SI SHPËTOI SHQIPËRIA MË 1920


Shkruan:Prof. Dr. Marenglen VERLI

Përgatiti:Sabri SELMANI

Kongresi i Lushnjes

Ndër organizatorët përkrahësit e Kongresit që u hap më 20 janar 1920 dhe i zhvilloi punimet 28-31 janar 1920 bënin pjesë edhe figura të njohura të Vlorës si Qazim Kokoshi dhe vlonjatë të tjerë. Bllokada italiane nuk i pengoi vlonjatët të përfaqësoheshin në këtë kongres ku u përfaqësua gjithë Shqipëria (përveç Krujës për shkak të pengesave të shkaktuara nga Mustafa Kruja) me delegatët e vet Qazim Kokoshi, Omer Radhima e Myqerem Hamzaraj. Madje Qazim Koculi, Spiro Koleka, Sadulla Tepelena dhe Myqerem Hamzaraj bënin pjesë ndër 36 senatorët e zgjedhur në Kongres në përbërje të Këshillit Kombëtar.

Vendosmëria për ta shpëtuar me çdo kusht Shqipërinë i kishte përfshirë të gjithë. Prandaj edhe vendimet e tij (rrëzimi i qeverisë së Durrësit, mosnjohja e Traktatit të Fshehtë të Londrës, respektimi i kufijve të 1913-ës, formimi i Këshillit të Lartë, i qeverisë kombëtare dhe senatit), thelbi i të cilave ishte kundërshtimi i çdo copëtimi e protektorati dhe garantimi i pavarësisë dhe i sovranitetit të plotë të Shqipërisë, ishin detyra për të gjithë. Por rrethanat i dhanë popullit të prefekturës së Vlorës një rol të veçantë. Ai duhet të priste nyjen gordiane që mbante peng fatet e vendit, duhet të flakte në det pushtuesit, që nuk mendonin kurrsesi ta lëshonin Vlorën.

LUFTA E VLORËS

Pas takimit në ditët e fundit të majit të Osman Haxhiut me Sulejman Delvinën në Tiranë, qeveria shqiptare e aprovoi programin e atdhetarëve vlonjatë, për të filluar kryengritjen si një luftë popullore, që nuk duhej të merrte ngjyrat e konfliktit midis dy shteteve, por që do të përkrahej e ndihmohej nga qeveria e Kongresit të Lushnjes me materiale, armë dhe ushtarakë profesionistë. (Për çka bëri për ta më 28 nëntor 1920, me propozim të shoqërisë “Mbrojtja Kombëtare”, Bashkia e Vlorës i akordoi S. Delvinës titullin “Qytetar Nderi i Vlorës”). Pasoi Kuvendi i njohur i Barçallasë, i 29 majit, dhe vijuan ngjarjet e spektakolare, ultimatumi për Piaçentinin i 3 qershorit, sulmi i mbrëmjes së 5 qershorit, sukseset ushtarake mahnitëse me jehonë ndërkombëtare të 5 ditëve, goditjet për çlirimin e qytetit në 11 dhe 23 qershor (21 u çlirua Tepelena) dhe bisedimet që konkretizuan me protokollin e 2 gushtit triumfin e një të përpjekje që, edhe një herë në Vlorë, gati 8 vjet pas ngritjes së flamurit nga Ismail Qemali, e ribëri sërish Shqipërinë. Bashkimi kombëtar i arritur në Lushnje në janar, i përforcuar me 3 muaj përgatitje mbarëkombëtare dhe i finalizuar me 2 muaj të luftës të pabesuar të 4 mijë vullnetarëve, kryesisht të Prefekturës së Vlorës, kishte sjellë suksesin dhe kishte gdhendur për brezat mesazhin e paçmuar për vendosmërinë që duhej treguar për ta ruajtur, forcuar dhe përparuar Shqipërinë. Dhe ndonëse gishti i huaj u përzie shpesh vetëm e vetëm për ta destabilizuar Shqipërinë, për të kafshuar sërisht në kufijtë e saj, apo për të vënë në gjunjë e për të lëkundur prestigjin dhe pavarësinë e qeverisë së Tiranës, kuptimi i drejtë i këtij mesazhi solli një varg suksesesh. Shqipëria u ribashkua nën drejtimin e qeverisë së saj kombëtare, përballoi provokacione, prapsi intervencionin jugosllav në Koplik e Peshkopi, likuidoi rebelimin separatist të kapidanit të Mirditës, mbrojti kufijtë dhe më 17 dhjetor 1920 siguroi një vlerësim ndërkombëtar të merituar, u pranua në Lidhjen e Kombeve. Kanë kaluar 86 vjet nga ai vit i papërsëritshëm kur funksionoi binomi Kongres i Lushnjes – Luftë e Vlorës; dhe sa herë gjatë kësaj periudhe mesazhi i madh i atyre ngjarjeve është lexuar drejt, Shqipëria i ka kaluar më lehtë sfidat që i është dashur të kapërcejë në rrugën e saj. Lufta e Vlorës vlerësohet si njëri prej akteve më kulmorë të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, të ndërmarrë në njërin prej momenteve më krucialë të historisë sonë të re. Duke iu rikthyer kësaj ngjarjeje të trajtuar gjerësisht, ne kemi rastin të reflektojmë për atë që ndodhi 86 vjet më parë, të japim vlerësime realiste e të vjelim mesazhet e vyera që na dërgon e kaluara. Përse duhej nisur kjo luftë që hyri në histori me emrin Lufta e Vlorës? Kush e organizoi dhe në ç’rrethana? Çfarë ndikimi pati Lufta e Vlorës për të ardhmen e Shqipërisë? Sa të qenësishme janë lidhjet midis Luftës së Vlorës dhe Kongresit të Lushnjes që u zhvillua 4 muaj para saj dhe përse këto dy momente janë kthyer gati në sinonime, apo janë lidhur pazgjidhshmërisht?

