Total: (110,051) Pershendetje Vizitor | Regjistrohuni | Ndihme | Na Shkruani
Parajsa.com Forumi
... komuniteti i shqiptareve

Kendi i Reklamave


Faqja 4 nga 5 E ParaE Para ... 2345 E FunditE Fundit
Tregoni rezultatet 106 ne 140 nga 164
  1. #106
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IX

    ZHVILLIMI I IDEOLOGJISe DHE I KULTUReS Se RILINDJES KOMBeTARE
    (VITET 80 Te SHEK. XIX - 1912)

    1. MENDIMI POLITIKO-SHOQeROR, SHKRIMI DHE SHKOLLA SHQIPE

    Levrimi i gjuhes shqipe dhe perhapja e shkrimit shqip
    Pas themelimit te Lidhjes se Prizrenit me 1878 dhe te Shoqerise se Stambollit me 1879 mori hov levizja per levrimin dhe studimin e gjuhes shqipe. Mendjet me te ndritura te kohes, si Kostandin Kristoforidhi, Naim Frasheri, Sami Frasheri, Jeronim de Rada, Pashko Vasa, Jani Vretoja, Ndre Mjeda, Gjergj Fishta etj., duke e njohur mire gjuhen amtare dhe duke pasur besim te patundur ne zhvillimin e saj te shpejte, iu perveshen me zell nje pune te shumanshme qe nuk vonoi te jepte perfundime te dukshme. Drejtimet kryesore te perpjekjeve te tyre, qe kushtezoheshin nga kerkesat e kohes, ishin perhapja e shkrimit shqip, pastrimi i gjuhes shqipe nga fjalet e huaja te panevojshme, pasurimi i saj sidomos me terma shkencore e me fjale te tjera te fjalorit abstrakt dhe perpunimi i disa normave gjuhesore qe do te conin shkalle-shkalle ne zhvillimin e vazhdueshem te gjuhes letrare shqipe. Me keto perpjekje atdhetaret rilindes synonin te forconin bashkimin dhe afirmimin kombetar te popullit shqiptar, per te cilet nje faktor vendimtar ishte gjuha, si tipar themelor qe dallon cdo komb.
    Alfabeti i Shoqerise se Stambollit (1879) me 36 shkronjat e tij i plotesonte mire kerkesat fonologjike te gjuhes shqipe dhe, me gjithe mungesen e shkollave shqipe, ishte perhapur nder shqiptaret brenda e jashte vendit. Por, duke qene i perzier edhe me disa shkronja greke dhe me disa shkronja te vecanta, ai paraqiste mjaft veshtiresi per botim librash e fletoresh neper shtypshkronja. Pervec kesaj, megjithese beri te mundur menjanimin e disa alfabeteve te perdorura me pare, alfabeti i Stambollit nuk mbeti i vetmi alfabet per shkrimin e shqipes. Keshtu ne Shkoder vijoi te perdorej alfabeti tradicional i shkrimtareve klerike te Veriut. Madje, ne kapercyell te shek. XX ne ate qytet u vune ne perdorim dy alfabete te reja: alfabeti thjesht latin i Shoqerise "Bashkimi", i themeluar me 1899 nga Preng Doci, Gjergj Fishta etj., dhe alfabeti i Shoqerise "Agimi", i formuar me 1901 nga Zef Mjeda, Ndre Mjeda etj. Gjate kesaj periudhe ne Shkoder nuk munguan edhe perpjekjet per ta shkruar shqipen me alfabetin arab.
    Rilindesit u perpoqen edhe per pastrimin e pasurimin e fjalorit, gje qe diktohej nga vete gjendja e gjuhes shqipe, e cila, ne kushtet e nje prapambetjeje te gjithanshme te popullit shqiptar, ishte e mbushur me fjale te huaja dhe kishte mbetur e varfer sidomos per fjale te fushave te ndryshme te shkences e te kultures. Per t'ia arritur ketij qellimi te dyanshem u shfrytezuan me shume mjetet fjaleformuese te gjuhes shqipe, duke krijuar keshtu nje numer te madh fjalesh te reja, nje pjese e mire e te cilave i kane qendruar kohes. Te tilla jane, p.sh., fjalet ndergjegje, vetedije, cilesi, sasi, folje, rrokje, peremer, atdhe, memedhe, kryeqytet, qyteteroj etj. eshte e vertete se perpjekje per te krijuar fjale te reja ishin bere edhe me pare, duke nisur qe nga Buzuku, Budi e Bogdani e deri te Naum Veqilharxhi. Por perpjekjet e dhjetevjecarit te fundit te shekullit te kaluar ne kete fushe dalloheshin per karakterin e tyre me te vetedijshem, per permasat e gjera dhe per perhapjen e madhe qe paten.
