Kush është familja Darova!

Janë pesë djemtë e intelektualit të shquar Nevsus Darova. Për gati 40 vjet në profesionin e nderuar të mësuesit që nga Gjirokastra në Korçë e Pogradec, ai mësoi dhe edukoi breza të tërë nxënësish, por mjerisht, për shkak të kalvarit të stërmundimshëm të familjes së tij, nuk gëzoi asnjë ditë pension… Shkak bëhet njëri djalë i tij, Dylberi, i cili që në moshën 15-vjeçare gjatë luftës inkuadrohet me rininë e Ballit Kombëtar. Edhe pse Muhameti, vëllai i madh i familjes Darova del partizan në Brigadën e 20-të Sulmuese dhe lufton me armë në dorë deri në çlirimin e vendit, kjo nuk luajti asnjë rol në evitimin e kalvarit të mundimshëm të burgjeve, internimeve e persekutimeve të familjes së artistëve. Dylberit 15-vjeçar, në vitin 1946 i bëhet një gjyq në kinema ”Morava” në Korçë, ku dënohet me 101 vjet burg.

Në vitet ’50-’60 të shekullit të kaluar, orkestra e Pogradecit, me 5 vëllezërit Dorava, bëhet me famë dhe e kërkuar në të gjithë vendin, bile dhe jashtë tij. Një koncert në Shkodër i pagëzon muzikantët Dorava si “Bitëllsat e Pogradecit”, ndërkohë që koncerte të shumta në Elbasan, Durrës, Tiranë etj., që ngrenë në këmbë rininë e vendit, u shton famën, por dhe përgatit një kalvar tjetër të rëndë për ta. Fama e një orkestre me emër në qytetin e Pogradecit, e njohur ndryshe në opinionin e gjerë si “Bitëllsat e Pogradecit”, e përbërë nga 5 vëllezërit Dorava dhe familjarë të tyre, jo vetëm që nuk do të “zbuste” njollën e persekutimit nga lidhja e djalit të vogël 15-vjeçar me Ballin Kombëtar në Luftën e Dytë Botërore, por do të kujtonte udhëheqjen e kohës për të urdhëruar ndëshkimin e më tejshëm të tyre me dekada të tjera burgimi e internimi. Në një vizitë që bënë në qytetin buzë liqenit kryeministrat çek dhe bullgar, të mahnitur nga klasi i orkestrës “Dorava” në mjediset e turizmit të qytetit, në fund i drejtohen kryeministrit shqiptar Mehmet Shehu: ”Në Shqipërinë e vogël gjetëm një orkestër të madhe. Ke një orkestër internacionale, koleg!”. ”Hë, ju jeni ata të Starovës?!”- u drejtohet me kërcënim muzikantëve Mehmet Shehu. Kaq u desh. Nis ferri për artistët Dorava.

15-vjecarin e dënuar me 101 vjet burg, Mehmeti ia ul në 25 vjet
Sapo kishte mbaruar lufta. Ishte viti 1946 e në kinemanë “Morava” të Korçës, në bankën e të akuzuarve, ngjitet një i ri 15-vjeçar. Është Dylber Dorava, më i vogli i Doravajve. Akuzohet se gjatë luftës është bashkuar me rininë e Ballit Kombëtar, në kampin kundërshtar të partizanëve. Dënohet me 101 vjet burg. Edhe pse Muhamet Dorava, vëllai i madh i të atit kishte qenë partizan në luftë, masa e dënimit për 15-vjeçarin qe e rëndë, ndërsa për familjen nisin internimet, vuajtjet e më pas edhe burgime. I rikthyer këto ditë në Pogradec pas 37 vjetësh, Muhamet Dorava, mbi të 80-at, rikujton ata ditë të vështira të 6 dekadave më parë.
Kishte vetëm pak kohë që Dylberi ishte dërguar në burgun famëkeq, kur në këtë kamp shkon për vizitë Mehmet Shehu. Mes të dënuarve, Shehut i bie në sy një djalë i vogël, trupimët dhe e pyet: “Po ti, mor djalë, sa vjet je dënuar?”
“101 vjet “- i përgjigjet Dylberi Mehmet Shehut.
“Pse kaq shumë?”- pyet kryeministri.
“E dinë ata që më kanë dënuar!”- i kthen përgjigje 15-vjeçari, duke e parë drejt në sy Mehmet Shehun. Mehmet Shehu urdhëron ulje të dënimit për 15-vjeçarin; nga 101 vjet, në 25 vjet burg. Sapo mbaron 10 vjet burg, e lirojnë dhe Dylberi, në vitin 1956, vjen në Pogradec. Vjen në Pogradec pranë familjes. Martohet dhe lind tre fëmijë, ndërkohë që për shkak të biografisë, caktohet të punojë në Hotolisht të Librazhdit në një lokal buzë rrugës si bufetier. Dylberi bën një lutje të vijë në Pogradec të kujdeset për fëmijët se i kishte të vegjël. E sjellin në Pogradec. Por përkohësisht...

