Pas debatesh dhe incidentesh të shumtë në TK kohët e fundit, shumë regjisorë dhe aktorë të tij apo jashtë tij kanë reaguar për mediat. A është Teatri Kombëtar në një krizë, apo nuk po merr mbështetjen e duhur? A mundet Skrami i vetëm të luftojë kundër gjithçkaje, në një kohë kur TK shfaq vepra që nuk zgjojnë interesin e publikut? Këto dhe të tjera çështje i diskutoi me ne prof. Londo, ish drejtor i TK, këtij institucioni të polemikave të përhershme...

Me çfarë po merret aktualisht Kiço Londo?
Jap mësim në vitin IV të regjisurës në fakultetin e Artit Dramatik. Gjithashtu, jam duke vënë në skenë me degën e dramës, që po mbrojnë diplomën, një nga kryeveprat e dramaturgjisë botërore, “Kopshtin me qershi” të Çehovit. Të dyja shfaqjet mund të jenë gati nga fundi i muajit qershor. Krahas kësaj, jam duke ndjekur me shumë interes produksionin “Mënyra e zonjushës Margarita”, një monodramë me Luiza Xhuvanin e autorit brazilian Roberto Atante. Vazhdojmë të japim shfaqje në skenën e re të Teatrit Kombëtar, por po shfrytëzojmë edhe sallën e madhe të Akademisë së Arteve, një projekt që do të vazhdojë jo vetëm këtë vit, por edhe më vonë.

Besoj se gjatë muajit maj do të lëvizim me ‘Mësuese Margaritën’ drejt Kosovës dhe Maqedonisë, pse jo edhe në qytete brenda Shqipërisë. Jam duke menduar për të vënë në skenë një vepër të autorit modern francez Zhan Zhene, “Shërbëtoret”. Të tjerat do t’ia lëmë shtatorit dhe tetorit.

Sa në brendi të procedimeve të fundit në skenën e Teatrit Kombëtar jeni ju, si regjisor dhe ish- drejtor i saj?
Natyrisht, që unë e ndjek ecurinë e TK. Ndjek me vëmendje produksionet që zhvillohen në të dyja skenat e teatrit, premierat zyrtare të teatrit, apo ato private. Kam një shijen time për atë çka po ndodh në Teatrin Kombëtar. Ndjek jo pa interes edhe veprimtarinë e drejtorit Skrami. Jo me dëshirën për të parë se çfarë nuk do shkojë keq gjatë kohës që ai drejton teatrin, por me dëshirën e madhe që atij t’i shkojnë punët mirë. Kemi patur nw vazhdimësi një kontakt elegant me njëri- tjetrin, edhe kur unë kam qenë drejtor i TK, edhe kur ai ka qenë drejtor i Teatrit të Vlorës.

Mendoj që me kalimin e kohës, nën drejtimin e Skramit, situata në TK do të përmirësohet. Ajo çka duhet korrigjuar në teatër është sistemi. Nuk ka një sistem të saktë dhe të qartë dhe nuk ka një objektiv, të paktën të shfaqur. Dhe nga ana tjetër, mungon modeli. Shfaqjet e fundit të TK lënë shumë për të dëshiruar nga niveli. Niveli është i përcaktuar së pari nga dramaturgjia, e cila ka qenë në disa raste mediokre. Pastaj, lidhet edhe me aktivizimin e artistëve. Shumë artistë të nivelit të tretë kanë filluar të bëhen protagonistë të skenës së teatrit. Kjo është e dhimbshme, sepse modeli për spektatorët dhe aktorët e rinj është fare banal.

Cilat mendoni se janë pikat e forta të TK ku duhet të mbështetet Skrami? Një këshillë miqësore, nëse mund t’ia jepni...
Skrami ka nevojë për këshilla, por më shumë nevojë ka për mbështetje dhe të mbështetet. Kjo e dyta është shumë e rëndësishme. Nëse ai do të dijë të mbështetet tek krijuesit më seriozë, më dinjitozë dhe më me vlera, padyshim që edhe puna e tij do të jetë më rezultative. Nëse mbështetet në një dramaturgji të dobët për hatër të kombëtares dhe tek aktorë të dorës së fundit, atëherë suksesi i tij do të vihej në pikëpyetje. Këtë unë nuk ia uroj kurrsesi Skramit. Njerëz të zotë teatri ka, ka patur dhe do të ketë. Ai që drejton duhet të ketë kurajën dhe guximin të komunikojë me ta.