    Per pasurimin e fjalorit te gjuhes shqipe u shfrytezua ne radhe te pare visari i pasur i gjuhes popullore. Per kete qellim u mblodhen nga goja e popullit fjale e shprehje te rralla qe rilindesit i shtine ne perdorim ne veprat e tyre. Ne kete pune fisnike u dallua ne menyre te vecante Kostandin Kristoforidhi, i cili i ra kryq e terthor mbare vendit, duke mbledhur nje visar te pasur, qe e perfshiu edhe ne vepren e tij madhore "Fjalori i gjuhes shqipe". Por kete veper me vlere te madhe autori nuk mundi ta botonte sa qe gjalle. Pas shume perpjekjesh, ky fjalor u botua me ne fund me 1904 ne Athine. Fjalori nuk kishte karakter dialektor, si fjaloret e botuar me pare, por ishte nje fjalor i mbare shqipes. Shpjegimet aty jepeshin ne gjuhen greke, por kishte edhe shpjegime plotesuese shqip. Ata qe nuk dinin greqisht e perdornin per te gjetur ekuivalenten greqisht te fjales shqipe.
    Me 1908 u botua ne Shkoder nga Shoqeria "Bashkimi" nje tjeter fjalor i gjuhes shqipe me shpjegimet ne gjuhen italiane.
    Drejtimi tjeter kryesor, ku u perqendruan perpjekjet per levrimin dhe studimin e gjuhes shqipe, ishte perpunimi i disa normave drejtshkrimore e gramatikore dhe studimi i struktures gramatikore te gjuhes. Edhe ne kete fushe puna nuk nisi nga e para. Perpjekje te tilla ishin bere edhe me perpara. Por pas vitit 1880, ne kushtet e reja te rritjes se levizjes kombetare, shtrohej detyra per nje pune me te vetedijshme dhe me synime me te qarta. Ne shkrimet shqipe duheshin zbatuar disa norma drejtshkrimore qe t'i benin ato sa me te kuptueshme per te gjithe shqiptaret, pavaresisht nga baza dialektore. Per nje pune te tille te vetedijshme shprehen ne shkrimet e tyre sidomos Kostandin Kristoforidhi, Samiu, Naimi etj. Gjate kesaj periudhe u bene perpjekje edhe per nje afrim te dy varianteve te shkruara te shqipes. Por, ne kushtet e sundimit te huaj dhe te percarjeve krahinore e fetare, te ushqyera nga armiqte e jashtem e te brendshem, keto perpjekje nuk mund te shkonin larg. Ne keto rrethana, kur edhe nje pjese e shkrimtareve vijonin te perdornin ne shkrimet e tyre nje gjuhe thjesht dialektore, ishte shume e veshtire te perpunoheshin e te zbatoheshin nga te gjithe norma drejtshkrimore e gramatikore te njesuara. Megjithate, u be nje pune e madhe per vendosjen e disa normave drejtshkrimore e gramatikore, qe shenuan nje hap te rendesishem perpara ne zhvillimin e metejshem te gjuhes letrare shqipe.
    Nje vemendje e posacme iu kushtua edhe studimit te struktures gramatikore te gjuhes e kjo duket qarte edhe nga botimi i disa gramatikave me vlere, te hartuara kryesisht nga autore shqiptare. Nga keto dallohen sidomos gramatika e Kostandin Kristoforidhit (1882), me shpjegim ne gjuhen greke, "Shkronjetorja ..." e Samiut (1886), qe eshte e para gramatike e gjuhes shqipe, gramatika e Gjergj Pekmezit (1908), me shpjegime ne gjuhen gjermane, gramatika shqipe e Anton Xanonit (1909) etj.