Dënimi tjetër me 20 vjet burg për agjitacion e propagandë
Ishin vitet ’70, në kulmin e miqësisë me Kinën. Dylberi gjen në tavolinën e tij në bibliotekë, ku shkonte shpesh, disa revista kineze. ”Këto revista kineze m’i hiq se nuk i shoh dot me sy”, - i thotë ai punonjësit të bibliotekës. Aty e dëgjon rastësisht një mësues matematike që kishte qenë edhe bashkëpunëtor i sigurimit të shtetit dhe e spiunon. Dylberi rivihet përsëri në pranga dhe rinis jetën e qelisë. Del përsëri para trupit E dënojnë edhe me 10 vjet të tjera burgim. Këtë radhë dënimi është për agjitacion dhe propagandë kundër vijës së partisë e pushtetit popullor. Këtë radhë, “selia” e vuajtjes së dënimit për muzikantin Dorava nuk është burgu i Burrelit, por ai i Spaçit të Mirditës. E bën kohën e burgimit ditë më ditë në këtë ferr. Ditën që do të dilte nga burgu i Spaçit, sapo e përcjellin shokët e tek ndahet me ta, në afërsi të daljes së korridorit të qelive, pa prangat në duar, i afrohet një gardian dhe i thotë: ”Të kërkojnë pak në zyrën e drejtorit të burgut për të firmosur diçka!”. Përballet me një të papritur të dhimbshme. Sapo futet në zyrën e drejtorit, pa se, përveç titullarit, aty ishin dhe dy policë që kishin pranga të gatshme në duar. Teksa dy policët i rivënë përsëri prangat në duar Dylber Doravës, drejtori, i ngritur në këmbë, i thotë: “Do të bësh edhe 10 vjet të tjera dënim se ke bërë agjitacion dhe propagandë në burg!”.

Këtë radhë dënimi ishte pa gjyq. Kështu Dylberi kreu në këtë burg edhe 10 vjet të tjera dënim, duke mbushur plot 30 vjet burg. Teksa tregon këtë moment të rëndë për vëllanë e familjen e tyre, i moshuari Muhamet Dorava, risjell bisedën e çastit që pati me të vëllanë për këtë moment. “E pyeta vëllanë si e përballove shtesën tjetër prej 10 vjetësh burg kur ishe përgatitur për të dalë nga ai ferr”, -pohon Muhameti. Ndërsa fjalët e të vëllait ishin: ”Nuk më bëri përshtypje, isha i përgatitur për gjithçka prej tyre, ndonëse nuk e prisja që në momentin e kalimit të pragut të ferrit të Spaçit të më rivinin prangat e sapohequra e të më dënonin edhe me 10 vjet të tjera burgim!” Por për muzikantin që u fut në burg në moshën 15 vjeç e doli andej i thinjur pas 30 vjetësh, në moshën 45 vjeç, edhe vitet e mëvonshme, përfshirë ato të fillimit të demokracisë në vend, nuk qenë të mbara. Atë, siç tregon mes lotëve Muhameti, e ndoqi fati tragjik. Dylberi, me vizë në xhep për të shkuar tek tre fëmijët e tij në Kanada së bashku me bashkëshorten, vdes papritur, duke iu shuar jeta pa parë asnjë ditë të bardhë…

