Saranda, Teatri i vogël i një Lufte të Madhe

AlbShkodra · #1 26-10-2004, 01:03

Dokumentat e vetë arkivave angleze vërtetojnë se Sarandën e çliruan partizanët dhe jo forcat aleate siç pretendon së fundmi një profesor anglez i arkeologjisë, Richard Hodges. Por jo vetëm ato. Një hulumtim i plotë në arkivat e kohës, që plotësohet me dëshmitë e aktorëve të kësaj ngjarje, sjell të vërtetën përfundimtare për Çlirimin e Sarandës

Saranda, Teatri i vogël i një Lufte të Madhe

Auron TARE

60 vjet me pare ne Tetorin e vitit 1944 Qyteti i vogel i Sarandës u be deshmitar i një ngjarje te pazakonte për operacionet ushtarake te ndodhura deri me atehere. Zbarkimi i forcave aleate angleze ne Gjirin e Kakomesë dhe hyrja ne qytet si çlirimtarë sëbashku me trupat partizane, perbente një ngjarje shume te rëndësishme për historine shqiptare te Luftës së Dytë Botërore. Deri me sot historiografia shqiptare e kishte pershkruar kete zbarkim si një bashkeveprim te forcave partizane me ato aleate për çlirimin e Qytetit te Sarandës, duke vlersuar kontributin e Komandove angleze ne ndihme te forcave shqiptare, por duke sqaruar se nuk ishin ata qe kishin çliruar qytetin.
60 vjet me vone nga zbarkimi anglez i Kakomesë, në Tetorin e 2004, një profesor anglez i arkeologjisë, Richard Hogdes, kerkon nepermjet një shkrimi te botuar në një te perditshme shqiptare qe padrejtesia historike e bere ndaj kontributit te forcave aleate ne çlirimin e ketij qyteti, te njihet nga opinioni publik shqiptar. Prof. Hodges pretendon se ne te vertete qyteti i Sarandës është çliruar nga britaniket dhe jo nga forcat partizane, te cilat nuk ndodheshin fare ne ate zone gjate zbarkimit te tyre. Sipas profesorit ideja se qyteti u çlirua nga forcat partizane, është një manipulim historik i Enver Hoxhës dhe historiografisë shqiptare.

Në fakt, lufta për çlirimin e Sarandës dhe operacionet ushtarake britanike ne kete zone ne vjeshten e vitit 1944 duhen pare nga një kendvështrim më i gjerë ne kontekstin rajonal dhe ate ballkanik dhe jo si një përpjekje për të çliruar një qytet te vogel provincial te Shqiperisë.
Ne shtatorin e 1944-ës për te gjitha palet nderluftuese ishte mjaft i qarte se largimi i trupave gjermane nga Shqiperia dhe territoret e tjera ballkanike ishte çështje ditesh. Oficeret anglezë të vendosur prane shtabeve partizane apo atyre nacionaliste informonin gati çdo dite qendren e tyre ne Bari mbi situaten ne terren duke dhene raporte shume te detajuara mbi te gjitha levizjet e trupave gjermane si dhe situaten politike ne vend. Komanda e Forcave Aleate ne Bari e kishte shume te qarte se formacionet partizane e kishin tashme ne kontroll te plote situaten dhe qytetet e vogla shqiptare po çliroheshin njëra pas tjetres nga sulmet e brigadave partizane te cilat kishin perballe forca gjermane te demoralizuara dhe qe kerkonin rruge kalime të lira për t’u kthyer sa me pare ne Gjermani. Lufta ishte e humbur dhe askush nuk kishte dyshime për perfundimin e saj. Por me sa duket strategët ushtarakë dhe politikanet e te gjitha paleve fituese po benin llogarite e pas luftes. Dhe ndoshta ne kete konteks duhet parë edhe zbarkimi ushtarak i forcave komando angleze ne Gjirin e Kakomesë.

Flota Mbreterore angleze kerkonte me çdo kusht rivendosjen e hegjemonisë se saj detare ne Mesdhe dhe për kete arsye ishte e interesuar për te pasur ne dore te gjitha pikat strategjike qe do te lehtesonin kete qellim. Kontrolli mbi Kanalin e Korfuzit mbas perfundimit te luftes sigurisht ishte një prej qellimeve te saj dhe përpjekjet për të kontrolluar kete pike strategjike vazhduan edhe pas luftes, duke sjelle si rrjedhim Incidentin e Famshëm te Korfuzit i cili do te kthehej ne një beteje juridike ne Keshillin e Sigurimit ne OKB si dhe ne Gjyqin Nderkombetar te Hages ku si rrjedhojë marrëdheniet midis dy vendeve u nderprene për gati 50 vjet.

Kush e çliroi qytetin e Sarandës në vjeshtën e 1944-ës?