    Puna per levrimin e per studimin e gjuhes beri te mundur zhvillimin e metejshem te gjuhes letrare shqipe.
    Ne fund te shek. XIX dhe ne fillim te shek. XX u shtuan edhe me shume perpjekjet e atdhetareve shqiptare per lirine e mesimit te gjuhes shqipe dhe per celjen e shkollave shqipe. Edhe pas hapjes se shkolles se Korces ne vitin 1887, gjendja e arsimit ne Shqiperi mbeti e mjerueshme. Gjithe sistemi arsimor osman perbehej nga shkollat fillore (mejtepe) ne qytete e ne fshatra, nje pjese e madhe prane xhamive, nga disa shkolla gjysme te mesme ose qytetese (ruzhdie) qe funksiononin ne qytete, ndersa shkolla te mesme shteterore (idadie) ishin ngritur vetem ne kryeqendrat e kater vilajeteve. Mesimet zhvilloheshin kudo ne gjuhen turke, ndersa numri i femijeve qe i ndiqnin keto shkolla ishte shume i paket. Ne keto rrethana atdhetaret rilindes si ne memorandumet e peticionet e njepasnjeshme, qe i derguan Portes se Larte dhe Fuqive te Medha nga kolonite e mergimit e nga brenda vendit, ashtu edhe nepermjet organeve te shtypit shqiptar te viteve 1897-1908, protestuan ndaj kesaj gjendjeje te rende te arsimit ne Shqiperi dhe kerkuan me kembengulje qe shqiptareve t'u jepej e drejta e mesimit te lire te gjuhes amtare shqipe dhe qe te hapeshin kudo ne Shqiperi shkolla shqipe te te gjitha hallkave. Organet e shtypit theksonin se "ne shqiptaret duhet te hapim shkolla shqipe ne Shqiperi dhe te mesojme ne gjuhen tone", "te celim shkolla shqipe ne te gjitha anet e Shqiperise, ne cdo qytet dhe ne cdo fshat, me qellim qe te lulezohet Shqiperia" ("Shqiperia", 1897, "Gjuha shqipe dhe shqiptaret"; "Drita" 1903, "Kombet e tjera dhe shqiptaret" etj.)
    Atdhetaret, me gjithe pengesat e qeverise turke, nuk i nderprene perpjekjet per te perhapur arsimin ne gjuhen amtare. Pervec dy shkollave shqipe te Korces, ne mjaft vise te Shqiperise, si ne Elbasan, Diber, Kruje, Korce, Berat, Gjirokaster, Kolonje, Starove, Vlore, Permet, Skrapar, cameri etj., funksiononin, ne shumicen e rasteve prane shtepive private, shkolla te fshehta shqipe, ne te cilat arsimtaret atdhetare u mesonin femijeve e te rriturve abetaren e gjuhes shqipe. Ne keto qendra, si edhe ne qytete te tjera te vilajeteve shqiptare, si ne Shkoder, Durres, Tirane, Prizren, Prishtine, Shkup, Manastir etj., mesuesit atdhedashes u mesonin fshehurazi shkrimin shqip nxenesve ne shkollat e huaja turke, greke etj.
    Atdhetaret rilindes protestuan ne ato raste kur Austro-Hungaria beri perpjekje per te zevendesuar gjuhen shqipe, qe ishte futur ne shkollat e saj, me gjuhet e huaja. Ne vitet 1898-1900 shpertheu konflikti ndermjet popullsise se Prizrenit dhe agjenteve konsullore austro-hungareze, qe deshen te fusnin ne shkollen shqipe te qytetit sllavishten. Vatikani me 1898 largoi nga kjo shkolle kleriket shqiptare nga Prizreni dhe emeroi ne vend te tyre klerike e murgesha kroate, qe filluan te perdornin ne shkolle krahas shqipes edhe sllavishten. Meqenese kerkesat e popullsise se Prizrenit per pezullimin e mesimit ne gjuhen sllave nuk u moren parasysh, ajo ngriti