SHQIPËRIA GJATË LUFTËS SË DYTË BOTËRORE

Për Shqipërinë, Lufta e Dytë Botërore nisi me të vërtetë kur ajo u pushtua nga Italia në prill të vitit 1939. Italia jo vetëm thjesht pushtoi Shqipërinë, por ajo e ankesoi atë. Shqipëria trajtohej si koloni. Lufta kundër Italisë nuk ishte thjesht një lëvizje "rezistence", sikurse në shumicën e vendeve të pushtuara të Europës, por një luftë nacionalçlirimtare. Veç kësaj, Italia e përdori Shqipërinë si bazë për të sulmuar Greqinë me 1940. Gjatë periudhës së pushtimit, Italia e njësoi territorin e Shqipërisë së sotme me rajonin që njihet si Kosova (tani gjendet në Jugosllavinë jugore, por shumica e popullsisë janë shqiptarë etnikë), dhe me zonën në Veri të Greqisë, që quhet Çamëri. Ky bashkim territorial, të cilit ndonjëherë i referohen si "Shqipëria e Madhe", ndërsa respektonte kufijtë e Shqipërisë etnike, shkaktonte gjithashtu probleme të mëdha me dy fqinjët tokësorë të Shqipërisë.

Partia Komuniste e Shqipërisë u themelua në ilegalitet në Tiranë, kryeqyteti i vendit, në nëntor të vitit 1941. Enver Hoxha, atë kohë 33-vjeçar, u quajt kryetar i përkohshëm i partisë. PKSH u formua në një mënyrë tepër të veçantë, krejt ndryshe nga shumica e partive komuniste të Europës dhe shumë ndryshe nga PK e Jugosllavisë. Pikë së pari, ajo u krijua pa pasur ndonjë kontakt të njohur drejtpërdrejtë me Moskën. Ajo nuk ishte aspak "pjellë e Moskës". Së dyti, ajo pati aftësinë të krijonte një traditë të fortë radikale midis inteligjencës (ndryshe nga partitë e shumicës së vendeve të Ballkanit). Së treti, pjesa dërmuese e udhëheqësve ishin intelektualë të shtresës së mesme, të cilët ishin ndikuar me fort nga traditat intelektuale PERENDIMORE (i vetmi "proletar" në kryesi ishte një teneqexhi nga Korça, Koçi Xoxe). Hoxha sillte me vete radikalizmin francez-si atë të iluminizmit, ashtu edhe versionin më të fundit të Frontit Popullor. Komandanti kryesor i ushtrisë partizane, Mehmet Shehu, sillte përvojën e luftës civile në Spanjë dhe të internimit në një kamp të Francës, ku ai kishte hyrë në Partinë Komuniste të Italisë. Së fundi, Partia Komuniste e Shqipërisë, njësoj si edhe ajo e Jugosllavisë, u kalit përmes një lufte të ashpër, gjatë së cilës bëri për vete masat e popullit1. Shqiptarët bënë një luftë që ishte njëherësh edhe Luftë Nacionalçlirimtare, edhe një revolucion i vërtetë.

"Gjatë dimrit të viteve 1941-42, veprimet e ndërmarra kundër italianëve ishin të shkëputura e në shkallë të vogël. Nga ana tjetër, për shkak të terrenit malor dhe traditës luftarake të vendasve, italianët mundën të vinin nën kontroll vetëm qytete kryesore dhe rrugët kryesore të komunikacionit. Aty nga shtatori i vitit 1942, PKSH e ndjente se kishte aq forca sa të organizonte një konferencë në fshatin pezë, vetëm 18 kilometra larg Tiranës, në të cilën ajo ftoi edhe përfaqësues nga forcat e tjera politike, më konservatore, me synimin që të krijonte një front të gjerë e të bashkuar. Ky front u krijuar dhe u quajt Fronti Nacionalçlilrimtar, zakonisht i përmendur me inicialet në shqip LNÇ (Lëvizja Nacional Çlirimtare). Ky Front vazhdoi një vit, kohë gjatë së cilës të gjitha aksionet kundër italianëve u kryen vetëm nga Komunistët dhe forca e këtyre u rrit së tepërmi, sidomos në Shqipërinë e Jugut e atë të Mesme.

_____________
1 Dëshmi prekëse e të pakundërshtueshme mbi popullaritetin e partizanëve mund të gjenden në librin H. W. Tilman "When Men and Mountains Meet" (1946), p.sh. /Lëvizja NÇ përfshinte njerëz të të gjitha klasave, bindjeve politike dhe feve dhe mëse tre të katertat e popullit në Shqipërinë e Jugut, (f. 108).

_____________
Në Veri të vendit, bajraktarët kryesisht myslimanë vazhduan ta ruanin influencën që kishin në trevat e tyre gjatë tërë periudhës së pushtimit italian. Disa bashkëpunuan hapur me pushtuesit. Disa u lidhën (njëfarsoj) pas Ballit Kombëtar, një grupim jo-monarkist ky, që pak u përpoq të përplasej me italianët e shpejt zuri të binte në ujdi me ta.