Profesori anglez i cili ka hedhur tezen e re se Saranda u çlirua nga forcat angleze, me sa duket nuk ka një kuptim të qartë të ngjarjeve që po ndodhnin në vjeshtën e 1944 në Shqipëri. Ndoshta nga mosstudimi i saktë i dokumentacionit apo për qellime te tjera, prof.Hodges shkruan për një konflikt banal midis trupave angleze dhe atyre partizane gje qe solli sipas tij një falsifikim te historisë për çlirimtaret e vertete te ketij qyteti duke mohuar kontributin e vertete te britanikeve ne kete lufte.
Nje shfletim i shpejte i dokumentave britanike te cilat ndodhen ne arkivat e Londres, Imperial War Museum dhe Public Record Archive, tashme te hapura për studiuesit, na japin një informacion te ndryshëm nga ai qe na paraqet profesori Hogdes.
Nga keto dokumenta del mjaft qarte se Komanda Aleate e Barit qe ishte pergjegjese për veprimet luftarake ne Ballkan kishte një informacion mjaft te sakte mbi gjendjen e trupave gjermane ne Shqiperi. Nga Raportet e perditshme anglezet e dinin se forcat gjermane po organizonin evakuimin e trupave te tyre dhe largimi nga Shqiperia ishte çështje ditesh. Forcat gjermane te Sarandës nuk kishin absolutisht asnje qellim qe te mbanin kete qytet te vogel provincial, por me sa duket ata prisnin urdhrin final për terheqje dhe për kete arsye duhej te mbeshtesnin Garnizonin e Korfuzit deri ne evakuimin e plote te tyre.
Nderkohe oficeret britanike te dislokuar prane formacioneve partizane apo atyre nacionaliste e kishin tashme te qarte se Forcat Aleate nuk kishin asnje plan për te zbarkuar ne bregdetin shqiptar megjithe raportet e favorshme qe vinin nga terreni. Gjate shtatorit te 1944-ës forcat partizane (sipas raporteve britanike) kishin ne kontroll Konispolin si dhe rrugen e bregdetit duke bllokuar keshtu çdo tentative te gjermaneve për t’u terhequr nga keto rrugë-kalime. Duke pasur parasysh qe edhe Gjirokastra ishte ne duar e partizaneve, e vetmja rruge e lire për Gjermanet ishte ajo Janinë-Follorinë.

Fragmente nga dosja sekrete e Komandës së Barit mbi gjendjen në Shqipëri në shtator të 1944-ës

Top Sekret
Radiogramet e dërguara në “Bernard” nga Bari në Terren
1944

Shtator 16 No 26

Nga raporti i SS/ Sturmscharfuhrer Nagel për SS/ Sturmbanfuhrer Seyler, Drejtor i S.D Shkoder.

3. “ Është tashmë mjaft e qarte se shumica e oficerëve SS nuk beson më në fitoren gjermane. Nuk ka asnjë dyshim se të gjithë janë të preokupuar për t’u larguar prej këtej sa më shpejt që të jetë e mundur”

Shtator 21 No 215

2. Situata Politike

1. Qeveria e Tiranës. Brigada e 3-të po lufton nëpër rrugë dhe qytetarët dhe milicia qeveritare po bashkëpunojnë me partizanët.…

4. Partizanët kanë marrë Konispolin

Shtator 24 No 218

Situata Ushtarake shtator 24

1.Partizanët:

a)tashmë kontrollojnë Jugun e Shqiperisë me përjashtim të Vlorës dhe rrugës Korçë –Berat.
b)Brigada e 12, me sukses ka shpartalluar garnizonin gjerman të Borshit. U shkatërrua një anije gjermane. 30 gjermanë të vrarë si dhe shumë robër. Partizanët kontrollojnë rrugën bregdetare Jug Logana (Llogora) pa përfshirë Borshin.

Nga fragmentet e radiogrameve që po i bashkëngjisim shkrimit, del qarte se forcat partizane e kishin ne kontroll situaten ne Jug te vendit dhe marrja e Sarandës ishte çështje kohe. Pra duke pasur parasysh kete fakt duket e pabesueshme qe formacionet partizane qe kontrollonin te gjithe kete zonë, te mos ishin ne gjendje te merrnin një qytet si Saranda apo te paktet te prisnin deri ne evakuimin e plote te tij nga forcat gjermane qe tashme ishin ne ikje. Po keshtu, refuzimi i vazhdueshëm i Komandes se Barit për një zbarkim ne Shqiperi, me gjithe kerkesen e oficereve britanike ne terren e ben te pabesueshëm pretendimin se papritur forcat angleze deshironin te ndihmonin partizanet ne çlirimin e Sarandës. Lind pyetja po perse papritur britaniket deshironin te çlironin një qytet nga me të vegjlit dhe pa peshe ne balancen e ngjarjeve te metejshme ne Shqiperi? Çfare mund t’i ofronte trupave aleate asgjesimi i një garnizoni te vogel dhe të deshperuar gjerman, i cili kerkonte me çdo kusht te largohej nga Shqiperia? Radiogramet e oficereve britanike te derguara çdo dite ne Bari theksojne se ne Vlore tashme kishin ngelur vetem disa dhjetëra gjermanë, ishulli i Sazanit ishte bosh, por megjithe prezencen e Flotes Angleze aty pranë, askush nuk u interesua të çlironte Vloren. Perse për zbarkimin e vetem te kryer nga Forcat angleze ne Shqiperi u zgjodh pikerisht Saranda?