me 1899 nje shkolle te re shqipe te pavarur, ne te cilen jepte mesim Mati Logoreci. Ne keto perpjekje atdhetaret prizrenas paten edhe perkrahjen e popullsise se Shkodres dhe te viseve te tjera. Shkolla e re terhoqi shumicen e nxenesve te Prizrenit. Ne konfliktin per ceshtjen e shkolles se Prizrenit (qe zgjati 2 vjet) nderhyri me kerkesen e Vjenes edhe policia turke, e cila arrestoi mjaft shqiptare atdhetare. Qendresa e gjate e protestat e vazhdueshme te popullsise se Prizrenit bene me ne fund efektin e tyre; me 1900 u kthyen ne Prizren kleriket e larguar shqiptare dhe u hoqen nga shkolla mesuesit e huaj. Pas kesaj te dyja shkollat u bashkuan ne nje shkolle te vetme.
    Keshtu ndodhi edhe ne Tirane, ku ne saje te kerkesave kembengulese te rretheve atdhetare, ne shkollen austriake te ketij qyteti, ne kundershtim me vendimin e kryepeshkopit katolik te Durresit, u vune ne perdorim tekstet e pergatitura nga Shoqeria e Stambollit.
    Ne saje te perkrahjes se popullit dhe te vendosmerise se mesuesve atdhetare, edhe Mesonjetorja shqipe e Korces, qe ishte e vetmja shkolle shqipe legale, u beri balle per nje kohe te gjate perndjekjeve dhe intrigave te qeveritareve osmane dhe mitropolise se Korces. Ne vitet e fundit te shek. XIX, kur drejtor i saj u be Nuci Naci, ajo u kthye ne nje shkolle te rregullt fillore me kater klase, ku ndiqnin mesimet 80-100 femije te krishtere e myslimane nga 20-40 qe kishte me pare. Pervec drejtorit, ne shkollen e djemve te Korces jepnin mesime edhe arsimtaret Thanas Nona e Nikolla Lako, ndersa te rriturve abetaren shqip ua mesonte Kristo Vodica. Por edhe kjo shkolle me ne fund u mbyll ne vitin 1902, kur autoritetet osmane, te nxitura edhe nga peshkopi ortodoks grek, arrestuan mesuesin dhe drejtorin e saj te fundit Nuci Nacin, te akuzuar si pjesemarres i nje "organizate te fshehte" shqiptare.
    Shkolla e vajzave te Korces, ku jepnin mesim Sevasti Qiriazi (qe ishte edhe drejtoreshe e saj), Fanka Efthimi dhe me pastaj Polikseni A. Dhespoti (Luarasi) e Thanas Sina, dha ndihme te madhe per disa vjet ne perhapjen e shkrimit shqip e te ndjenjave atdhetare tek te rejat dhe te popullsia e qytetit. Ajo frekuentohej nga 50 nxenese, disa prej te cilave, duke qene nga viset e tjera, ishin konviktore. Por edhe kjo shkolle u mbyll me 1904 nga autoritetet osmane.
    Ndersa pengonte perhapjen e mesimit te gjuhes shqipe dhe merrte masa te rrepta ndaj mesuesve e prinderve, sidomos ndaj atyre myslimane qe conin femijet ne shkollat shqipe, qeveria osmane, duke qene nen presionin e shteteve fqinje e te Fuqive te Medha, lejonte celjen ne qytetet e Shqiperise te shkollave te reja te huaja, greke, bullgare, serbe etj.
    Krahas ketyre, perhapja e shkrimit shqip pengohej gjithashtu nga mungesa e nje alfabeti te perbashket per gjithe shqiptaret. Atdhetaret shqiptare me te drejte e shihnin mungesen e nje alfabeti te njejte si nje shenje dasie qe pengonte bashkimin e konsolidimin kombetar te shqiptareve.
    Por si ceshjtja e shkolles shqipe, ashtu edhe ajo e vendosjes se nje alfabeti te njejte te gjuhes shqipe, qene shnderruar ne probleme politike, zgjidhja e te cilave do te varej nga zhvillimi i pergjithshem i Levizjes Kombetare Shqiptare.