Në korrik 1943, mbi bazën e njësive luftarake ekzistuese, u krijua një Ushtri Nacionalçlirimtare. Ndërkaq, tensioni ndërmjet komunistëve dhe Ballit ishte acaruar dhe lufta civile dukej në prag. Më 1 dhe 2 gusht 1943, Komunistët ftuan Ballin në një mledhje në fshatin Mukje, afër Tiranës. Këtu u ra dakord:
1- të formohej një front i përbashkët rezistence kundër pushtuesit;
2. të krijohej një shtet etnik shqiptar, që të përfshinte Kosovën dhe Çamërinë;
3- të zhvilloheshin zgjedhje të lira, mbas luftës.

Megjithatë, pa kaluar një javë nga nënshkrimi i marrëveshjes së Mukjes, Hoxha i denoncoi edhe këtë edhe delegatët që e kishin nënshkruar. Ky episod i errët mund të thuhet me siguri se ka lidhje me çështjen e ndërlikuar të marrëdhënieve midis Komunistëve shqiptarë e atyre jugosllavë në atë kohë. Ka arsye të mendohet se jugosllavët do ta kenë kundërshtuar fort bashkimin e Kosovës me Shqipërinë mbas luftës. Po kështu, ata mund të kenë pasur kundërshtime ndaj vijës "së butë" që Hoxha dukej se ndiqte ndaj Ballit Kombëtar (jugosllavët, që atëkohë ndiqnin një vijë të ashpër, duket do të kenë dyshuar se Hoxha ishte një liberal i rrezikshëm1.

_____________
1 Lidhur me Mukjen, shih Prifti, libri i sipërpërmendur, f. 17-18; Krahaso Ramadan Marmellaku, "Albanian and the Albanians" (Londër 1975); ff 50-51; versioni zyrtar i Tiranës jepet në Historinë e PPSH dhe Hoxha SW, I si dhe AAT, f. 237-238.
_____________

Fill mbas denoncimit të marrëveshjes së Mukjes, ngjanë tri gjëra. E para, Partizanët krijuan Brigadën e Parë Sulmuese me komandant Mehmet Shehun, ushtarakun më të zotë që kishin. E dyta, pak javë mbasi Hoxha e kishte denoncuar marrëveshjen e Mukjes, njëri nga delegatët e LNÇ pjesmarrës në të, Abaz Kupi, bajraktar nga Veriu, u shkëput dhe krijoi një lëvizje pro-Zogiste, Legalitetin. E treta, në shtator Italia u dorëzua para Aleatëve. Rreth 15 000 trupa italiane u dorëzuan te partizanët, ndërsa 2 000 ushtarë italianë u bashkuan me partizanët dhe formuan një brigadë më vete duke i vënë emrin e Antonio Gramshit, marksist të shquar italian, i cili ishte me origjinë shqiptare.

Vendin e italianëve shpejt e zunë gjermanët, të cilët vendosën në Shqipëri rreth 70 000 trupa (gati gjysma e tyre a më tepër ishin dezertorë nga Ushtria e Kuqe, shumë syresh Myslimanë nga Azia Qendrore). Gjatë dimrit të viteve 1943-44, Balli dhe gjermanët ndërmorën një ofensivë dhe u përpoqen t'i shfarosnin partizanët1. Megjithatë, në pranverën e vitit 1944, Partizanët mundën të kalonin në kundërmësymje dhe aty nga fillimi i verës 1944, kur gjendja e rrugëve ishte përmirësuar mbas vërshimeve pranverore, partizanët kaluan në një luftë në shkallë të gjerë. Brenda më pas se gjysmë viti, partizanët i thyen dy lëvizjet djathtiste shqiptare, çliruan krejt Veriun e Vendit dhe i shporrën gjermanët. Më 29 nentor 1944, Komunistët shpallën Çlirimin e plotë të Shqipërisë.

_____________
1 Vëzhgime interesante mbi politikën gjermane gjenden në kujtimet e kryemisionarit të posaçëm politik për Ballkanin, Hermann Neubacher, "Sonderauftrag, Sudost 1940-1945: Bericht eines fliegenden Diplomaten" (Gëtingen, 1952, bot i dytë).

_____________
Marrë nga libri ipërkthyer në Shqip dhe botuar në vitin 1993: "SHQIPTARI DINAK"
Titulli i origjinalit: "THE ARTFUL ALBANIAN", nga JOHN HALLIDAY, botuar në vitin 1986

__________________
Kujt i vjen turp nga skamja e vet,
dhe s`njeh as nder as vlera.
Atij i them rob i vërtetë,
bir robi dhe të tjera...
( Robert Bërns )