E kuqja e fortë, e arta, e zeza, e bardha dhe e kafenjta... Shumë ngjyra, qëndisma me fijet e arta, kopsa të veçanta dhe gurrë të ndritshëm... Tendencat vijnë nga koha e Ali Pashë Tepelenës. Orienti dhe moda e Evropës së asaj kohe ndërthuren me tradicionin shqiptar. Krijohet një botë tejet e veçantë, që na përcjell magjinë e veshjeve dhe aksesorëve që përdornin shqiptarët në kohën e sundimit të pashait të Janinës.

Sundimi i pashait modern
Jemi në një periudhë tejet të veçantë. Është koha kur Ali Pashë Tepelena vendoset në pashallëkun e Janinës ose me saktë periudha e qeverisjes së tij, shekulli XVIII-XIX. Shqipëria në këtë periudhe nuk njihet shumë për prodhimet bujqësore, të cilat sipas vizitorëve që kanë jetuar këto vite në këtë vend e cilësojnë Shqipërinë të varfër me këto produkte, e ku më shumë njihet dhe kultivohet blegtoria.

Nga dokumente për të cilat jam referuar tregohet se pjesa veriore e Shqipërisë ka qenë shumë e favorshme për rritjen e dhenve e të dhive nga ku merrej, tirrej dhe perpunohej leshi. Në atë periudhe kohore akoma nuk njihej lyerja e leshit me bojë dhe kjo shpjegon edhe faktin pse pamjet e veshjeve të asaj kohe janë “origjinale” pra ashtu siç merrej fija nga bagëtia. Por jo vetëm fija u shërbente njerëzve. Ata përdornin edhe lekurën që përftohej nga kafsha e cila më pas eksportohej.

Çfarë ndryshimesh ndodhën gjatë periudhës së qeverisjes së Ali Pashës?
Ai nuk ishte vetëm një lloj “diktatori”, por edhe një njeri me një mendje dhe gjykim të mrehtë. Dinte se kur duhej të lëshonte pe dhe kur ta tërhiqte atë. Megjithatë edhe pse ai u imponoi me rreptësinë e tij të gjithëve përulësinë dhe respektin më madhor ndaj tij, ishte një njeri dëshira e të cilit për tërhequr të renë nga shtetet me të cilët në momente të ndryshme kishte marrdhënie diplomatike të mira nuk shterroi asnjëherë. Kështu, ai kish lejuar por edhe ndaluar disa gjëra nën qeverisjen e tij.

Së pari ai i dha vendit që qeveriste mundësinë e tregtimit dhe tregtarëve mundësinë për të dalë jashtë Janinës dhe tregtuar çdo gjë të re. Në pashallëkun e Janinës kishin liri të plotë tregëtimi dhe importimi nga shtete të tjera. Zhvillimi që Ali Pasha lejoi duke i dhënë përparësi zejtarive, punishteve të gëzofëve, argjendarive, qëndisjes së kostumeve kombëtare me ar, të gjitha këto krijonin mundësinë e nxitjes se zbukurimit me sa më shumë fantazi dhe pa u kursyer për veshjet kombëtare.

Importimet
Kështu psh. fija e arit për qëndisje vinte e importuar nga Vjena, nga Turqia importoheshin çallma, shalle, gëezofe e qelibar, nga Venediku vinin gëzofe dhe stofra të ndryshëm, prodhimet e lëkurës vinin nga Moska, ndërsa për zbukurimin me lëkurë kafshësh luanësh e panterash që nuk mungonin në abjentet e brendshëm vinin nga shkretetirat e Afrikës.

E gjithë tregëtia e lirë vinte nga interesat dhe marredheniet të cilat Aliu shtrëngohej që të mos prisheshin. Fakti tregon se në Trikalle e Turnave, ishte mbizotërues punimi me tezgjah me të cilin punoheshin festet të modelit tunizian (pra në këtë periudhë ne nuk importonim objektin por modelin, ishim në gjendje ta prodhonim vetë).

Veziri Ali kishte ndaluar prodhimin e festeve turke me xhufkë, dhe ky është një lloj imponimi i ri në veshjen e shqiptarëve të cilët e ndienin ndryshimin por nuk guxonin ta thoshin. Ai u kish lejuar grave të Janinës në këtë periudhe kohore të mbanin gërsheta, të cilat kisha nëpërmjet priftit nuk i lejonte, pasi për ligjet e kishës gruaja nuk duhej të mbante zbukurime të tjera veç atyre që i ka falur perëndia. Edhe pse ndikimi i kishës si kudo në botë ka patur fjalën kryesore, me Aliun mesa duket kjo gjë nuk funksiononte dhe aq shumë. Për ta theksuar më mirë, këto gërsheta nuk ishin floke origjinale por një formë tjeter zbukurimi të cilat bliheshin në mbretërinë e Napolit nga tregtarët shqiptarë që leviznin në vende të ndryshme.