  2. #107
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IX

    ZHVILLIMI I IDEOLOGJISe DHE I KULTUReS Se RILINDJES KOMBeTARE
    (VITET 80 Te SHEK. XIX - 1912)

    2. LETeRSIA DHE ARTET

    Letersia
    Ringjallja nacionale, levrimi i shqipes si gjuhe e kultures, organizimi i arsimit kombetar dhe themelimi i letersise kombetare ne rrafshin kulturor, si dhe krijimi i shtetit te pavarur ne rrafshin politik, keto ishin pikat kyce te programit te levizjes se Rilindjes, prej se ciles lindi shkolla e romantizmit shqiptar te shek. XIX, qe u perurua ne vepren "Kenget e Milosaos" (1836) te Jeronim de Rades per te marre formen e plote ne veprat e Naim Frasherit, Pashko Vases, Ndre Mjedes, Zef Serembes, Gavril Dares (te Riut), Andon Z. cajupit, Luigj Gurakuqit, Asdrenit, Gjergj Fishtes, Filip Shirokes e te tjereve. Ishte ky nje romantizem tipik ballkanik, i mbrujtur me frymen e clirimit kombetar, me mallin e mergimtarit dhe me patosin retorik te evokimit te mesjetes shqiptare, domethene te lufterave te Gjergj Kastriotit Skenderbeut. Letersia e Rilindjes u frymezua nga idete e romantizmit nacional dhe te iluminizmit, qe u kultivuan ne rrethet e inteligjencies shqiptare, e cila jetonte kryesisht ne mergim, ne ngulimet e vjetra shqiptare ne Itali dhe ne ngulimet e reja ne Stamboll, Bukuresht, ShBA, Sofje e Kajro. Kjo shkolle letrare levroi kryesisht poezine. Heroi i saj ishte njeriu etik, shqiptari luftetar e me pak njeriu tragjik. Ne procesin e zhvillimit te saj nisen te integrohen gjithnje e me shume ne te edhe idealet shoqerore demokratike te ndikuara nga orientimi ne pergjithesi perendimor i kultures shqiptare te Rilindjes. Kete prirje e shprehu ne menyre poetike, Naim Frasheri, ne vargjet sintetike: "Jak' o dit' e uruar, / Qe lint nga perendon".
    Pjese e ketij procesi ishte dhe pasurimi i krijimtarise letrare me idealet humaniste per rilindjen e njeriut dhe lirine e individit, per persosjen e tij morale dhe emancipimin e tij nga prangat e mesjetes, nga mendesia e normat e moralit te saj qe e ndrydhte shpirtin e njeriut dhe e mbante ne padije e erresire. Poezia, sidomos poezia lirike e Rilindjes, i solli letersise shqipe boten shpirterore te individit, dramat e kerkimet e tij morale, nje bote ne levizje e te trazuar, nje shpirt te zgjuar nga gjumi mesjetar qe e mpinte mendjen njerezore.
    Nje tipar i rendesishem i kultures dhe i letersise se Rilindjes eshte rigjallerimi dhe rivleresimi i vlerave tradicionale te kultures shqiptare, sidomos lidhja e ngushte e saj me folklorin vendas, riaktivizimi i motiveve dhe i formave poetike te krijimtarise gojore popullore. Gjurmimi i kesaj tradite dhe botimet ne fushe te saj ("Rapsodi te nje poeme arbereshe" me 1866 nga De Rada, "Permbledhje te kengeve popullore dhe rapsodi te poemave shqiptare" me 1871 nga Zef Jubani, "Beleta shqiptare" me 1878 nga Thimi Mitkoja, "Valet e detit" me 1908 nga Spiro Dineja etj.) ishin pjese e programit kulturor te Rilindjes Kombetare per afirmimin e identitetit etno-kulturor te shqiptareve.
    Por letersia e kultura e Rilindjes u zhvilluan ne marredhenie te ngushta me kulturat perendimore e lindore, duke marre prej tyre ato elemente qe i pergjigjeshin frymes se tyre dhe duke ruajtur natyren vendase.
    Levizja mendore dhe letrare e Rilindjes krijoi nje kulture te re; ajo hapi epoken e kultures moderne te shqiptareve.
    Fillimet e letersise se Rilindjes lidhen me krijimtarine poetike te nje grupi poetesh nga veriu, te cilet qendrojne ne kapercyell te dy koheve. Nga njera ane ata me shkrimet e tyre fetare zgjasin, pas nje heshtjeje gati trecerekshekullore, traditen e letersise se vjeter klerikale katolike, kurse nga ana tjeter me disa vjersha te tyre, ku u buthtuan motivet e para atdhetare, u bene nismetare dhe pararendes te letersise se re. Keta ishin Preng Doci (1847-1917), abati i Mirdites, Pjeter Zarishi (1806-1866) nga Zadrima, Leonardo de Martino (1830-1923) arberesh i ardhur si misionar franceskan ne Shqiperi dhe Ndue Bytyci (1847-1917) prej Kosove.
    Disa vjersha te ketyre poeteve jane te mbrujtura me frymen atdhetare dhe me notat e kushtrimit per lufte kunder pushtuesit, duke i hapur udhen edhe nje levizjeje te gjere artistike letrare, qe do te zhvillohej ne Shkoder ne mbarim te shek. XIX dhe qe pati si perfaqesues te saj Ndre Meden, Gjergj Fishten, Luigj Gurakuqin, Filip Shiroken.

  3. #108
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IX

    ZHVILLIMI I IDEOLOGJISe DHE I KULTUReS Se RILINDJES KOMBeTARE
    (VITET 80 Te SHEK. XIX - 1912)