Nga Kongresi i Lushnjes

Këto pyetje natyrisht e kanë marrë përgjigjen nga historiografia. Unë do të ndalem shkurtimisht vetëm për të evidentuar atë moment madhështor të mirëkuptimit në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare që ngjizi në Lushnje, në një Kongres monumental kombëtar, frutin që do të piqej plotësisht në Vlorë në zjarrin e ndezur nga një popull atdhedashës. Dhe në këtë kuadër mund të flitej shkurtimisht për rrethanat politike të brendshme e të jashtme, grupimet, aleancat, individët, motivet dhe faktorët nxitës dhe frenues dhe gjithçka tjetër që shpjegon binomin e shkëlqyer, Kongresi i Lushnjes - Luftë e Vlorës, i cili 86 vjet më parë na dha mundësinë t’i largohemi buzës së greminës, shpërbërjes dhe likuidimit si shtet dhe na siguroi të drejtën të hyjmë në radhën e shteteve dhe kombeve të konsoliduar, të drejtën të shpresojmë e të guxojmë për hapa të tjerë, që do të na çonin herët a vonë në zgjidhjen pozitive të çështjes sonë kombëtare, në emancipimin tonë, në ngritjen morale dhe në arritjen e të gjithë atyre parametrave socialë, politikë dhe ekonomikë që do të na bënin partner të vërtetë në shoqërinë europiane e botërore, pjesë e së cilës de jure u bëmë që më 17 dhjetor 1920, kur Shqipëria me hapin që u hodh në Lushnjeë, me Luftën ngadhnjimtare në Vlorë dhe zhvillimet në vijim, u kthye në një faktor me rëndësi në rajon sa të meritonte të pranohej anëtare e Lidhjes së Kombeve. Europa e kishte vëzhguar me vëmendje dhe nga afër Shqipërinë në kushtet anormale të Luftës së madhe dhe, fillimisht, nuk kishte qenë e bindur për pjekurinë e popullit shqiptar. Ajo kishte bërë pazare të paprincipta mbi kurrizin e Shqipërisë (kujtoni Traktatin e Fshehtë të Londrës të vitit 1915), por shqiptarët e pasluftës botërore kishin evoluar dukshëm... Duke fituar përvojë nga zhvillimet intensive të ngjarjeve dhe kontaktet shumëplanëshe të periudhës 1914-1918, ata kishin njohur e rivlerësuar realisht Europën, fqinjët e tyre ballkanas, por edhe vetveten dhe ishin më cilësorë se në vitin 1912 për të përballuar si komb sfidën e paparë të qenies a të mosqenies, për të mbijetuar duke manovruar në shtigjet e ngushta që linin të hapura kontradiktat ndërkombëtare të momentit, madje këtë herë të vetëm në vorbullën e kombinacioneve politike ndërkombëtare, pa një tutor pranë si Austria më 1912-1913.
Pavarësi apo Protektorat

