TOPOGRAFIA E FUSHATAVE TË SKËNDERBEUT KUNDËR TURQVE

HEROI i madh shqiptar Skënderbeu, gjatë 23 vjetëve ka zhvilluar 14 fushata kundër turqve. Megjithse ka letërsi të shumtë që është marrë me këtë faqe të lavdishme të shqiptarëve, një gjë, që sipas nesh është thelbësore, është lënë krejt pas dorë; asnjëri nuk ka studjuar topografinë e fushatave që ka përballuar Skënderbeu, asnjëri nuk është marrë me gjetjen dhe përcaktimin e vendeve ku janë zhvilluar betejat fitimtare të Skënderbeut, asnjëri nuk është munduar të ripërshkruajë rrugët që kanë ndjekur ushtritë turke gjatë dyndjeve të tyre në Shqipëri.
Histografët e Skënderbeut japin një varg emrash të qyteteve, kalave dhe fshatrave me të cilët lidhet faktet e lavdishme të këtyre 14 fshatrave; pra hulumtimet duhej të përpiqeshin të gjenin dhe të përcaktonin se ku ndodhen sot në vend këto fshatra historikë. Këto kërkime, kuptohet janë shumë të vështira, ato mund të bëhen vetëm nga ata që jetojnë atje, në vend; ata që do të mendonin se mund ta bënin këtë punë vetëm me ndihmën e teksteve dhe hartave gjeografike, nuk do të bënin gjë tjetër veçse do ta ngatërronin edhe më keq historinë dhe nuk do të arrinin kurrë në përfundime të sakta.
Zoti Pisko, që ka bërë një studim mbi Skënderbeun, e ka përdorur këtë mënyrë veprimi, por ka arritur në përfundime të gabuara. Për studimin e tij, ai ka përdorur hartën e Institutit gjeografik ushtarak të Vjenës; ndonëse kjo është ende harta më e mirë që ekziston për Shqipërinë, ajo është, pikërisht për pjesën ku janë shpalosur ngjarjet e luftës 23 vjeçare midis Skënderbeut dhe perandorisë së sulltanëve, plot pasaktësira. Për këto mund të gjykohet duke krahasuar botimin e vitit 1880, të cilin e ka përdorur zoti Pisko, me botimin e vitit 1900; ky i fundit, ndonëse edhe vetë shumë i pasaktë, ka shumë ndreqje gabimesh të botimit të vjetër, dhe shumë hamendje të zotit Pisko bazohen pikërisht mbi të dhënat që në botimin e ri janë korrigjuar.
Pra, kjo punë, që deri tani nuk është bërë dhe që duhej të ishte bërë, nuk mund të bëhet veçse nga vendasit që e njohin terrenin shumë mirë pasi ta kenë shkelur atë pëllëmbë për pëllëmbë. Besojmë se në Tiranë, Elbasan ose në Dibër ka njerëz që janë shumë të interesuar për historinë e popullit të tyre dhe të epokës më të lavdishme të tij dhe janë të gatshëm t’i kushtojnë pak kohë dhe pak punë kërkimeve të duhura.
Unë përmenda këto tre qytete sepse territori që shtrihet midis tyre ka qenë teatri i luftës midis Skënderbeut dhe sulltanëve turq. Albanologu i shquar de Hahn, në të vërtetë ka konstatuar se gjyshi i Gjergj Kastriotit ishte feudal i Sinjës dhe i Gardhit të Poshtëm; de Hahn e njejëson të parën e këtyre dy fshatrave me fshatin Sinja në komunën e Çidhnës në Dibrën e Poshtëme, dhe Gardhin e Poshtëm me gërmadhat që sot quhen Varosh dhe Kuteti i Skanderbebut, që ndodhen afër rrugës që të çon nga Mati në Dibër, dhe afër katër orë larg Sinjës. Unë do të shtoja se pranë këtij fshati ndodhet një fshat tjetër i vogël që quhet Shtiefni, banorët e të cilit mbajnë emrin e fisit Kastrioti. Pra kjo është një pasuri e trashëguar e Skënderbeut. Gjyshi i Skënderbeut u martua me vajzën e princit Gjergj Topia (+1392) që ishte trashëgimtare e zotërimeve të Topiajve dhe kështu burrit të saj i solli si prikë rrethet e Krujës dhe të Tiranës. Pra, zotërimet e Skënderbeut përfshinin këto dy rrethe dhe rrethet e Matit dhe të Dibrës së Sipërme dhe të Poshtëme. Këto rrethe ishin objektivi i të gjitha sulmeve të ushtrive turke dhe të gjitha fshatrat e përmendura në përshkrimin e këtyre fushatave duhej të ishin kërkuar në këto rrethe. Në kohën e këtyre luftërave, turqit zotëronin Manastirin dhe Prilipin që i kishin pushtuar më 1382, dhe që andej arrinin menjëherë në rrethet e Dibrës së Poshtëme dhe të Sipërme që ishin zotërime të Skënderbeut. Ushtritë turke niseshin nga Manastiri dhe Prilipi dhe për të arritur përpara Krujës, që ishte edhe qëllimi i këtyre marshimeve, depërtonin në rrethet e Dibrës dhe të Matit. Pra, mbi këto vija komunikacioni që të çojnë në drejtim të Krujës, duhej të përqëndroheshin hulumtimet për të gjetur emrat e përmendur nga biografët e Skënderbeut.
Për të lehtësuar studimet e atyre që do të dëshironin të merreshin me këtë punë ne kemi mbledhur këtu të gjithë emrat e qyteteve dhe fshatrave që na japin historianët e fushatave të Skënderbeut duke shtuar në to edhe disa shënime të dobishme.