    2. LETeRSIA DHE ARTET

    Naim Frasheri (1846-1900)
    Naim Frasheri eshte figura qendrore e letersise se Rilindjes dhe nje nga perfaqesuesit me te shquar te levizjes kombetare, njeriu qe u pagezua per se gjalli si "apostull i shqiptarizmes" dhe "bilbili i gjuhes shqipe". Lindi ne Frasher te Dangellise, ku mori mesimet e para nga hoxha i fshatit. Me shpernguljen e familjes ne Janine, prane vellait te madh Abdylit, qe sherbente si nepunes atje, Naimi hyri ne gjimnazin Zosimea te qytetit, ku mori nje kulture te gjere per kohen. Pervec njohjes me kulturat klasike, pervec se persosi njohurite ne persisht dhe mesoi edhe gjuhe te tjera, si greqishten, frengjishten etj., Naimi atje ra ne kontakt me idete e iluminizmit freng, qe i hapi udhen Revolucionit te vitit 1789; lexoi Rusone e Volterin, per te cilet ruajti nje admirim te vecante gjate gjithe jetes, ashtu si e ruajti edhe per shkrimtaret e medhenj te shkolles se romantizmit francez, Hygone, Lamartinin e te tjere. Naimi u ndodh keshtu ne kryqezimin e dy kulturave, te kultures lindore e te kultures perendimore, te cilat lane gjurme ne formimin dhe ne vepren e tij, pa mundur te shtypin natyren e saj vendase.
    Pasi kreu me 1870 gjimnazin, Naimi shkoi ne Stamboll per te gjetur pune, por klima nuk i shkoi shendetit te tij te dobet dhe u kthye ne Shqiperi, ku punoi per dhjete vjet si nepunes dogane ne Janine, ne Sarande e ne Berat. Me 1882 u vendos perfundimisht ne Stamboll prane vellait, Samiut, ku edhe mbylli syte me 20 tetor 1900. Atje ai u be shpirti i Shoqerise se Stambollit qe e kryesonte Samiu.
    Por ne vitet e Lidhjes se Prizrenit Naimi u ndodh ne Shqiperi dhe mori pjese aktive ne ngjarjet e saj, sidomos ne organizimin e mbledhjeve qe u bene ne Frasher e ne Janine per mbeshtetjen e perkrahjen e Lidhjes. Me 1880 shkroi te paren veper shqip me permbajtje atdhetare, poemthin "Shqiperia", e cila u prit me entuziazem ne rrethet patriotike. Ne kete poeme ai shpalli poetikisht te gjitha idete qe do te formonin me tej trungun e vepres se tij atdhetare dhe te gjithe poezise atdhetare te Rilindjes.
    Naimi iu kushtua teresisht veprimtarise atdhetare; ai dha ndihmese te shquar per botimin e revistes "Drita - Dituria", dhe ne nje periudhe te shkurter 13-vjecare (1886-1899) botoi 15 libra. Vetem ne vitin 1886 botoi ne shtypshkronjen e Bukureshtit 6 libra, "Bageti e Bujqesija", "Vjersha per mesonjetoret e para", "E kendimit te cunave kendonjetoreja" me dy vellime, "Istori e pergjithshme" dhe "Diturite". Me pas do te botonte "Tehajylat" ("enderrimet", 1885), "Lulet' e veres" (1890), "Mesime" (1894), "Parajsa dhe fjala fluturake" (1894), "Gjithesia" (1895), "Fletore e bektashinjve" (1896), "Istori e Skenderbeut" (1898), "Qerbelaja" (1898), "Istori e Shqiperise" (1899) e te tjera.
    Sic shihet, nje vend te gjere i dha ai botimit te librave per te cilat kishte nevoje shkolla shqipe. Si atdhetar iluminist ai i kushtoi vemendje jo vetem pajisjes se brezit te ri me dije shkencore. Naimi kishte koncepte te perparuara pedagogjike. Ai ishte per barazine e djemve dhe te vajzave per te mesuar, per perfshirjen e lendeve shkencore ne programet shkollore, per nje edukate morale te persosur dhe per njesimin e mesimit me edukaten.
    Vepra poetike e Naimit vuri bazat e letersise kombetare dhe luajti nje rol te dores se pare per zgjimin e vetedijes atdhetare te bashkekombesit. Ai u be themeluesi i nje letersie te re me permbajtje atdhetare e njerezore, me force artistike dhe me vlera te shquara stili, duke zgjeruar jo vetem tematiken dhe problematiken e saj, por duke i kthyer fjales shqipe forcen e saj estetike, duke i dhene shqipes fytyren e nje gjuhe te levruar te kultures moderne te shqiptareve. Me poemat e vjershat e tij lirike Naimi i kendoi mallit e dashurise per atdhe, krenarise kombetare dhe te kaluares se lavdishme te shqiptareve. Por ai zbuloi edhe te fshehtat e shpirtit njerezor duke medituar per jeten dhe vdekjen, bukurine dhe dashurine, qenien dhe mosqenien, perendine dhe gjithesine, ne frymen e panteizmit poetik e filozofik qe karakterizon mendimin e tij.
    Nje himn te pashoq i thur Naimi dashurise per atdhe e mallit per te, bukurive te natyres shqiptare e krenarise kombetare ne poemen "Bageti e Bujqesija". Me kete veper Naimi krijoi poezine e madhe te atdheut dhe me nje gjuhe magjepse poetike shprehu ndjenja e emocione qe s'kishte mundur t'i krijonte para tij poezia shqipe. Ai shpalli mbi te gjitha ndjenjen e krenarise kombetare, permes vargjeve: "Ti Shqiperi me ep ndere, / Me ep emerin shqipetar; / Zemerne ti ma gatove / Plot me deshire dhe me zjarr".