Megjithatë në fundin e vitit 1918 Lëvizja Kombëtare Shqiptare luhatej të zgjidhte midis dy opsioneve politike për të ardhmen e vendit: midis pavarësisë dhe protektoratit. Në këtë moment të rëndësishëm Vlora e dha mesazhin e vet. Manifestimi i fuqishëm i 28 nëntorit 1918 dëshmoi se ajo nuk dëshironte të trajtohej si koloni italiane. Dhe mesazhi i Vlorës shkoi padyshim në Durrës, kur në një sprovë të parë shqiptarët, më 25 dhjetor 1918, në një Kongres të mbledhur me përfaqësues nga shumë vise, edhe pse pa praninë e delegatëve vlonjatë, që u penguan (si edhe përfaqësuesit e viseve verilindore e juglindore) të merrnin pjesë, morën disa vendime të rëndësishme. Protesta e dalë nga atdhetarët e mbledhur në Durrës, kundër ndalimit të delegatëve të Vlorës nga komanda italiane, u shoqërua me deklaratën se Vlora ishte pjesë e pandarë e shtetit shqiptar, dhe që nga ky moment Vlora u bë për një vit e gjysëm nyja gordiane për trajtimin dhe zgjidhjen ose varrosjen e çështjes shqiptare, pika e vdekjes apo e vijimit të jetës për shtetin shqiptar. Shkëputja e Vlorës nga shteti shqiptar dhe protektorati italian mbi pjesën e mbetur nga cungimi i tij, që duhej, sipas Traktatit të Fshehtë famëkeq (të Londrës) të 1915-ës, të reduktohej dukshëm duke lëshuar territoret e veta edhe për Greqinë dhe Jugosllavinë (zyrtarisht shteti S.K.S.) në jug e në veri, do të thoshte asgjësimi i Shqipërisë politike me pasoja të pallogaritshme deri në situatën demografike etnike. Paaftësia e Qeverisë së Durrësit për të përballuar sfidën e kohës, për shkak të dominimit nga përkrahësit e idesë së protektoratit, veçanërisht atyre të orientimit italian, shënoi fundin e saj. Atdhetarët që gjykuan drejt situatën dhe kontradiktat rajonale dhe evropiane të kohës, që ditën të kuptojnë se fqinjët ballkanas dhe diplomacia franceze nuk e dëshiron daljen e Italisë në bregun lindor të Adriatikut, që vlerësuan drejt interesat britanike të momentit në rajon, si edhe shfaqjen e një fuqie tjetër të madhe nga përtej Atlantikut e cila me parime të reja po rivalizonte politikën e vjetër koloniale evropiane, që llogaritën ndoshta edhe prolemet e brendshme dhe destabilitetin social në Itali, këta atdhetarë, që gjithashtu patën besim se aktivizimi i faktorit shqiptar do të diktonte në ndryshimin e raportit të forcave, vendosën se duhej kundërshtuar me çdo mjet e me çdo sakrificë lëshimi i Vlorës dhe protektorati vrasës. Vetëm ideja dhe përpjekjet për pavarësinë e plotë të Shqipërisë mund të sillnin shpëtimin dhe t’i jepnin fund projekteve shkatërruese si marrëveshja e fshehtë Titoni-Venizellos, e 29 korrikut 1919, memorandumi anglo-franko-amerikan i 9 dhjetorit të po atij viti apo kompromisi anglo-franko-italian i 13 janarit 1920, që, në një mënyrë ose në një tjetër e copëtonin Shqipërinë. Trajtimi i Shqipërisë si plaçkë tregu në Konferencën e Paqes, jo vetëm i dhanë të kuptojë grupimit politik që kundërshtonte idenë e protektoratit se duhej vepruar me çdo mjet për të siguruar pavarësinë e plotë të vendit, por sollën një ndërgjegjësim si asnjëherë në shtresa të gjera të popullsisë. Kështu paralel me rivalitetin italo-francez dhe luftën e lobeve në qarqet e larta të politikës shqiptare, që shfaqej hera-herës me ngjarje të bujshme, në popull filloi të mbizotërojë pikëpamja se duhej siguruar domosdo pavarësia e plotë e vendit dhe kufijtë e njohur më 1913. Në gjysmën e dytë të vitit 1920, raportet u përmbysën gradualisht, çka përgatiti terrenin për thirrjen e Kongresit të Lushnjes në janarin e vitit 1920. Kur për të u prononcuan pozitivisht edhe forcat e armatosura të organizuara nga italianët (milicia e Gjirokastrës me një efektiv prej 2 500 – 2 800 vetash, një pjesë e komandës së të cilës, rreth 45 oficerë e nënoficerë ishin shqiptarë) Kongresi i Lushnjes, fryma e tij dhe vendimet e tij nuk mund të pengoheshin më.