Kontrolli mbi Kanalin e Korfuzit pas lufte ndoshta do te jete konteksi me i qarte për te shpjeguar kete zbarkim te papritur te forcave komando angleze ate Shtator te 1944 dhe jo çlirimi i një qyteti te vogel dhe te parëndësishëm ne teatrin e luftes qe zhvillohej në Shqipëri.

Sipas pohimeve te Enver Hoxhes, zbarkimi i Komandove te Flotes Mbreterore britanike ne Kakome ne 22 Shtator 1944 është bere me miratimin e Shtabit te Pergjithshëm te Ushtrisë Nacional- Çlirimtare, pas kerkeses zyrtare te paraqitur nga oficeri britanik Palmer i atashuar prane Shtabit. (Është interesant fakti që ky zbarkim është filmuar nga operatorë britanikë).
Me sa duket Enver Hoxha dyshonte ne qellimet e verteta te britanikeve dhe ne takimin me oficerin anglez Palmer e ka shprehur mjaft qarte kete dyshim te pakten siç e pranon edhe vete ne kujtimet e tij “Rreziku anglo-amerikan për Shqipërinë”.
Duke pasur parasysh qe Hoxha gjate gjithe eksperiences se tij me anglezet gjate luftes ka qene shume mosbesues ndaj qellimeve te tyre, duket mjaft e çuditshme qe ai te pranonte t’u jepte atyre lavdine e çlirimit te Sarandës. Ndoshta pranimi i ketij operacioni te perbashket ishte pjese e planeve te tij për t’u treguar sa më bashkepunues me forcat aleate tashme qe luftes po i vinte fundi. Megjithate, ai angazhon forca te mjaftueshme për veprime ne terren duke dhene urdher qe me çdo kusht formacionet partizane te çlirojne qytetin, por sipas kujtimeve te tij - ai i kerkon mjaft qarte qe britaniket te largoheshin nga Saranda me te mbaruar operacionet luftarake. Për kete sulm te perbashket Shtabi i Pergjithshëm kishte vene ne dispozicion Bridagat e 12-të, 14-të, dhe 19-të.

Profesori anglez Hodges shkruan se britaniket ishin dyshues mbi rolin e partizaneve për te ndermare një sulm te perbashket dhe si rrjedhim me permiresimin e motit dhe me ndihmen e aviacionit anglez trupat e Flotes Mbreterore moren persiper qe kete aksion ta kryenin vete pa ndihmen e forcave partizane. Duke zhvilluar edhe një beteje neper rruget e Sarandës dhe duke zene mbi 620 rober gjermane, anglezet arriten qe te çlironin Sarandën –shkruan profesori anglez Hodges. Ne fakt dokumentacionit qe i referohet Hogdes (ne se do te botoheshin te gjitha për publikun) tregojne qarte se anglezet mbështetën veprimet e partizaneve duke bombarduar pozicionet e gjermaneve ne kodrat e Vromerosë, Lëkursit dhe Qafës së Gjashtës si dhe me ane te aviacionit te tyre eliminuan perfundimisht baterite bregdetare gjermane te cilat u ishin pergjigjur me zjarr te dendur. Duhet theksuar se gjate bombardimeve te aviacionit anglez u shkaterua edhe Kisha e famshme e 40 Shenjtorëve prane se ciles ishin vendosur baterite gjermane. Po keshtu trupat komando bombarduan edhe rrugen qe lidhte Sarandën me Delvinen për te bere te pamundur kalimin e tankeve gjermane.

Dokumenti i 29 shtatorit, me numër 226, që po i bashkëngjisim shkrimit tregon qarte se pretendimet e Profesor Hogdes jane shume te paqarta dhe te pabazuara. Shtabi Aleat i Barit i cili u dergon informacion oficereve te tij ne terren nuk është aspakt dyshues, por tregon qarte objektivin qe kane partizanet për te marre Sarandën.

Top Sekret
Radiogramet e dërguara në “Bernard” nga Bari në Terren
1944

September 29 No, 226

1)For your information only. Allied troops, only commando raid in strength. S.S Bde of 2 and 40 commandos with R.S.R havy weapons, 4.2 mortars pack 75 plus Bty 25 pounders No 11, Field Regt landed Splia, R.28 on 25th. Task to harass Hun in Saranda and cut road SARANDA –DELVINE. Partisan 12th and 14th Bdes co-operated with attack on DELVINE. Now developing full scale attack on SARANDA due go in on 28th but no news since WT link failed. Meantime commandos have been mopping up Hun positions in hills North of SARANDA
2)Reference your 161 of 8th : Awards SMILEY, JENKINS, submitted. No result as yet.