A mendoni se problemet e fundit të TK kanë ardhur sepse kriteret e përzgjedhjes së kompanive private nuk kanë qenë mirë të përcaktuara?
Për ndonjë ndodhi të kohëve të fundit në teatrin Kombëtar nuk do kisha dëshirë të flisja gjatë, sepse është banale. Duhen vendosur rregulla loje, njerëzit me probleme mentale dhe profesionale të rënda, pavarësisht se ushtrojnë veprimtari private, nuk duhet ta kenë të lehtë të ngjiten në skenë. TK vazhdon të udhëhiqet nga një i ashtuquajtur ‘këshill artistik’. Unë ju siguroj që më shumë se 80 % e këshillit artistik që nga momenti që është zgjedhur dhe deri më sot nuk kanë parë asnjë shfaqje. Pra, ata krijohen në mënyrë formale për të fshehur mediokritetin. Edhe në rastin kur ka këshill artistik, vendimet i kanë marrë drejtorët.

E vetmja gjë është se, vendimet e tyre private, duke mos pasur përgjegjësi t’i mbajnë, i kanë fshehur pas këshillit artistik. E kam thënë edhe herë tjetër, që unë e shkriva këshillin gjatë kohës që drejtova TK, sepse është një rudiment i së kaluarës. Duhen njerëz që mbajnë përgjegjësi. Mund të jesh drejtues i një institucioni kombëtar, të mos kesh këshill artistik dhe punët të venë më mirë. Sepse mund të kesh një këshill formal dhe TK të mos bëjë dot as 2000 spektatorë me shfaqjet e veta.

Nëse kthehemi pas në kohën kur u miratua ligji skenik, a i shihni sot ndikimet e tij? A ka vend për ndryshime?
Në Shqipëri është miratuar një ligj në vitin 2001 me dhunë dhe pastaj në 2006-ën, për shkak të mosfunksionimit të tij u aprovua një ligj tjetër, po me dhunë. Një ligj i cili në thelb ka censurën. Ligji nuk është pjesë e ndonjë politike të qartë që ka politika shqiptare për teatrin. Është një ligj i cili nuk ka për të funksionuar ndonjëherë, por ata që e bënë trumbetuan me të madhe se e reformuan teatrin. Treguesi më i mirë është niveli i shfaqjeve dhe numri i spektatorëve. Nëse këto janë në kufij minimalë, atëherë ligji është jashtë funksionit të vet. Mungesa e mbështetjes së vërtetë financiare, e investimeve në TK, është gjithashtu një faktor që ndikon. Koha e viteve 2002- 2006, kur ne e kthyem politikën në funksion të teatrit, është një nga humbjet më të mëdha sot. Po vihen ca dyer në TK, fondet e të cilave janë siguruar që në vitin 2005.

Ashtu sikundër u manipulua edhe me skenën e re, që ishin fonde po të 2005-ës dhe u realizuan këtë vit. Ajo që më shqetëson, është fakti se për kulturën flitet pak dhe bëhet pak. Shoqëria shqiptare, përfshi edhe politikanët, është shumë larg perceptimit të rolit që luan kultura dhe krijimtaria, në veçanti. Shqipëria për numër popullsie është vendi me më pak kinema në Europë, me më pak biblioteka dhe teatro. Kërkojmë të shkojmë në Europë, duke u rreshtuar në fund në aspektin kulturor. Të mos e gënjejmë veten me trofe të festivaleve periferikë! Të bëjmë miq të mëdhenj të teatrit ata që janë autorët, aktorët, regjisorët e mëdhenj, në mënyrë që teatri, ky tempull i fjalës së drejtpërdrejtë, të fitojë vendin që meriton. A e mendoj ndonjë ditë që teatri mund të rrafshohet? Natyrisht që kjo është e vështirë, po të marrësh parasysh investimet e shumta që janë bërë në këtë teatër. Buxheti i teatrit në vitin 2005 arriti në afro 1 milion dollarë, shifër që do të kalojnë shumë vite për tu konkurruar.

Megjithatë, me këto që po dëgjojmë, që e marrin Lidhjen e Shkrimtarëve pa pasur një koncept të qartë se çfarë do ta bëjnë, prishin kinematë dhe ndërtojnë pallatet, dëshmojmë se jemi një shoqëri që aftësinë asgjësuese e kemi në gen. Duke prishur institucionet e kulturës, lulishtet dhe duke ngritur gradaçiela, ne nxjerrim në pah edhe një perversion tjetër: që jemi një popull pedofil, që nuk mendojmë për fëmijët. Shikoni sa premtime elektorale bëhen dhe sa pak kopshte ka, në ç’gjendje janë shkollat dhe institucionet e kulturës, që të kuptojmë sa larg Europës jemi dhe sa patetike janë ulërimat e politikanëve.