1. ALBULA ose ALBULAE: emri i një vardari të Matit; një rrafshinë që shtrihet midis lumit të Matit dhe lumenjve që i kanë dhënë emrin Albulae (Barleti). Nëpër të kalon rruga nga Dibra për në Krujë dhe gjatë fushatës së dhjetë, në shtator 1457 atje është zhvilluar një betejë.

2. ALKHRIA: një qytet që ndodhej në zonën që mbanin turqit pranë kufirit me Skënderbeun nga ana e Svetigradit dhe Dibrës së Poshtëme. Gjeneralët turq Sinan Pasha dhe Umur Pasha, që komandonin fushatën e njëmbëdhjetë në 1462, e përqëndruan ushtrinë e tyre në Alkhria dhe që andej marshuan njeri drejt Mokri tjetri drejt Dibrës së Poshtëme.
Alkhria nuk duhet të ngatërrohet me Okrida.

3. ÇIDHNA: një luginë, ku gjatë fushatës së trembëdhjetë, ishin strehuar banorët e Krujës dhe të krahinave përreth saj, të cilët u masakruan nga trupat e sulltan Mehmetit të II-të, më 1465. në jug të Krujës, në një luginë të ngushtë gjendet fshati Cezeni që e quajnë edhe Cizna. Një fshat tjetër me emrin Cizna është në Dibrën e Poshtëme.
Për të dhënë një provë të paditurisë me të cilën disa autorë i trajtojnë këto çështje, unë do të citoj se çfarë thotë për këtë fshat autori italian Tajani në librin e tij “Le istorie Albanesi”, në faqen 118: “La valle di Chidna al nord della Tesprotia sui monti più torreggianti degli Acroceranui (siç!) presso Gianina, etj, etj. Thesprotie quhej në lashtësi rrethi i Aidonatit, Akroseranet ishin malet në veri të Himarës; pra Tajani thotë: Lugina e Çidhnës në veri të Aidonatit mbi malet e Himarës pranë Janinës; mirpo malet e Himarës janë tri ditë udhë larg nga Janina dhe akoma më larg nga Aidonati; Janina nuk është në veri të Aidonatit por tamam në lindje. Një vështrim mbi hartë tregon se me se çfarë gjuhe të pakuptueshme gjeografike ka përdorur ky autor i shquar italian kur ka dashur të na tregojë se ku ndodhet Çidhna.

