A përfaqëson, kulturalisht, dicka të rëndësishme Lekë Dukagjini apo ishte thjesht një relike historike, sa për të zënë vend në muzera?”- për Tonin Cobanin, ishte shfaqur një pikëpyetje e madhe edhe pse prej vitesh nuk lodhej së kërkuari materiale me të cilat do të ndërtonte më pas, portretin e një figure historike, shumë të përfolur dhe pak të njohur. Gjithnjë pinjolli i fundit i dukagjinëve të mëdhenj, shfaqej si një figurë që ngjallte kureshtje, por kjo nuk kishte përbërë asnjëherë një nxitje për autorë monografish, për studiues apo qoftë edhe kronikanët e kohës së vet. Skënderbeu e kish zënë fronin e protagonistit të një epoke të tërë, duke mbetur kështu për qindra vjet, po aq sundimtar. E megjithatë sa herë ngrinte krye, Leka shfaqej me të gjithë antagonizmin e tij. Legjendat shpesh e kishin vënë përballë Skënderbeut teksa asnjë prej herëve ky i fundit s’kish mundur t’ja hedhë edhe pse dinaku me personalitet i kishte të gjitha gjasat që të shndërrohej në protagonist të një monografie. Problemi qenë materialet, të dhënat, dokumentet… që do të skiconin figurën e tij.

Kanuni, vepra e lënë prej Lekë Dukagjinit, mbetet një dokument madhështor, por aspak s’kishte të bënte në mënyrë të drejtpërdrejtë me figurën e atij që është konsideruar si autor. Kësisoj, autori i monografisë së Lekë Dukagjinit duhet tja nisë nga mungesat e mëdha që duhen mbushur; pikëpyetjet e mëdha që duhen sqaruar; mendimet kundërshtuese që duhen kthjelluar.

I shumënjohuri Barleti (1450-1512), është një start i mirë. I pari historian që e paraqiti Lekë Dukagjinin si një princ shqiptar, antagonist të Skënderbeut në rastin kur duhej përligjur konflikti ushtarak që shpërtheu mes Skënderbeut dhe venedikasve. Biemmi\Tivarasi (shek.XV-XVI) qe një tjetër burim, i vetmi ku janë mbështetur historianët e mëvonshëm për të paraqitur duelin e Lekë Dukagjinit dhe Lekë Zaharisë. Dhimitër Frëngu (1443-1525) sqaron marrëveshjen mes Skënderbeut dhe Zaharisë mbi pronat… e kjo hedh dritë sërish mbi pozicionin e Dukagjinit në konfliktin që shpërtheu me Venedikun. Kurse Gjon Muzaka (shek XV-XVI) duket se është një kronikan tejet interesant, i nevojshëm madje i domosdoshëm në shërbim të ndërtimit të fiugurës së Dukagjinit. I martuar me Marien prej derës së Dukagjinëve, ai jep të dhëna mjaft interesante për këtë derë. Noli, patjetër do të jetë një burim i përfillshëm po aq sa Shtjefën Gjecovi i cili edhe vetë do të përjetësohej falë Kanunit. E po aq të rëndësishme do të ishin në favor të skicimit të një figure që i takon 500 vjetëve të shkuara; toponimet, gojëdhënat apo poezia gojore.

Lekë Dukagjini për herë të parë do të skicohej në këtë formë teksa imazhi i tij i supozuar viziv u ishte shfaqur tashmë syve të njerëzve po aq sa e shoqja, Teodora Muzaka apo figura të tjera të familjeve princërore. Tek e mbramja, rezultati do të ngjante me një mozaik të dëmtuar nga koha, me boshllëqe midis, shkaktuar nga marrja me vete e gurëve nga erërat apo rrëketë. Por gjithsesi mozaiku qëndron në këmbë, dhe gurët e munguar nuk e pengojnë konceptimin e përgjithshëm të figurës.
Por kush është Lekë Dukagjini sipas monografit Tonin Cobani:
E para herë që e bën Lekë Dukagjinin protagonist të një ngjarjeje me vlerë për kronikanët, ishte një histori rivaliteti. Lekë Dukagjini dhe Lekë Zaharia. Mes tyre Jerina Dushmani. Gruaja, me bukurinë e saj, i ka ngasur dy princërit e rinj të cilët janë sulur t’i kërkojnë dorën. Ndodhi në ditët e që festohej me zhurmë të madhe dasma e Mamicës, motrës së Skënderbeut që martohej me Muzakë Topinë.

Qoftë dy burrat, qoftë gruaja e re dhe e bukur, princesha e Zadrimës, ishin të ftuar në dasmë. Pas paraqitjes së dy pricave, i lihet në dorë princeshës për të zgjedhur. Lekë Zaharia u deklarua i preferuari i saj. E kjo për Dukagjinin ishte humbje. Një duel me rivalin e tij duket se ishte e vetmja zgjidhje të cilin koha e merrte në konsideratë. Por jo një duel në kuptimin e vërtetë të kësaj fjale. Jo një ndeshje mes dy burrash. Inati i Lekë Dukagjinit e shndërroi duelin në një betejë të përgjakshme. Shpurat e princërve, u hodhën në sulm mbi njëra -tjetrën. Rezultati, sipas Nolit: 105 të vdekur dhe pothuaj 200 të plagosur. Tek e fundit, Lekë Dukagjinit s’i mbetet vec të pranojë humbjen. Por a është kështu në të vërtetë? Dy vjet më pas vrasja e Lekë Zaharisë bëhet shkak për përfoljen e emrit të Lekë Dukagjinit. Ky i fundit mund të jetë një nga vrasësit.