Si vishej Ali Pasha?
Nga dokumentat e kohës vjen pothuajse krjet i qartë imazhi i pashait të Jasninës. Veshja e tij ishte tejet e sofistikuar, ku zotëronin detajet e orientit. Ali pashë Tepelena mbante në kokë feste të kuqe të modelit tunizian. Ajo ishte e rrethuar me çallme të bardhë dhe e stolisur me një stemë ari. Një gur i madh i shndriste sipër ballit. Një gur tjetër i njëllojtë mbyllte rripin e mesit. Mbante veshur qyrkun e kuq me gezof kunadheje, që i arrinte deri ne fund të këmbëve.

E kuqja e fortë
Por, matanë këtij imazhi, ishte ai që përcillnin vartësit e këtij sundimtari. Natyrshëm lind pyetja “po pjesa tjetër e popullatës çfarë veshjesh përdornin dhe si ishin ngjyrat dhe modelet? A kishte ndryshime midis veshjeve të gegëve dhe toskeve. Çfarë kemi huazuar nga modelet turke?”

Ngjyra e kuqe gjaku në veshjet për pjesën me veriore të Shqipërisë dhe asaj të mesme duket se i tërheq në mënyrë të veçantë banorët e krahinave përkatëse, kjo pasi lidhet me ngjyrën e jetës dhe lëngut që rrjedh në vena “gjakut”. Por e kuqja është edhe ngjyra bazë në ngjyrat e jetës, është ajo që jep forcë, dashuri dhe është ngjyra që pershtatet në mënyrë të kombinueshme me shumë ngjyra të tjera.

Kjo periudhë kohore karakterizohet edhe me influencën shumë të madhe të Portës së Lartë Turke. Në njëfarë mënyre ne kemi huazuar prej tyre por në të njëjtën kohë kemi elementë që na bëjnë të dallueshëm. Njëkohësisht atmosfera që ushtronin pashallëqet e ndryshme, artizanati i ndryshëm, teknikat e ndryshme të përpunimit e të përgatitjes nga përftimi i leshit, le të themi që kanë ndikuar për t’i krijuar veshjet e tyre në mënyrë të ndryshme nga pjesa jugore e Shqipërisë. Në mënyrë paralele do të rikthej modelet e përmbajtjes së elementëve të veshjeve në këtë periudhë.

Veshjet e gegëve
Shqiptarët e veriut dhe të Shqipërisë së mesme mbanin veshur një lloj redingote pa brez dhe pa kopsa e që nuk mbërthehej përpara. Ndryshimi qe se ndërmjet asaj turke dhe të gegëve, këta të fundit redingotën e tyre e kishin me mëngë të cilat mbërtheheshin me kopsa të rrumbullakëta e të vendosura mbi kyçin e dorës, ndërsa pjesa tjetër e menges deri lart mbetej e hapur, edhe pse gjatësia e saj ishte e zbukuruar vertikalisht. Në ndryshim me veshjet e turqve, redingota e gegëve shtrëngohej pas trupit dhe i vendosej sipër një rrip, i cili shërbente në të njëjtën kohë për të mbajtur pistoletat dhe thikat apo vezmet e vogla.

Sipër kësaj veshjeje burrat mbanin zhiletën turke apo jelekun, i cili ia shtrëngonte trupin që poshtë qafës deri në bel e që mbërthehej me kopsa nga lart poshtë, funksion ky që perdoret në praktiken e veshjeve edhe në ditët tona. Ndryshimi tjetër qëndron në materialin zbukurues. Këta jelekë që bënin të dallueshëm gegët me turqit qëndiseshin me fije ari ose të mëndafshtë, të cilët qepeshin gjithnjë me copë të kuqe apo jeshile. Këtu shtoj se vihet re dëshira e paraqitjes në mënyrë të këndshme dhe estetike, por edhe deshira për të qenë të dallueshëm, fakt ky që vihet re në shpeshtësinë e qëndismarisë zakonisht në xhamadanët e burrave.

Tendencat e toskëve
Toskët në mungesë të bujqësisë merren me rritjen e bagëtive, dhen e dhi, dhe kjo është arsyeja që veshjet e tyre kanë përmbajtje të leshtë. Në disa zona të toskerisë rritet mirë duhani; kështu duhani dhe leshi i dhenve janë të vetmit artikuj që ky vend mund të eksportojë.

Burrat veshin një kapotë të quajtur “kepe” që është e përbërë nga stofi i cili prodhohet nga gratë dhe është një thurje leshi me fije të gjata dhie që fillojne nga pjesa e brendshme. Këto kapota ose guna kanë natyrisht ngjyrën prej kafshës nga është marrë dhe meqë nuk përdoreshin ngjyrosjet ato merrnin ngjyrë të bardhë, të zezë apo kafe të fortë. Kepeja u kryen burave një funksion të dyfishtë pasi gjatë ditës u shërben si veshje ndërsa natën për tu mbuluar. Toskët, lebërit dhe çamët nuk e përdorin xhubenë e gegëve e as dollakët e tyre. Ata mbështillen me një jelek prej pëlhure të bardhë apo të jeshiltë të zbukuruar me rruaza. Lebërit në vend të kepucëve përdorin një copë lëkurë të papërpunuar që mbështillej rreth këmbës dhe lidhej me rripa. Kapotat e tyre kishin ngjyrë të zezë apo kafe të errët.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.