Rikthimi i përmallshëm pas 37 vjetësh
Sapo makina del sipër, në Qafën e Thanës e shfaqet pamja e kaltër liqenit si në një ekran filmi, Muhameti zhytet i tëri në një meditim të thellë me syrin pranë xhamit të makinës. “Kam mall e brengë për qytetin tim të lindjes, vij këtu pas 37 vjetësh”, -pohon ai. Sapo mbërrin në qendër të qytetit drejtohet me një hap të shpejtë drejt Turizmit të vjetër, vështron lulishten, te vendi ku ishte dikur podiumi i orkestrës me famë në vitet 50 - 60, orkestër që tronditi jo vetëm Pogradecin, por të gjithë Shqipërinë. Me syrin e malluar ai vështron vendin ku ka qenë salla e vjetër e shfaqeve, por ajo mungon, është prishur. Qyteti në këto 37 vjet që ai ka munguar ka ndryshuar shumë gjithçka dhe si në një retrospektivë i vijnë para syve të gjitha.

Muhamet Darova është vëllai i madh i pesë vëllezërve Darova. Edhe pse i ka kaluar të tetëdhjetat dhe ka vite që nuk duket në skenë dhe as në ekran, imazhi i tij na vjen në kujtesë si një formë dashurie për mjeshtrin e madh të fizarmonikës që ngriti atë orkestër të madhe. Dikur Pogradeci mburrej me liqenin me koranin e famshëm, por edhe me orkestrën e madhe të vëllezërve Darova që i kaloi kufijtë e Shqipërisë. ”Jeta jonë është një kalvar i mundimshëm çnjerëzor, burgje, internime e ndëshkime, por muzikën nuk e vunë në pranga, ajo na lidh e na mban të pandarë me njerëzit, qytetin”, -vazhdon tregimin i moshuari Dorava.

Drama e një familje artistësh
Drama e 5 vëllezërve Darova , djem të një familje të njohur intelektuale nga Gjirokastra ,të cilët lufta nacionalçlirimtare i renditi në dy kampe të ndryshme,menjëherë pas çlirimit të vendit,i nënshtrohen një persekutimi të egër, me vite të gjata burgimi e internime të njëpasnjëshme. Fama si muzikantë të talentuar,si krijues të orkestrës që bëri emër në Shqipëri e më gjërë duke u cilësua “Bitëllsat e Pogradecit”, i kujton Mehmet Shehut prejardhjen e tyre dhe urdhëron shtimin e kaluarit të persekutimit.. I rikthyer në Pogradec pas viteve të gjata në mërgim, tashmë në moshën 85 vjeçare, Muhameti, më i madhi i muzikantëve të talentuar, vazhdon të tregoj episodet e një drame të dhimbshme që kaloi familja e tyre në diktaturë.Është një nga dramat më të dhimbshme, dramë e cila ka lënë gjurmë të pa riparueshme në jetën e Darovajve. 85 vjeçari me shpirtin e gjërë të artistit,ndjenë e prek mallin e dekadave të kaluara, duartrokitjet e spektatorëve në gjithë vendin që ende i ka të freskëta.. E vetëm fal, ndonëse askush nuk është përgjegjës për këtë kalvar, askush nuk ka kërkuar falje ,qoftë dhe moralisht..