Organizimi i Kongresit

Ndër organizatorët përkrahësit e Kongresit që u hap më 20 janar 1920 dhe i zhvilloi punimet 28-31 janar 1920 bënin pjesë edhe figura të njohura të Vlorës si Qazim Kokoshi dhe vlonjatë të tjerë. Bllokada italiane nuk i pengoi vlonjatët të përfaqësoheshin në këtë kongres ku u përfaqësua gjithë Shqipëria (përveç Krujës për shkak të pengesave të shkaktuara nga Mustafa Kruja) me delegatët e vet Qazim Kokoshi, Omer Radhima e Myqerem Hamzaraj. Madje Qazim Koculi, Spiro Koleka, Sadulla Tepelena dhe Myqerem Hamzaraj bënin pjesë ndër 36 senatorët e zgjedhur në Kongres në përbërje të Këshillit Kombëtar. Vendosmëria për ta shpëtuar me çdo kusht Shqipërinë i kishte përfshirë të gjithë. Prandaj edhe vendimet e tij (rrëzimi i qeverisë së Durrësit, mosnjohja e Traktatit të Fshehtë të Londrës, respektimi i kufijve të 1913-ës, formimi i Këshillit të Lartë, i qeverisë kombëtare dhe senatit), thelbi i të cilave ishte kundërshtimi i çdo copëtimi e protektorati dhe garantimi i pavarësisë dhe i sovranitetit të plotë të Shqipërisë, ishin detyra për të gjithë. Por rrethanat i dhanë popullit të prefekturës së Vlorës një rol të veçantë. Ai duhet të priste nyjen gordiane që mbante peng fatet e vendit, duhet të flakte në det pushtuesit, që nuk mendonin kurrsesi ta lëshonin Vlorën. Ai duhej të vinte në jetë shpirtin e Kongresit, aty ku rreziku ishte i paevitueshëm të bëhej promotori i shpëtimit. Në një telegram të protestës që Kongresi i Lushnjes i dërgonte kryetarit të Konferencës së Paqes theksohej ndër të tjera se shqiptarët ishin gati të bënin “të gjitha sakrificat të derdhnin edhe pikën e fundit të gjakut të tyre, kundër çdo vendimi që do të vinte në rrezik tërësinë tokësore dhe pavarësinë e tyre të plotë”. Por këtë së pari do të duhej ta bënte populli i prefekturës së Vlorës. Shqiptarët e kishin seriozisht në ato që deklaronin. Shqipëria, edhe pse jo pa zigzage e sakrifica, ishte drejtuar në rrugën e konsolidimit. Ata që e donin kombin shqiptar të copëtuar dhe të asgjësuar e kishin humbur shansin. Vetëm 3-4 muajt që ndanë Kongresin e Lushnjes nga Lufta e Vlorës mjaftuan për t’i treguar botës vendosmërinë e shqiptarëve. Me vendimet dhe masat e marra qeveria e S. Delvinës e shtriu kontrollin mbi shumë vise të vendit, neutralizoi grekët në Kapshticë, pasivizoi e pastaj shpartalloi esadistët në Shqipërinë e Mesme, siguroi neutralitetin e përkohshën të Jugosllavisë, sensibilizoi për çështjen shqiptare organizmat ndërkombëtare dhe u përgatit të mbështeste aksionin për çlirimin e Vlorës. Vetëm 3-4 muaj uniteti e vendosmërie mjaftuan pra që të përballoheshin presione, provokacione, rebelime, intervencione e lloj-lloj pengesash dhe madje të përgatitej lufta çlirimtare për Vlorën. Por atë do ta bënte në radhë të parë populli i asaj treve. Sipas konsultimeve të bëra qysh në Kongresin e Lushnjës, në Jug kishin marrë jetë disa komitete të “Mbrojtjes Kombëtare” ku rolin kryesor e kishte Komiteti i Vlorës i krijuar në mars nën drejtimin e Osman Haxhiut. Dy vjet përpjekje të atdhetarëve vlonjatë Jani Minga, Osman Haxhiu, Hamza Isai, Ibrahim Abdullai, Abaz Mezini, Ali Asllani, Sali Hallkokondi, Avni Rustemi, Halim Xhelo, Ymer Radhima, Jorgji Ceko, Bajram Hallkokondi, Qazim