Shtator 29 No 226

1)Vetëm për informacionin tuaj:
trupat aleate, vetëm sulm i fuqishëm komando. S.S brigada e 2të dhe e 40të e komandove me R.S.R. artileri e rëndë, mortaja 4,2 mm, 75 si dhe artilery 25 pound Nr 11. Regjimenti fushor zbarkoi ne Spile. R 28. ne 25.
Objektivi të ngacmojë gjermanët në Sarandë si dhe të ndërpresë rrugën Sarandë-Delvinë. Partizanet e Brigades se 12-te dhe 14-te bashkepunuan me një sulm mbi Delvine. Tani po kthehet ne një sulm te gjere mbi Sarandën i parashikuar për date 28 por nuk ka lajme akoma për shkak se linku WT është nderprere. Nderkohe komandot po pastrojne pozicionet gjermane ne kodrat ne Veri te Sarandës.
2) Referenca e Juaj 161 e 8-tës. Dekorimi për Smiley, Jenkins, është paraqitur. Nuk ka lajm akoma.

Ky dokumet i derguar ne shator 1944 është mjaft i qarte dhe tregon se anglezet ishin më shume te angazhuar ne pastrimin e kodrave perqark Sarandës dhe Delvines nga rezistenca gjermane duke ua lene partizaneve sulmin frontal mbi pozicionet gjermane afer qytetit.
Nga te dhenat e derguara nga Shtabi Aleat i Barit oficereve ne terren, kuptohet sakte qe objektivi i Misionit te Komandove ka qene ngacmimi i trupave gjermane dhe nderprerja e komunikimit te rruges Sarande- Delvine dhe jo një sulm frontal mbi Sarande.
Ky fakt nenvizohet edhe nga një njoftim derguar Korparmates së I-rë mbi veprimet luftarake për çlirimin e Sarandës dhe Delvines.

29 Shtator 1944

Zbarkimi i trupave angleze afer Sarandës që anonçoi ‘Radio Bari’ është vetem një veprim me komando, ne bashkepunim me forcat tona. Veprimet mbi Sarande e Delvine kane filluar sot. Forcat gjermane dita-dites terhiqen nga Greqia, via Korçë-Follorinë. Gjirokastra e Berati qendrojnë kurdoherë në duart tona.
ENVER

Por edhe deshmitaret okulare ish-partizane të Brigades se 12-të dhe 14-të, qe kane qene prezent gjate ketyre luftimeve kembengulin se trupat angleze nuk kane hyre ne luftime te drejtperdrejta me gjermanet, por vetem kane shkembyer zjarr me artileri. Luftimet me te ashpra - thone gjashtë ish-partizanet qe kane mbetur deshmitaret e vetem te asaj kohe – janë zhvilluar ne Qafen e Gjashtes ndermjet partizaneve dhe gjermaneve te pozicionuar ne kete pike strategjike. Fakti qe partizanet humben 18 vete gjate ketyre luftimeve flet për një beteje shume te ashper midis forcave partizane dhe gjermaneve te cilet duke mos pasur asnje rruge te hapur u munduan qe te çajne një rrugekalim për t’u larguar nga qyteti. Po keshtu - thone ata – “nuk ka pasur asnje te shtene brenda ne qytet, pasi gjermanet, pasi priten edhe një pjese te garnizonit te Korfuzit qe arriti te largohet ne kohe, me ndihmen edhe te mjeteve te blinduara, u larguan për ne Greqi ne drejtimin Delvine-Muzine-Kakavije. Kjo deshmi perforcohet edhe nga një dokument i Shtabit Aleat te Barit (shih radiogramin e 9 tetorit, numër 241, bashkëngjitur shkrimit).

Top Sekret
Radiogramet e derguara në “Bernard” nga Bari në Terren
1944

Tetor 9 No 241

a)Corpusi Malor i 22-të po vazhdon evakuimin e ngadalte nga Veri-Perendimi i Greqisë…..
b)Evakuimi i Korfuzit vazhdon me 8.18. 20Bns. 999 po grumbullohen ne zonen Sarandë-Delvinë.

2) R.A.F (Forcat Ajrore Angleze) Kushtet e veshtira atmosferike kane penguar operacionet, kur është e mundur avionet kane mbeshtetur operacionet komando ne Sarande dhe Dalso, Greqi.

3) Partizanet:
Vlora, Jug, Brigada e 12t tashme kontrollon situaten dhe ka zgjeruar operacionet ne Veri dhe Jug duke sulmuar me sukses garnizonet Gjermane.