“Bitëllsat e Pogradecit”
Ndonëse thyen tabutë e kohës me talentin e muzikën e tyre, vëllezërit Darova ose “Bitëllsat e Pogradecit”,për shkak të qënjes së vëllait në burg,rëndesës mbi shpinë të “njollës” së të deklasuarve, i nënshtrohen persekutimeve të njëpasnjëshme në vitet ’60-’70, e më pas. Është përsëri Mehmet Shehu, siç tregon më i madhi i vëllezërve, sot 85 vjeç, që jep një ndëshkim tjetër për artistët e talentuar. Kalvari rinis përsëri në Pogradec, në qytetin e tyre të lindjes, një natë kur kryeministri çek e ai bullgar, të mahnitur nga mrekullia e “Bitëllsave”, falënderojnë muzikantët dhe i thonë Shehut: ”Në Shqipërinë e vogël pamë një orkestër të madhe!”

Peripecitë e një jete të vështirë
Pas dënimit të Dylberit me burg, familja Darova zhvendoset nga banesa ku ishte, në një kasolle me baltë në lagjen “Kulleiri” të Korçës. Vëllai i madh i familjes, Muhameti, shpërngulet për në Durrës. ku merr më pas edhe pjesëtarë të tjerë të familjes Darova; babanë, nënën, motrën e tyre të vetme, Lavdien dhe vëllezërit Agimin, Mentarin dhe Ilirjani, më të voglin. Duke qenë orkestrantë cilësorë, të katër vëllezërit punojnë te lokali “Vollga”, me shumë emër në atë kohë në Durrës. ”Ishim si në mrekulli, kanë qenë tre vitet më të bukura të jetës sonë, ku ne arritëm majat e filloi të rritet reputacioni i orkestrës sonë”, - pohon Muhameti. Kështu, Muhameti që ishte drejtues i grupit, i binte fizarmonikës, Agimi në kitarë, Mentari në xhaz dhe Ilirjani në kontrabas. Por krejt papritur një ditë lajmërohen se duhet të largohen jo vetëm nga “Vollga“, por edhe nga qyteti i Durrësit si persona të padëshiruar. Ishte një shefe kuadri nga Korça, kujton 85-vjeçari, që i ishte qepur “me gurë në trastë” familjes Darova. Largohen për në Kavajë në një lokal të thjeshtë si tip mejhane. Por vetëm 2 javë, se shefja e kuadrit nga Korça kishte dërguar relacion që të përziheshin edhe nga Kavaja. ”Mbetëm me plaçka në kurriz, pa të ardhura për bukën e gojës, e ashtu si nomadët, shkojmë në Elbasan”, -tregon 85-vjeçari. Fillojnë punë në një lokal në qendër të pazarit. Lokali po frekuentohej dhe muzika pëlqehej shumë. Një buzëmbrëmje vjen drejtori i Shtëpisë së Pionierit në Elbasan, Ibrahim Palluqi dhe kontakton me Muhametin, duke i kërkuar që të shkonte në Shtëpinë e Pionierit, pasi kishin shumë nevojë për orkestrantë. ”Por ende pa u mbushur një muaj punë, drejtori i Shtëpisë së Pionierit na thërret në zyrë dhe na thotë se për ju ka ardhur një letër e zezë”, - vazhdon tregimin Muhameti. Letra ishte plot shpifje, deri sa dhe për Muhametin që kishte qenë partizan, mohohej gjithçka. Muhameti i tregon drejtorit se nga ato që shkruheshin e vërtetë është vetëm që kanë vëllanë në burg. I tregon dhe dokumentin që Muhameti kishte qenë partizan në brigadën e 20-të.