Kokoshi, Qazim Koculi, Ahmet Lepenica (caktuar komandant i përgjithshëm i Luftës së Vlorës) etj., dy vjet veprimtari e shoqërive patriotike si “Djalëria e Vlorës”, “Opinga”, “Vëllazëria”, dy vjet protesta (demonstrime me rastin e 28 Nëntorit 1918, 1919) sakrifica, përballje me dhunën dhe terrorin, natyrisht e kishin ndezur popullin e qytetit dhe të prefekturës së Vlorës, që kishte treguar pjekuri për të vlerësuar se i duhej dalë zot një çështjeje të madhe. “Toka e bekuar e Vlorës dhe e tërë Shqipërisë është e jona, në të duhet të rrojmë të lirë dhe asnjë fuqi nuk mund të na ndalojë nga ky qëllim…”, ishte deklaruar qysh në 28 nëntor 1918 në sheshin e Flamurit përplot me manifestues vlonjatë. Kish ardhur koha të vihej qëllimi në jetë, kish ardhur koha të krisnin dyfeqet “që do të trondisnin Europën dhe do të shkruanin një faqe të re në historinë e Shqipërisë” (siç u shpreh në Barçalla Sali Hallkokondi). Pas takimit në ditët e fundit të majit të Osman Haxhiut me Sulejman Delvinën në Tiranë, qeveria shqiptare e aprovoi programin e atdhetarëve vlonjatë, për të filluar kryengritjen si një luftë popullore, që nuk duhej të merrte ngjyrat e konfliktit midis dy shteteve, por që do të përkrahej e ndihmohej nga qeveria e Kongresit të Lushnjes me materiale, armë dhe ushtarakë profesionistë. (Për çka bëri për ta më 28 nëntor 1920, me propozim të shoqërisë “Mbrojtja Kombëtare”, Bashkia e Vlorës i akordoi S. Delvinës titullin “Qytetar Nderi i Vlorës”). Pasoi Kuvendi i njohur i Barçallasë, i 29 majit, dhe vijuan ngjarjet e spektakolare, ultimatumi për Piaçentinin i 3 qershorit, sulmi i mbrëmjes së 5 qershorit, sukseset ushtarake mahnitëse me jehonë ndërkombëtare të 5 ditëve, goditjet për çlirimin e qytetit në 11 dhe 23 qershor (21 u çlirua Tepelena) dhe bisedimet që konkretizuan me protokollin e 2 gushtit triumfin e një të përpjekje që, edhe një herë në Vlorë, gati 8 vjet pas ngritjes së flamurit nga Ismail Qemali, e ribëri sërish Shqipërinë. Bashkimi kombëtar i arritur në Lushnje në janar, i përforcuar me 3 muaj përgatitje mbarëkombëtare dhe i finalizuar me 2 muaj të luftës të pabesuar të 4 mijë vullnetarëve, kryesisht të Prefekturës së Vlorës, kishte sjellë suksesin dhe kishte gdhendur për brezat mesazhin e paçmuar për vendosmërinë që duhej treguar për ta ruajtur, forcuar dhe përparuar Shqipërinë. Dhe ndonëse gishti i huaj u përzie shpesh vetëm e vetëm për ta destabilizuar Shqipërinë, për të kafshuar sërisht në kufijtë e saj, apo për të vënë në gjunjë e për të lëkundur prestigjin dhe pavarësinë e qeverisë së Tiranës, kuptimi i drejtë i këtij mesazhi solli një varg suksesesh. Shqipëria u ribashkua nën drejtimin e qeverisë së saj kombëtare, përballoi provokacione, prapsi intervencionin jugosllav në Koplik e Peshkopi, likuidoi rebelimin separatist të kapidanit të Mirditës, mbrojti kufijtë dhe më 17 dhjetor 1920 siguroi një vlerësim ndërkombëtar të merituar, u pranua në Lidhjen e Kombeve. Kanë kaluar 86 vjet nga ai vit i papërsëritshëm kur funksionoi binomi Kongres i Lushnjes – Luftë e Vlorës; dhe sa herë gjatë kësaj periudhe mesazhi i madh i atyre ngjarjeve është lexuar drejt, Shqipëria i ka kaluar më lehtë sfidat që i është dashur të kapërcejë në rrugën e saj.