të mirë që të realizohet mirë. Tashmë kushtet janë përmirësuar edhe teknikisht. “Syri Magjik” është filmi që kam punuar së fundi pas kthimit nga Amerika me Kujtim Çashkun, ai është bashkëpunim me gjermanët. Filmi është xhiruar me parametra teknikë të tjerë, nëpërmjet elektronikës dhe pastaj konvertuar në film.

Arritja e nivelit teknik, siç po e shikojmë në të gjitha filmat e kohëve të fundit, është më e mirë se ç’ka qenë pas kolapsit, edhe në Kinostudio. Më vjen keq që një film si “Vdekja e Kalit”, i cili ka një rezonancë tek shqiptarët dhe të huajt, u bë me sakrificë të madhe, por teknikisht pati probleme, ai e humbi pjesëmarrjen në Festivalin e Kanës atëherë për nivelin teknik. Filmi me të cilin e xhironim, ishte pothuajse i skaduar, një orvo që kishte mbetur stok, nga periudha para ‘90. Sot xhirohet me celuloid shumë të mirë, kushtet teknike janë të mira dhe bashkëpunimet premtuese. Këtë po bëjnë regjisorët që duhen përgëzuar, që nga Gjergj Xhuvani, Artan Minarolli, Mevlan Shanaj, Fatmir Koçi, i cili do të bëjë filmin mbi motivet e librit të Kadaresë “Viti i Mbrapshtë”. Janë të gjithë artistë me dëshirë për të krijuar dhe kjo është shumë e rëndësishme. Ka edhe mosfunksionim; është bërë një skenar mbi veprën e Mitrush Kutelit “E madhe gjëma e mëkatit” dhe Qendra e Filmit nuk i ka dhënë ende dritën jeshile…! Skenari është interesant, kështu vitet ikin, mosha kalon dhe vepra s’bëhet.

Po të ardhmen e teatrove private, si e shikoni?
Mendoj që ka ardhur koha e teatrit privat. Por, kjo varet nga mundësia që kanë sipërmarrësit për të krijuar. Unë kam parë para dy vjetësh një shfaqje shumë të bukur të vënë nga “Teatri i Alternativës”. Por, që të ekzistojnë këto lloj teatrosh, duhet investim. Teatri dhe filmi kërkojnë shuma të mëdha parash. Para 90-tës filmat financoheshin nga shteti, ndërsa sot shuma prej 250 mijë eurosh që mund të japë ai, është e vogël për të bërë një film, sot gjithçka konvertohet në vlerën e parasë.

Ju vetë keni ndonjë projekt?
Sapo kam mbaruar filmin “Syri Magjik”, do të prezantohet më 1 nëntor në kinema “Millenium”. Këtë herë unë kam për herë të parë një rol opozitar. Rolet kryesore i kanë Bujar Lako e Rajmonda Bulku. Kam projekte të tjerë që presin të fillojnë.
Si ju duket ky rol negativ, kur gjithmonë keni interpretuar role pozitive?
Filmin nuk e kam parë, dhe pa e parë, nuk mund të them asgjë. Roli që kam më ka pëlqyer, kam provuar në role të tillë sigurisht modestë në disa filma që kam bërë në Amerikë, si “bad guy”, pra, të këqij dhe vrasësa.

Librin tuaj me poezi “Robi i Manive”, e keni ribotuar tri herë, letërsia ka qenë një pasion i juaj i fëmijërisë?
Kam shkruar poezi që në gjimnaz, e kisha pasion letërsinë, rrallë kam publikuar në shtyp. Si fëmijë dëshiroja të bëhesha pilot. U mora pak me boks, me basketboll, por të gjitha i lashë përgjysëm. E doja edhe letërsinë. Të gjitha këto ëndrra u shuan, kur rastësisht konkurova dhe fitova për artin dramatik. Kurrë nuk dihet përzgjedhja që bën njeriu në jetë. Kur vendosa të konkuroj për aktor, babai im, i cili ishte mjek, më tha: “Do të shkosh për aktor, por duhet të dish që është një profesion, kur konkurrenca është më e fortë se mes ne mjekëve”. Në të vërtetë, vëllai im, Aleksandër Flloko, ishte ai që më injektoi pasionin për t’u bërë aktor. Me të ne inskenonim skeçet e Leka Krutës dhe Gaqo Vishit të estradës së Vlorës dhe unë isha nën hijen e talentit të tij të atëhershëm. Ai kishte talent e pasion më të madh se unë për aktor, por duke qenë një nxënës i shkëlqyer, nga ndjenja e një “turpi” paragjykues ndaj profesionit të aktorit në ato vite, përfundoi në shkenca. Këtë shpesh e kujtojmë me humor: “Unë isha i dhënë pas peshkimit, ti nuk zure në jetën tënde një peshk të vetëm dhe për paradosk, u bëre specialist i lartë i peshkimit, unë aktor!”

Skam dyshim, se do të ishte bërë aktor shumë më i mirë se unë. Në Hollivud i thonë: “Dog eats dog”. Me punë arrita të bëhem dikushi në kinematografinë shiptare.
Duke qenë se artistët janë tipa të ndjeshëm njohja me bashkëshorten ka ndonjë të veçantë? Sigurisht që është e veçantë. Me Verën, mbi të gjitha kemi ruajtur dashurinë. Jemi njohur në Tiranë. Ajo ka qenë studente dhe unë kam qenë professor i saj.

Jeni me fat që keni për grua një femër si e mirënjohura Vera Gabocka?
Do ta kisha quajtur veten pa fat, po të mos kisha zgjedhur një grua si Vera. Si artiste Vera ka një finesë dhe shije të hollë profesionale. Ne e frymëzojmë në krijimtari njëri-tjetrin, ajo mua si aktor, unë atë si regjisore. Linda, vajza jonë thotë se pa njëri-tjetrin, do të kishim qenë qenë artistë të paplotësuar, dhe aq më shumë unë s’do të kisha ardhur në botë…. Linda studion për mjekësi në Los Anxheles në Kaliforni, ka 10 vjet që jeton atje. Ajo ka zgjedhur mjekësinë përpara aktrimit.

Babai im ka qenë mjek dhe, me sa duket, ka ndodhur procesi vullkanik i ndërrimit shtresor… por është zgjedhja e saj dhe kjo është e rëndësishme.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.