    Poema eshte nje shfrim lirik i ndjenjave te poetit te pushtuar nga malli i gjuhes dhe i bukurive te vendlindjes, nga kujtimet e rinise se kaluar ne gji te saj, te poetit te magjepsur nga kulti i tokes dhe i punes, te poetit qe e perjeton dashurine per Shqiperine dhe krenarine per te si nje ndjenje njerezore qe kerkon t'ua percjelle gjithe bashkatdhetareve te vet, me fjalen e vet poetike, me gjuhen e zemres se zjarrte, qe zhuritet nga malli e dashuria per cdo gje shqiptare.
    Naimi pohoi me gjuhen e artit qenien e atdheut e te atdhetarizmit shqiptar, duke krijuar imazhin poetik te memedheut qe u mungonte shqiptareve, qe e kishin dhe nuk e shikonin ose nuk e ndienin se e kishin ashtu te bukur e madheshtor, ashtu si e pershkruan poeti, te ringjallur se vdekuri me nje dashuri te pergjeruar prej fjales poetike. Ky imazh i ftonte shqiptaret te ktheheshin ne atdhe. Metafora e madhe e kthimit, e pranishme jo vetem ne kete poeme te Naimit, por ne gjithe letersine romantike te Rilindjes, nuk eshte e njejte me endrren romantike per t'u kthyer ne viset ekzotike, ose ne gjirin e jetes se lire e te paperlyer nga semundjet e qyteterimit modern; nuk eshte thjesht nje arratisje romantike larg rremujes e rremetit te jetes urbane, por nje mall per atdheun e humbur dhe nje thirrje qytetare per t'iu kthyer vlerave te vendlindjes, per t'i ringjallur ato e bashke me to per te ringjallur kombin. Ky ishte misioni i poezise se Naimit, i cili u njejtesua ne vetedijen e kombit me qiririn qe digjet per njeriun dhe per lirine.
    Historia, sidomos epoka e Skenderbeut, perbente per rilindesit nje trashegim te cmuar dhe nje deshmi te identitetit e te se drejtes se shqiptareve per te jetuar te lire ne atdheun e tyre. Me vetedijen e ndikimit te madh te se kaluares per formimin e ndergjegjes kombetare dhe per zgjimin e ndjenjave liridashese, Naim Frasheri krijoi poemen epike "Istori e Skenderbeut", e cila, pikersht per keto arsye, u be nje nga veprat me te lexuara gjate Rilindjes. Me kete veper ai realizoi nje enderr te lashte te shqiptareve, per te pasur edhe ata si popujt e tjere eposin e tyre historik. Poema evokoi me nje patos te ngritur atdhetar e romantik qendresen peseshekullore te shqiptareve kunder vershimit osman dhe heroin e kesaj qendrese, figuren e Gjergj Kastriotit Skenderbeut.
    Naim Frasheri ishte njeri i Rilindjes dhe Rilindja Shqiptare bashkonte ne vetvete idealet politike qytetare te rilindjes se kombit dhe idealet humane te rilindjes se njeriut. Rilindja e kombit dhe liria e kombit ne mendimin e Naimit eshte e lidhur me rilindjen e njeriut e me lirine e njeriut, me zgjimin e pasurimin e tij mendor e shpirteror, me persosjen e tij morale. Ne kete veshtrim perjetimet lirike te Naimit te shprehura ne vjershat e "Luleve te veres" synojne te afirmojne nje bote te re ndjenjash njerezore, aspiraten e poetit per emancipimin e njeriut dhe per pohimin e individualitetit e te personalitetit te tij.
    Keto motive i sollen nje risi e nje pasuri artistike te panjohur me pare poezise shqipe; me to Naim Frasheri themeloi stilin e mirefillte lirik ne letrat shqipe dhe ngriti fjalen shqipe ne rrafshin e poezise e te artit te vertete.
    Vepra e Naim Frasherit sintetizoi prirjet me te mbara te zhvillimit historik e kulturor kombetar te shqiptareve dhe beri epoke duke e nxjerre ne nje udhe te re letersine e tyre.
    Disa shekuj te shqipes se shkruar para Naimit kishin krijuar nje tradite, ne thellesi te se ciles gjellinte dashuria per gjuhen shqipe dhe gjente shprehje prirja e nje zhvillimi te mevetesishem kulturor te nje kombi qe e dallonte veten nga te tjeret edhe ne kete rrafsh, sado qe trysnia e gjuheve dhe e kulturave te huaja mbi te ishte e madhe. Por rendesine e kesaj tradite e kufizonte fakti qe shpirti i shqipes ndrydhej ne te brenda funksionit kryesisht didaktik, utilitar, te letersise se shekujve XVI-XVIII, si dhe fakti qe ajo nuk kishte arritur te fitonte vazhdimesine e njesine e brendshme.
    Vepra e Naimit kaperceu keto kufizime, prandaj ajo shenoi nje ndryshim epokal ne kulturen shqiptare duke krijuar nje letersi te nje tipi te ri qe shprehu shpirtin e kombit e te kohes me nje gjuhe poetike, ne te cilen fjala shqipe tingelloi me te gjitha vlerat e saj te shprehjes plastike e veterefleksive.
    Duke vene ne baze te gjuhes se poezise gjuhen popullore, Naim Frasheri e emancipoi shprehjen poetike nga konvencionalizmi dhe i cliroi fjalet nga inercia e nje tradite te ngurtesuar prej gjuhes se konsakruar te librave te dogmes, ose prej trysnise se modeleve te huaja poetike. Me vepren e Naimit letersia shqiptare mohoi ne thelb traditen e zhvillimit te saj te varur nga ndikimi i letersive dhe i kulturave te tjera; ajo nisi te zhvillohej ne menyre te pavarur si letersi e kombit shqiptar, me tiparet e veta. Naimi e afroi keshtu letersine me proceset e zhvillimit shpirteror e kombetar te shqiptareve dhe e beri shprehese te njemendte te ndergjegjes se tyre morale e estetike.
    *