4. MEKHADIO: një luginë në Dibrën e Sipërme shumë udhëkalime të së cilës të çojnë në një luginë me sipërfaqe më të madhe që quhet Valkhalia (sipas Biemmit). Por për Valkhalian do të flasim më poshtë. Po ai autor, Biemmi, e emërton më larg luginën në të cilën Skënderbeu gjatë fushatës së shtatë, në qershor 1452 shpartalloi Hamza Pashën. Kjo luginë gjendej në rrëzë të malit Modrisa dhe quhej gjithashtu Mekhadio; në këtë mënyrë, vendndodhja e saj do të ishte treguar më me përpikmëri, domethënë në afërsi të Moadrisës.

5. MODRISA: Në atë vend kishte një mal që quhej Modrissum, ai ishte i lartë dhe i thepisur, dhe nga lartësia e tij dukeshin larg krahinat e pushtuara nga turqit (sipas Barletit) Në këtë mal, më 1451, Skënderbeu ndërtoi një kala që e quanin Modrisa. Ajo ishte 14.000 hapa larg nga kufiri. Gjatë fushatës së shtatë, më 1452, ushtria turke i u afrua Modrisës duke ardhur nga mali Molero, zbriti nga ky mal në një luginë që Biemmi e quan Mekhadio dhe filloi ngjitjen e malit të Modrisës ku Skënderbeu kishte ngritur pritën; beteja është zhvilluar në luginën e Mekhadios. Zoti Pisko e njejëson Modrisën me fshatin Modricë në rajonin Drin Koli në jug të qytetit të Dibrës.


G.Morri: një luginë në të cilën Skënderbeu dërrmoi Fizur ose Feris Pashën gjatë fushatës së II-të më 1445; madje kjo luginë është sulmuar gjatë fushatës së njëmbëdhjetë më 1462 nga Sinan Pasha. Ajo ishte një nga kalimet kryesore për të pushtuar territorin e Skënderbeut dhe për të marshuar mbi Modrisë. Lugina në fjalë ndodhet në Dibrën e Sipërme dhe për të arritur atje turqit vinin që nga fusha e Pologut që bënte pjesë në territoret e pushtuara prej tyre. Barleti thotë se Skënderbeu kishte pushtuar më 1445 rajonin e Mokréas që deri në atë kohë mbahej nga turqit. Sot quhet Mokra lugina veriore e Shkumbinit nga burimi i tij deri në fshatin Qukës, që ndodhet mbi rrugën Elbasan-Strugë.

7. ORONIKHI ose ORONIKE: një fushë jo shumë e gjerë në Dibrën e Sipërme, 6000 ? hapa larg Krujës (sipas Barletit) gjatë fushatës së IV-të më 1448, në këtë fushë Skënderbeu theu keq Mustafa Pashën. Sipas Biemmit edhe Mustafa Pasha vetë u zu rob në luginën Retha që duhej të gjendej në rrethinat e Oroniks.
Gjatë fushatës së XII-të më 1464 Ballaban Pasha u nis nga qyteti turk i Alkhrias dhe arriti në Oronike ku e priste Skënderbeu. Në atë betejë Skënderbeu korri një fitore të plotë mbi Ballaban Pashën.
Hamendja e Piskos se Oranike të ketë qenë kryeqendra e sotme e Mirditës, Oroshi, nuk është e pranueshme, sepse së pari, në Orosh nuk ka fushë, dhe së dyti, sepse ky lokalitet është gati 20 orë larg Krujës, 80.000 hapa, pra shumë më larg se ç'na thotë Barleti për Oraniken.

8. OTTONETA: lokalitet në Dibrën e Sipërme, ku ushtria turke, nën komandën e Mustafa Pashës, gjatë fushatës së III-të, në shtator 1446 ngriti një kamp të fortifikuar nga ku plaçkiste territorin e Skënderbeut.