”Kjo bëri që këmbëngulja e drejtorit të Shtëpisë së Pionierit, Ibrahim Pulluqi, të zbardhë të vërtetën dhe ne të vazhdojmë dhe ca kohë në Elbasan”, -thotë 85-vjeçari. Në kohën kur krijohet turizmi i vjetër i Elbasanit, orkestra e vëllezërve Darova kaloi në sallën kryesore të turizmit. Ata vazhduan gati 5 vjet punë në turizën, duke thyer një tabu. Filluan të kërcejnë çiftet elbasanase në sallë. Por këtë traditë, kujton i moshuari Darova, e nisi së pari një skuadër basketbolli nga Shkodra që kishte ardhur për të zhvilluar ndeshje në Elbasan. Shkodranët u ngritën në vallëzim dhe kjo bëri që të ngrihen edhe çifte elbasanase. ”Vjen në Elbasan drejtori i përgjithshëm i turizmeve të Republikës, na thërret e na thotë se duhet të shkoni në verë në Pogradec dhe në dimër në Elbasan”,- shton më tej muzikanti i moshuar. Pogradeci ishte qytet turistik dhe kishte shumë të huaj si specialistë çekë dhe rusë që punonin në gjeologji dhe miniera. Në Pogradec orkestra filloi shpejt të bëhet e dashur për të gjithë. Ndër frekuentuesit e parë e të rregullt, çdo natë, ishin të huajt e shumtë që ishin në Pogradec.

Dëgjonin me ëndje virtuozitetin e vëllezërve Darova, të cilët ekzekutonin mjeshtërisht edhe shumë pjesë të huaja nga më të njohurat. Pas dy vjetësh punë në Turizëm, me krijimin e estradës profesioniste të qytetit, vëllezërit Darova kalojnë edhe orkestrën e estradës edhe në orkestrën e turizmit.. Në saje të vëllezërve Darova, estrada profesioniste e Pogradecit arrin majat dhe bëhet një nga estradat më të mira të vendit ato vite. 85-vjeçari tregon se atë kohë, në orkestër bashkangjitet edhe një klarinetist i talentuar, Jashar Nazifi, i cili u harmonizua plotësisht me vëllezërit Darova. Madje Mentar Darova, përveç që i binte Xhazit, luante në skeçe me një humor të jashtëzakonshëm duke i dhënë estradës një kolor tjetër. Në vitet 60 estrada me vëllezërit Darova arrin kulme të papara. Në një nga turnetë, në 20 ditë shfaqe që dha në Tiranë në sallën e Teatrit Popullor, nuk gjeje dot biletë për të parë shfaqen.

Shkodra u vuri emrin “Bitëllsat e Pogradecit”
Sukseset e njëpasnjëshme të orkestrës së Pogradecit në të gjitha rrethet e vendit, një muzikë që dilte disi nga “hulliri” i kohës, pëlqehej e kërkohej masivisht nga rinia. Por vetë kjo muzikë, e veçanërisht njolla biografike e prodhuesve e interpretuesve të saj, bënë që udhëheqja e kohës të ishte dyfish vigjilente për të frenuar “muzikën e shfaqjet e huaja”, si dhe për të dënuar muzikantët e talentuar Dorave. Muhameti, por dhe shumë bashkëkohës, kujtojnë se në një nga turnetë e gjata të estradës së Pogradecit nëpër Shqipëri, pikërisht koncertet në Shkodër, do t’i pagëzonin këto artistë të talentuar “Bitëllsat e Pogradecit!”. “Ishte një vlerësim i spektatorëve për ne, ishte një emër i pazyrtarizuar, të cilin e dëgjonim kudo që shkonim, bënim gjithçka për muzikën e për të kënaqur dëgjuesit tanë, ndonëse e dinim se “dara” e ndëshkimit nga shteti i kohës po na torturonte keq e më keq”, - kujton sot artisti i moshuar.