Eshtë interesant fakti se gjate hulumtimit te dokumentacionit qe ka pasur ne dispozicion nga arkiva britanike, prof.Hogdes i ka shpetuar nga vemendja një urdher i çuditshëm që Komandanti i Trupave Komando Çurçill ka marre pas zbarkimit ne Kakome. Urdhri është dhene qe trupat e tij t’i drejtoheshin Gjirokastres. Ky urdher është diskutuar nga Çurçill me argumentin se trupat e tij nuk ishin ne gjendje luftarake, për shkak te kohes shume te keqe por edhe te mungesës se logjistikes se duhur për një marshim aq te gjate deri ne Gjirokaster. Lind pyetja perse forcat komando duhej te marshonin deri ne Gjirokaster? Ky qytet ishte çliruar qe me daten 18 shtator dhe kontrollohej nga partizanet!
Prof.Hodges shkruan se trupat britanike ishin pozicionuar ne Korfuz, një fakt aspak i vertete, pasi Korfuzi deri ne ate moment ishte ne duart e gjermaneve. Zbarkimi i Komandove në Kakome u be për arsye se Gjiri i Kakomesë ishte i mbrojtur nga bateritë gjermane të pozicionuara ne fshatin e Kasiopit (Korfuz) qe kontrollonin Gjirin e Sarandës.
Gjithashtu Prof. Hodges në shkrimin e tij deklaron se forcat partizane ishin vendosur në Delvine dhe nuk moren pjese ne luftimet për çlirimin e Sarandës. Sigurisht, kur profesori anglez mori persiper te informojë opinionin publik shqiptar për faktet e reja te nxjerra prej tij për shkrimin ne fjale, ka harruar te permende se ne hyrje te qytetit te Sarandës, banoret e ketij qyteti kane ngritur një lapidar kushtuar 18 të rinjve dhe të rejave partizane të cilët u vranë me datën 9 Tetor 1944 për çlirimin e këtij qyteti. Mos vallë prof.Hodges me të vërtetë e harroi këtë fakt shumë kuptimplotë?
Po kështu prof.Hodges shkruan se numri i robërve gjermanë të kapur nga anglezët ishte mbi 620 vetë, kur të dhënat e burimeve partizane (200 robër) dhe ato të Shtabit Aleat të Barit (250 robër) janë pak a shumë në përputhje me njëra- tjetrën.

Top Sekret
Radiogramet e dërguara në “Bernard” nga Bari në Terren
1944

Tetor 10 No.243

1.STABIT corps, Newell në bregdet, Wright në Berat, po kështu B.A.F, Navy dhe L.F.A
2.LLAZAR FUNDO është ekzekutuar si tradhtar
e Juaja 62: Saranda marrë me 9te. Rreth 250 robër. Humbje të vogla. Pastrimi vazhdon. Bashkëpunimi i partizanëve shumë i mirë si dhe ata i morën të gjitha objektivat e tyre.

Prof.Hogdes e vendos datën e çlirimit të Sarandës me 11 tetor 1944. Ndërsa historiografia partizane ne daten 9 tetor 1944. Nuk ka asnje dyshim qe qyteti u çlirua nga forcat partizane ne daten 9 tetor 1944 – thotë ish anëtari i Brigadës së 14-të – Sadik Mamuçi, një nga të gjashtë veteranët e mbetur gjallë të cilët morën pjesë në luftime. Fakti i pohuar nga ky deshmitar është ne perputhje te plote me daten qe ben fjale edhe Raporti i dates 10 tetor No. 243, i Shtabit te Forcave Aleate te Barit.
Po keshtu ky Raport bën fjale për një bashkëpunim shume te mire te forcave angleze dhe atyre partizane. Ata i morën te gjitha objektivat e tyre – thekson ky Raport. Po kush ishin objektivat e partizaneve? Çdo lexues e kupton mjaft mirë se marrja e qytetit të Sarandës ishte objektivi kryesor qe forcat partizane synonin me çdo kusht.

Nga dokumentat e Shtabit te Pergjithshëm te Ushtrisë Nacional-Çlirimtare del qarte se forcat partizane kishin kapur edhe komandantin e garnizonit gjerman, një oficer me grade kolonel.
Ky fakt tregon se gjermanet e mbetur në Sarandë u ishin dorëzuar forcave që ata i konsideronin fituese.

22 tetor 1944

SHTABIT TE DIVIZIONIT TE TRETE
Gjirokastër

Kolonelin gjerman që keni zënë në Gjashtë, niseni për Berat. Shënoni një përgjegjës depoje për materialin që do të vijë në Këlcyrë.

Kryetari i Shtatmadhorisë
Gjeneral
Spiro Moisiu

A ka falsifikuar historinë e çlirimit të Sarandës Enver Hoxha?

Prof Hodges shkruan me bindje se Enver Hoxha ka falsifikuar historinë e vërtetë të çlirimit të Sarandës. Sipas Hodges ”Ai (Hoxha) pretendon që Saranda është çliruar nga partizanët dhe jo nga Trupat aleate. Ai vazhdonte se roli i anglezeve ishte kufizuar vetëm ne goditje me artileri nga Kalaja e Ali Pashës në Lëkurës”.