Po nëse gjithçka i ka ngelur në dorë politikës, çfarë duhet të bëjnë artistët?
Aktorët janë pak të lodhur, se dolën nga një betejë 5- vjeçare me shtetin për ekzistencën e TK dhe e fituan. Mendoj se duhet të dalin nga plogështia, të flasin më shumë, sikundër të mos pajtohen me vulgaritetin. Është koha që të tregojmë se jemi artistë të përgjegjshëm. Unë nuk i përkas njerëzve pesimistë, por me shumë optimizëm deklaroj që me dëshirën tonë ne nuk kemi për të shkuar asnjëherë në Europë. Do të na kapin për veshi dhe do të na fusin në Europë!

Është diskutuar shumë së fundi ideja e një teatri menaxhimi apo repertori. Në fund të fundit, këto të dyja çfarë saktësojnë për teatrin?
Teatri ishte teatër repertori, deri në mesin e vitit 2006. në repertorin e TK në mënyrë dinjitoze ndonjëherë ka patur edhe probleme të vogla në mes. Kanë qenë dy shfaqje të Çehovit, një e Molierit, një e Nil Sajmonit, e Zhorzh Fejdos. Kanë qenë “Karnavalet e Korçës”, “Hijet e natës” dhe erdhi dikush që, për inat të punës së bërë më parë, i bllokoi, i mbylli. Pra, e gjithë vlera e krijuar, i gjithë mundi i artistëve, të gjitha paratë e taksapaguesve, u hodhën poshtë nga dikush që e konsideroi teatrin pronë të vet. Ndenji vetëm 5 muaj drejtor dhe pati vetëm 720 bileta të shitura. Aq sa ka patur “Karnavalet e Korçës” në një shfaqje e gjysmë. Kur dikujt që është askush dhe i mjerë, i bën keq suksesi dhe arritja e tjetrit dhe mundohet ta godasë, më kujton se “Mizerja kërkon shoqëri”, siç thonë amerikanët dhe kanë të drejtë.

A shikoni pika të dobëta të regjisë sot, në skenën e teatrit, apo ka ndonjë arritje?
Natyrisht, që edhe regjia është pjesë e nivelit të teatrit. Në mjaft raste, njerëz që nuk janë marrë ndonjëherë me teatër apo që nuk kanë bërë ndonjë gjë për 20 vjet, janë regjisorë të TK. Si mundet një njeri, që ka dështuar në TK, të rimarrë apo të vërë shfaqje mbas kaq kohësh, ndërkohë që teatri zhvillohet me ndryshime çdo pesë vjet? Padyshim, edhe niveli do të jetë i pakënaqshëm. Teatri kombëtar duhet të kufizojë numrin e regjisorëve që vënë shfaqje. Përshëndes nismën e cila ka filluar shumë herët por që u bë konkrete nga drejtori Skrami, për të sjellë një regjisor të huaj në skenë. Shpresoj që shfaqja e regjisorit francez të jetë një risi në skenën e TK dhe një moment që teatri të dëshmojë që do dalë nga çoroditja e shkaktuar vitin e fundit.

Shumë e diskutuar së fundi fakti që drama shqipe nuk është e suksesshme dhe madje që nuk ka një dramaturgji shqipe. Ju si mendoni, pasi dihen preferencat tuaja për dramat e huaja?
Unë nuk kam preferencë për dramat e huaja, por për vlerën. Unë jam i mendimit që nuk ekziston drama shqipe. Ka drama shqipe, por nuk ka drama të nivelit kombëtar. Kjo nuk vlen më të diskutohet. Tashmë, drama shqipe duhet shpallur gjini në rrezik, sepse shfaqjet e fundit të vëna në TK të mbështetura në dramën shqipe dhe ato që do vijnë më pas, e provojnë absolutisht idenë që jo vetëm unë kam, se drama shqipe është e nivelit mjaft të dobët. Momentalisht, dramë kombëtare nuk kemi. Në shumicën e rasteve, ajo që prodhohet është vulgare.

Ne po përjetojmë një fatkeqësi si teatër: humbëm brenda pak muajve dy nga korifejtë e teatrit shqiptar, Kadri Roshin dhe Sulejman Pitarkën. Është pothuajse jashtë loje dramaturgjia botërore që bashkë mezi e sollëm, gjë që bën që artistë të mëdhenj si Y. Mujo, R. Ndrenika, A.Qiriaqi, N.Xhepa, F. Sela etj të jenë jashtë formës dhe potencialit të tyre real. Nëse kjo situatë vazhdon kështu, do të kthehet në një dhimbje, sepse aktorët e rinj kanë nevojë për modele dhe nëse këto modele do jenë jo në nivelin e duhur, atëherë gjendja në teatrin shqiptar do të përkeqësohet.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.