9. PETRALBA: një kala në Mat, e ngritur në majën e një mali në këmbët e të cilit rrjedh lumi i Matit. Kjo kala është 30000 hapa larg Krujës dhe po kaq larg nga Petrela. Petralba e përkthyer nga latinishtja në shqip do të thotë Guribardhë. Në Mat ka një fshat me këtë emër në kantonin e Çelait. Duhet parë a ka gërmadha të ndonjë kështjelle të vjetër në atë fshat sepse kështu mund të gjykojmë nëse Guribardhë i sotëm është Petralba e kohës së Skënderbeut.

10. ROVIKO: një luginë në afërsi të Sfetigradit (sipas Biemmit). Në atë luginë gjatë fushatës së V-të, më 1449, Skënderbeu i ngriti një pritë ushtrisë turke që mbante të rrethuar Sfetigradin.

11. STELUSIUM: një kala në Mat, e ngritur në majën e malit të veçuar mu në mes të një lugine të bukur (sipas Barletit). Vendndodhja e saj është 25.000 hapa larg Guribardhit, 40.000 nga Petrela dhe 50.000 nga Kruja. Sipas këtyre treguesve kjo kala duhet kërkuar në rajonin e Çermenikës, në lindje të Elbasanit.

12. SFETIGRAD: Kala që ndodhej në Dibrën e Sipërme, pranë kufirit me territoret e pushtuara nga turqit. Turqit e morrën atë më 1449.

13. TALMIRANA: fushë në afërsi të Stelusiumit, ku Skënderbeu gjatë fushatës së V-të shpartalloi Ibrahim Pashën, i cili shkëputur nga sulltan Muradi që mbante të rrethuar Sfetigradin (sipas Biemmit). Meqë Stelusium duhet të gjëndet në kantonin që sot quhet Çermenikë, edhe fusha e Talmiranës aty duhet kërkuar. Pisko hedh hamendjen se Talminara gjëndet pranë fshatit Zgojda të këtij kantoni në luginën e Raponit në vardarin e Shkumbinit.

14. TORVIOLLI: lokalitet në Dibrën e Poshtëme ku Skënderbeu korri fitoren e tij të mbi Ali Pashën gjatë fushatës së I-rë në qershor 1444 (sipas Biemmit).

15. TUMINIST: mali që ngrihet në përëndim të fushës që përmendëm në numrin 1 të artikullit me të njëjtin titull dhe që shtrihet midis lumit të Matit dhe ujrave të Albulaes (sipas Barletit). Pra ky mal gjendet midis Krujës dhe luginës së Matit.

16. VALKHAL: një luginë në Dibrën e Sipërme në afërsi të malit dhe të kalasë së Modrisës; lugina ishte e mbyllur nga gryka të ngushta. Gjatë fushatës së XII-të më 1646, Ballaban Pasha që vinte nga qyteti Alkhria - që nuk ishte Okhrida - ndaloi në luginën e Valkhalit dhe aty fitoi disa epërsi mbi Skënderbeun, por që më vonë, po në këtë luginë, ai pësoi një disfatë të madhe. Lugina e Mekhadios ishte pranë luginës së Valkhalit.
Të dy autorët kryesorë, tek të cilët duhet mbështetur për të studjuar historinë e Skënderbeut, Barleti dhe Biemmi, përmendin edhe shumë emra të tjerë qytetesh. Ne nuk po u lëmë vend këtu qoftë sepse ata janë të njohur edhe sot nuk kanë ndryshuar, qoftë sepse ata ndodhen jashtë vendit që ishte teatri i luftrave midis Skënderbeut dhe turqve. Kështu janë Ishmi, Preza, fusha e Tiranës, Alessio, Dainum, Drivastum, Balesium dhe të tjerë.


Albania e Konices F 139-141, 1901, nr 9 (shtator)

__________________
Nobody is perfect ...