Në kujtimet e tij mbi rolin e anglezëve gjatë luftës Hoxha është përpjekur që të japë variantin e tij, këndvështrimet dhe analizat e tija ne lidhje me keto marrëdhenie qe realisht kane qene të komplikuara. Që Hoxha ka qenë shumë dyshues mbi rolin e oficereve britanike gjate kesaj kohe është një fakt shume i njohur i cili meriton një analize te veçante dhe nuk është objekt i ketij shkrimi. Qe Hoxha nuk donte ne asnje menyre qe trupat angleze te qendronin ne Sarande kjo kuptohet mjaft qarte nga rrjedhoja e ngjarjeve ku partizanet shqiptare gati sa nuk u konfrontuan me arme me ushtaret angleze ne përpjekje për t‘i larguar ata nga brigjet shqiptare. Nëse ka teprime, pasaktesira apo manipulime te historisë ne lidhje me keto marrëdhenie është detyra e historianeve qe ne baze te dokumentave qe jane ne dispozicion te hedhin drite dhe te informojne opinionin publik, i cili edhe sot është mjaft i interesuar te dije mbi ngjarjet e asaj kohe.
Nëse Enver Hoxha, apo historianet shqiptare kane manipuluar te verteten mbi çlirimin e Sarandës duke mohuar kontributin e aleateve ne keto luftime, atehere ne baze te dokumentacionit qe tashme mbas 60 vjetesh është ne dispozicion te studiuesve, prof.Hodges duhet te botojë fakte te pakundershtueshme qe hedhin poshte keto pretendime.
Ne se dikush merr persiper te sqarojë një padrejtesi historike atehere duhet qe te botojë edhe dokumenta qe mbështesin keto argumentat, si dhe te pyesi deshmitare qe kane mbetur gjallë duke i bere keshtu një sherbim te çmuar opinioni publik shqiptar i cili është shume i interesuar te mesojë te verteten mbi historine e tij. Publikimi i hipotezave jo shume te qarta dhe te pa bazuara ne dokumenta te sakta nuk ben tjeter gje po vazhdon rrugen e manipulimit te historisë.
Dhe pika e fundit mbi kete çështje është fotografia e botuar nga Prof Hodges nen titullin “Trupat Angleze gjatë zbarkimit në brigjet e Sarandës“.
Kushdo qe e njeh mire bregdetin e Sarandës e kupton se anijet e tonazhit qe paraqiten ne foto e kane shume te veshtire afrimin e tyre ne bregun e thyer te Sarandës për shkak te terrenit shkembor.
Sipas deshmitareve okulare anijet britanike qendruan ne distance nga bregu i Gjirit te Kakomese dhe zbarkimi i Komandove u krye me varka te vogla. Ky fakt konfirmohet edhe nga sekuencat filmike te ketij zbarkimi qe jane ne arkivin shteteror te filmit. Po keshtu edhe 4 pjesëtaret angleze te forcave Komando të mbetur gjalle te cilet bene një vizite ne Gjirin e Kakomese perpara disa kohesh, dhane te njejtin informacion për menyren e zbarkimit te tyre. Mos valle kjo foto është bere diku tjeter dhe prof.Hodges gabimisht e publikon si foto të zbarkimit në Sarandë?

Butrint 21 tetor 2004

''Shekulli''

AlbShkodra · #2 26-10-2004, 23:57

Flasin veteranët që morën pjesë në luftën për çlirimin e Sarandës. Hedhin poshtë pretendimet e arkeologut anglez, Richard Hodges, duke dëshmuar për ditët e asaj ngjarje të tetorit 1944 në Sarandë

Thoma Nika

Vetëm pak ditë më parë, pas festimeve të 60-vjetorit të çlirimit të Sarandës, në një të përditshme shqiptare, profesori i arkeologjisë bizantine, Richard Hodges, hodhi tezën se qyteti i Sarandës nuk është çliruar nga partizanët shqiptarë dhe bashkëpunimi i tyre me forcat aleate, por nga një Forcë Komando angleze e zbarkuar në Kakome. Është interesant fakti se profesori, i cili ka patur privilegjin që të punojë prej mëse 10 vjetësh në fushën e trashëgimisë kulturore shqiptare, në 60-vjetorin e çlirimit të qytetit ka marrë përsipër të sjellë teza të reja në fushën e historiografisë shqiptare të Luftës së Dytë Botërorë të zhvilluar në Shqipëri.

Duke respektuar qëndrimin që ka profesori britanik dhe mendimin e tij se historiografia shqiptare ka manipuluar për një kohë të gjatë për çlirimtarët e vërtetë të qytetit, ne menduam që të sillnim në debat edhe mendimet e pjesëmarrësve të asaj ngjarje të Tetorit 1944: partizanët e Brigadave të 12-të, 14-të dhe 19-të, që morën pjesë në çlirimin e qytetit.

NASHO XANI, partizan i Brigadës së 12-të.