Dënimi i dytë nga Mehmet Shehu, i vëllezërve Dorava
Krahas vendësve, shtetasve të huaj që punonin në Pogradec, kujton muzikanti 85-vjeçar, fama e orkestrës kishte bërë që nga Tirana të udhëtonin shpesh drejt qytetit bri liqenit edhe përfaqësi të shumta diplomatike në Shqipëri apo dhe delegacione që vizitonin vendin tonë. Në një vizitë të shkurtër në Shqipëri, kujton 85-vjeçari, vijnë e qëndrojnë disa ditë në Pogradec e ndjekin orkestrën edhe kryeministri çek e ai bullgar. Shoqëroheshin nga Mehmet Shehu, kryeministër i asaj kohe. Dy kryeministrat miq, pas një koncerti të gjatë e duartrokitje, afrohen e përgëzojnë orkestrantët Dorava për kënaqësinë që u falën. Aty kryeministri çek i thotë Mehmetit: ”Në Shqipërinë e vogël gjetëm një orkestër të madhe!”. Ndërsa kryeministri bullgar i asaj kohe, në sy e prezencë të Mehmet Shehut, pasi u jep dorën muzikantëve, duke na përshëndetur, i thotë Mehmetit: “Ke një orkestër të madhe internacionale, koleg!”… Dhe në këto çaste, vazhdon tregimin muzikanti 85-vjeçar, Mehmeti më thotë mua duke tundur kokën: ”Ju jeni ata të Starovës (bejlerët)?!”.

“Jo, jemi nga Pogradeci”, - i përgjigjet Muhameti. Nuk kaloi as një javë, vazhdon tregimin muzikanti i moshuar, kur filloi “tërmeti”. “Na thërret sekretari i ideologjisë, një farë Todi Kokoneshi dhe na thotë se nuk kemi më nevojë për ju, do të përgatitim talente të reja. Ju duhet të shkoni të punoni në prodhim në ndërmarrjen bujqësore”, - kujton 85-vjeçari. Urdhri i partisë çohet menjëherë në vend; të katër vëllezërit dërgohen në prodhim në gjirin e klasës punëtore. Muhameti shkon në zyrë te kryetari i Komitetit, Avni Vërçuni dhe kërkon të largohet nga Pogradeci. Niset në Ministrinë e Arsimit dhe Kulturës të takojë ministrin Thoma Deliana, të cilin e njihte që kur kishte qenë në Elbasan sekretar i parë i këtij rrethi. 85-vjeçari tregon se Deliana e pret mirë, por i thotë se në Pogradec nuk mund t’ju kthej, por shko në Rrëshen drejtues muzike. Aty, tregon Muhameti, jam njohur me një mikun tim, drejtorin e bibliotekës, Gjok Becin, një djalë i mrekullueshëm dhe shumë i talentuar.

”Pas dy vjetësh transferohem në Laç, aty e merr me vete edhe gruan”, -shton ai. Me tekst të Gjok Becit, Muhameti kompozon një këngë për vinçieren që bëhet këngë shumë popullore dhe transmetohej në radio çdo ditë. Pas dy vjetësh pune në Laç, papritur e thërret ish -sekretari i Parë i Partisë së Krujës, Tahir Minxhozi, i cili e emëron si shef muzike në shtëpinë e kulturës. Më pas Muhameti tërheq edhe vëllanë tjetër, kitaristin Agim Darovën. Ndërkohë që Mentari, vëllai tjetër, kishte ikur në Gjirokastër... Vëllai tjetër, i vogli, Ilirjani, internohet në Tepelenë. Ndërkohë që nga Pogradeci, kujton 85-vjeçari, vinin çdo ditë letra nga Komiteti i Partisë, ku thuhej se “ne i hoqëm dhe ju i mbani në orkestër ata të deklasuar!”.

“Por falë një njeriu të mirë, me zemër të madhe, si Tahir Minxhozi, në atë kohë sekretari i Parë i Komitetit të Partisë, ne qëndruam në Krujë më qetë si të deklasuar që ishim, ku ruajmë respektin më të madh për Krujën e banorët e saj, që në një farë mënyre, na lehtësuan disi nga goditjet e diktaturës dhe lufta e pamëshirshme e klasave në vitet e egra të diktaturës”, -përfundon muzikanti i njohur 85-vjeçar, vëllai i madh Dorava. Është një kalvar i stërmundimshëm i “Bitëllsave të Pogradecit”, ku me gjithë shkëlqimin e talentin e tyre të jashtëzakonshëm, vuajtën krahas burgimeve, internimeve, edhe rrënimin e tyre shpirtëror nga diktatura komuniste.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.