Për shkak të humbjes së dikurshme e cila ka gjasa të mos jetë shlyer për humbësin. E vështirë të thuhen arsyet po aq sa është e vështirë të vihet përfundimisht shenjë barazie mes Dukagjinit dhe vrasjes së Zaharisë. Hipotezat e autorit të monografisë, bazuar në hipoteza historianësh e kronikanësh të kohërave më të hershme janë tri: kanë lidhje me Skënderbeun, me Hamza Kastriotin si dhe Dukagjinin… Ja c’thuhet për të fundit: Ky e ftoi Zaharinë, të fejuar tashmë me Jerina Dushmanin, për gjueti në Ishull të Lezhës e aty e vrau. E ëma e kish paralajmëruar birin se “Dukagjini oe paemër, dukagjini oe tradhitur”. Edhe paralajmërime të tjera Zaharia kish marrë për faktin se Dukagjini mund të hakmerrej për plagët që kish marrë dikur. Por…

Ka detaje të një historie që duhen lidhur duke përfytyruar. Ka të ngjarë që kohën e vrasjes së Lekë Zaharisë, Leka tjetër, ai i Dukagjinëve të ketë qenë i martuar, dhe shija a humbjes së dikurshme t’i ishte fshirë. Në fund të fundit zëvendësimi i Jerina Dushmanit me Teodora Muzakën ishte i denjë për sërën princërore. Jo vetëm një grua e bukur dhe e fisme por me një pasuri për t’u pasur zili. Vejusha, gruaja e dikurshme e Gjosho Balshës, zotëronte prej të shoqit një shtet të tërë.

Shtuar këtij edhe pronat që i kish marrë si prikë qysh në matresë, merret me mend se c’i bashkangjitej principatës së Dukagjinëve.

Dhe mbi të gjitha, kësaj here, Lekë Dukagjini nuk kish qenë një i refuzuar. Sërish një rast ku gruaja do të zgjidhte, pasi bëhej fjalë për një vejushë, ekzistonte rreziku i një “jo”-je të dytë. Por nuk ndodhi kështu. Bëhet fjalë për një martesë që do të zgjaste deri në pleqëri, por që nuk do të linte pasardhës. Gjë që do të shënonte Lekë Dukagjnin si pinollin e fundit të derës së madhe të Dukagjinëve.

Dhe mes këtyre dy skajeve, çastit kur së pari përmendet Dukagjini në një kronikë dhe fundit të jetës së tij, është një libër i tërë. Një pafundësi ngjarjesh ku ai herë është protagonist e herë antagonist. Një mori të dhënash, marrë dokumentëve historikë por edhe të tjera që mbërrijnë prej legjendave.

E teksa zonës së veriut të Shqipërisë gjen jo pak copëra gojdhënash ku Lekë Dukagjini është i pranishëm, në folklorin e fqinjëve një cikël i tërë e ka atë një figurë të rëndësishme. Edhe pse cikli i Krajleviç Markut në të vërtetë ka protagoniste Rozën e bukur, motrën e Lekë Dukagjinit, përpara të cilës janë përulur 70 kapedanë që i kërkojnë dorën, për të vëllain flitet jo pak. Edhe pse nuk bëhet fjalë për të dhëna me bazë reale, gjithsesi ky fragment folklori nuk mund të mos bëhej pjesë e një monografie.

E mandej vijnë njëra pas tjetrës, të dhëna mbi angazhimet politike apo ushtarake të Lekë Dukagjinit… E mandej, pashmangshmërisht vështrimi kthehet kah Kanuni, vepra që e përjetësoi atë e po aq mbledhësin e tij Shtjefën Gjeovin.
Në fund fare Tonin Cobani ka skicuar një portret të ndërtuar deri në atë pikë sa të mund të lejohet parja, apo konceptimi i përgjithshëm i Lekë Dukagjinit…

__________________
Be aware of what u do in the past, because of the future consequences!

E shikoj qe paske deshire qe ta sdudiosh historine e vendit tend, shume mire. Mundohu mos ti hedhesh pluhur figurave me te shquara te historise sone. Ti si historiane, me sa duket, mundohu qe ta pastrosh pluhurin qe po i hedhin pushtuesit e huaj, nga viti 1990 deri ne ditet e sotme, dhe uro qe te ngrihet perseri nje Gjergj Kastrioti me krye komandantin e tij Lek Dukagjinin, qe ta pastrojne edhe nje here ate vend te shkrete dhe te pushtuar, jo me vetem nga turqit dhe venediku, po nga te gjtha rracat e botes. Ku jane ilirjanet, kete fillo kerko dhe shkruaje ne histori per brezat e ardhshem.