“Sarandën more djalë e kanë çliruar Brigada e 12-të, batalioni i 4-t dhe Brigada e 14-të si dhe ajo e 19-të që ishte pozicionuar në Delvinë. Ja çfarë kujtoj unë: Batalionet tona erdhën në Shënvasil 10-15 ditë para se të sulmonim dhe çlironim Sarandën. Më 7 tetor të vitit 1944 na mblodhi komanda e batalionit me Shyqyri Ajazin komandant, mu tek rrapi i Shënvasilit, dhe na transmeton urdhrin e Shtabit të Zonës së Parë Operative Vlorë-Gjirokastër, që qe në Ramicë të Labërisë. Urdhri thoshte që të sulmohet dhe të çlirohet me çdo kusht Saranda nga gjermano-ballistët. E kuptuam që “me çdo kusht”, donte të thoshte sikur të shuheshim të gjithë. Është e vërtetë që bashkë me ne në fshat ishte vendosur një repart anglez që zbriti në Kakome, të cilët ngritën një grup artilerie. Ata nuk ishin më shumë se 80-100 veta. Kur zbarkuan në Kakome dhe u nisën për të ardhur në Shënvasil, rrugës u bllokuan nga trupat gjermane, por me ndihmën e partizanëve të Brigadës së 12-të që sulmuan gjermanët në Urën e Brodanit, u bë e mundur ardhja në Shënvasil. Në Urën e Brodanit u zunë 3-4 makina që i mbaj mend si sot, makina gjermane që erdhën në Shënvasil.

Anglezët nuk luftuan trup me trup

Më 8 tetor në darkë u nisëm në këmbë nga Shënvasili dhe vijmë te manastiri i Shëngjergjit në Volloder. Atje ishte vija e parë e frontit të luftës me gjermanët. Sulmin e shpallëm ne, sinjali i të cilit ishte: tre bomba dore dhe një breshëri automatiku. Gjermanët kishin minuar tërë zonën mbi rrugë e nën rrugë dhe kur ne dhamë sinjalin e sulmit, bënë sikur u trembën dhe u tërhoqën. Mirëpo komanda jonë ishte informuar nga populli që vendi ishte minuar. Në këtë moment anglezët ishin në Shënvasil, ku vunë një lloj topi jo me predha, por me fishekzjarr, që lëshonte flakë. Më kujtohet që Shyqyri Ajazi, (unë isha korrier pas komandantit të batalionit atëherë), mua dhe Leandro Dunin nga Dhërmiu na ngarkoi të shkonim te anglezët e t’u thoshim të mos qëllojnë, se poshtë janë partizanët. Tani e mendoj dhe çuditem si jam gjallë pas ngjitjes për atje, se na zbuluan gjermanët duke u ngjitur faqes së malit të zhveshur dhe na vinin predhat nëpër këmbë. Arritëm dhe u thamë anglezëve me shenja që të ndalonin zjarrin.

Anglezët nuk kanë luftuar për çlirimin e Sarandës, përveç një grupi artilerie që qëllonin në kodrat mbi Sarandë, në Shijan, që të mos vinin forca gjermane nga Delvina e rrethe të tjera për të hyrë në Sarandë. Por trup me trup nuk kanë luftuar. Mbaj mend se artileria gjermane na qëllonte nga Kasiopi i Korfuzit.

Me anglezët, marrëdhënie të mira

Për klimën e marrëdhënieve mes anglezëve dhe partizanëve unë di të them këtë: që doktorët anglezë ne të plagosurve, kur na tërhoqën nga fronti dhe na çuan në Shënvasil, na u ndodhën shumë pranë, na ndalën hemorragjinë dhe na vunë nga një tabelë ne të plagosurve rëndë që do të iknim për në spitalin e aleatëve në Itali. Anglezët na morën me ambulancë dhe ne menduam se do të na çonin në Kuç. Kur vemi në urën e Borshit, shohim një anije-spital, me të cilën duke u gdhirë 10 tetor na sjellin në Sarandë. Të 150 gjermanët e zënë rob, pamë si i morën gjithashtu me vapor dhe i nxorën jashtë Shqipërisë, kurse anija-spital, ku ishim 12 partizanë të Brigadës së 12-të u nis për në Taranto të Italisë”.

SADIK MAMUCI, partizan i Brigadës së 14-të.

“Sulmi përfundimtar për çlirimin e Sarandës nisi më 7 tetor, u shtri më 8 dhe 9 tetor, kur Saranda u çlirua nga forcat e Brigadës së 12-të dhe 14-të. Ende janë gjallë një pjesë e mirë e atyre luftëtarëve që morën pjesë drejtpërdrejt në çlirimin e Sarandës. Eshtë fakt i pakundërshtueshëm historik që anglezët zbarkuan në Shqipëri me misionin për të ndihmuar forcat partizane. Por mbështetja e tyre ishte vetëm me mjete artilerie dhe nuk është aspak e vërtetë se ata morën pjesë me forca luftarake në luftën për çlirimin e Sarandës. Një tjetër e pavërtetë që pretendon autori anglez është kur ai shkruan se luftimet çliruese u zhvilluan brenda në rrugët e Sarandës, ndërkohë që ato u zhvilluan në Vromero, në kodrat e Vrionit dhe në Qafë të Gjashtës. Në rrugët e Sarandës nuk u hodh asnjë pushkë, për faktin se forcat gjermane pasi u grumbulluan nga Korfuzi, u tërhoqën me mjete të blinduara dhe kaluan Qafën e Gjinos, Delvinën, Muzinën dhe hynë në Greqi. Disa ditë më vonë, forcat angleze u urdhëruan që të largoheshin nga Shqipëria”.

Eqerem Qoku, korrier i batalionit të parë të Brigadës së 12-të:

“Për problemin e zbarkimit të anglezëve mbaj mend se kam vajtur dy herë tek Enver Hoxha. Si korrier që isha çoja letrat nga Brigada në Shtab dhe mbaj mend se problemi i zbarkimit te anglezeve diskutohej pasi ata donin me forcë të zbarkonin në Himarë përpara se të zbrisnin në Kakome. Shtabi nuk i lejonte dhe u thoshte se ne jemi në gjendje ta çlirojmë vetë Sarandën. Bile kam qenë prezent edhe në një konflikt në Himarë mes partizanëve dhe anglezëve.

Nga anijet anglezët kanë zbritur në tokë, pra kanë zbarkuar me sanallet (varka të vogla). Përveç që anglezët nuk kanë asnjë meritë në çlirimin e Sarandës, ata janë sjellë jo mirë në qytetin tonë duke marrë mallra nëpër dyqane. Në rrugët e Sarandës absolutisht nuk është luftuar, sikundër pretendon anglezi. Dua të përmend një rast interesant kur Islam Radovicka i mori pistoletën kolonelit gjerman në momentin e kapitullimit në Sarandë. Atë donte t’ia merrte një anglez, por koloneli nuk ia dha, duke i thënë “okupator unë, okupator ti, si të ta dorëzoj ty pistoletën? Unë këtë njoh për luftëtar”,-i tha dhe ia dorëzoi Radovickës”.

Stavri Dhespo, partizan i Brigadës së 14-të

“Mbaj mend se duke gdhirë 7 tetori, forcat e Brigadës së 14-të, ku unë isha pjesëtar, i mbledh komisari Kahreman Ylli, që u plagos në Qafën e Gjashtës. Ai na njofton urdhrin e Shtabit të Përgjithshëm për organizimin e sulmit çlirues të Sarandës. Në mëngjesin e 7 tetorit u ndez lufta. E dinim që kur zbritën në Kakome se aleatë me ne, ndihmës në sulmin e nisur do të ishin edhe anglezët. Atyre iu kërkua të godisnin me artileri. Anglezët në fakt u futën në qytet nga deti dhe jo nga toka më datën 9 tetor, mbas kapitullimit të gjermanëve. Më vonë, kur u vendos komanda e Brigadës së 14-të këtu, u vendos edhe shtabi anglez. Por është e vërtetë që anglezët bënë bastisje në dyqane. Kjo është dhe arsyeja që erdhi urdhri që çdo anglez të mbahet nën mbikëqyrjen e çdo partizani”.

Se kush e ka çliruar Sarandën e dëshmon edhe numri i konsiderueshëm i partizanëve, që janë të rënët e asaj dite. Janë 18 jetë partizanësh, me gjakun e të cilëve u vulos çlirimi i Sarandës, siç janë Anife Meta, Thoma Roze, Zoto Buzo, Sinan Ballaci, Kico Gjoni, Myslym Zotaj, Nimete Sadushi, Qani Shehu, Ramiz Mucaj, Thanas Jorgji, Thoma Koci, Aqif Demo, Miho Gjino, Kosta Karkashina, Idriz Mici, Dhurim Hajdini, Sefer Koshi, Halil Gorica, Isa Zhuli. Lapidari me emrat e tyre gjendet i paprekur në Qafë të Gjashtës.

Shekulli

Alternativa Teme
Tregoni Versionin e Pritueshem Dergojeni kete faqe me Email
Vleresojeni kete Teme
Vleresojeni kete Teme:

Tema te ngjashme
Tema	Filluesi i temes	Forumi	Pergjigje	Postimi i Fundit
Do T'ju Bie Ndërmend çka Po U Them	Muslimani	Kurani dhe Jeta	5	05-06-2008 22:06
E Verteta - Tradhetia Nga Aban Skenderaj Dhe Gjergj Gjuvani	basi	Muzika	0	28-12-2007 10:26
Rame Maraj. Njeri me i rrezikshem ne Kosove.	The Postman	Politika shqiptare	0	30-11-2007 02:31
Prof. Dr. Sali Berisha rrëfen jetën e tij	AlbShkodra	Politika shqiptare	7	26-12-2004 19:18
Histori Shkodrane : Krimet komuniste.	AlbShkodra	Historia	21	16-12-2003 19:36