    Ne fund te shek. XIX dhe ne fillim te shek. XX shfaqen dukuri te reja ne zhvillimin e letersise shqipe, e cila ndonese vijon te mbetet brenda kuadrit te Rilindjes, nis te njohe procesin e dizintegrimit te romantizmit si drejtim letrar. Nje brez me i ri shkrimtaresh qe erdhen pas Naimit, duke ndjekur traditen e Rilindjes ne trajtimin e motivit patriotik, e pasuruan me nje problematike te re shoqerore permbajtjen e letersise, me gjini e forma te reja te shprehjes artistike. Ne krijimtarine e disa syresh u pershenjen shfaqjet e para te realizmit. Ne kete grup shkrimtaresh bejne pjese Andon Z. cajupi, Asdreni, Ndre Mjeda, Gjergj Fishta, Faik Konica e te tjere. Ata e vazhduan krijimtarine e tyre edhe pas vitit 1912, kur mbyllet epoka e Rilindjes si etape historike. Krijimtaria e dy te fundit i perket me shume fazes se re qe nisi ne zhvillimin e letersise shqipe pas krijimit te shtetit te pavarur shqiptar.

  4. #109
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IX

    ZHVILLIMI I IDEOLOGJISe DHE I KULTUReS Se RILINDJES KOMBeTARE
    (VITET 80 Te SHEK. XIX - 1912)

    2. LETeRSIA DHE ARTET

    Andon Z. cajupi (1866-1930)
    Andon Zakoja, i njohur me pseudonimin cajupi, lindi ne Sheper te Zagorise, ku mori edhe mesimet e para. Me pas u shkollua ne nje lice francez ne Aleksandri, kurse studimet e larta per drejtesi i kreu ne Gjeneve. Prej andej u kthye ne Egjipt ku e ushtroi fare pak profesionin per te cilin u diplomua dhe iu kushtua teresisht levizjes patriotike, duke u bere nje nga figurat qendrore te kolonise shqiptare te Misirit.
    Shkrimi i pare qe njihet prej cajupit eshte artikulli "Duke kerkuar nje alfabet", botuar ne revisten "Shqiperia" te Bukureshtit. Ne kete artikull te shkruar ne frengjisht poeti i ardhshem mbron idene e perdorimit te alfabetit latin dhe parashtron pikepamjet e tij te perparuara per zhvillimin e levizjes kombetare.
    Me 1902 cajupi doli para lexuesit me permbledhjen poetike "Baba Tomori", qe beri jehone dhe u prit mire per frymen luftarake qe mbartte poezia e tij dhe per risine qe ajo sillte ne motivet, ne frymen dhe ne mjetet e shprehjes. Ne vjershat atdhetare ndihet ndikimi i Naimit, vecse poezia e cajupit me kete teme pershkohet nga nota te forta luftarake dhe nga thirrje te hapura per te rrokur armet kunder pushtuesit. "cvish rrobat e Roberise, / Memedhe, / Vish armet e trimerise, / Se ke ne!" shkruan cajupi ne vjershen "Shqipetar".
    Ne poezine e tij te zjarrte cajupi u bente jehone zhvillimeve te vrullshme ne levizjen kombetare me agimin e shekullit te ri, qe cuan ne formimin e cetave te lirise dhe ne kryengritjet e medha te viteve 1910-1912.
    Poezia e cajupit vinte gishtin edhe ne plagen e percarjes e te vellavrasjes dhe i ftonte shqiptaret te linin pas merite e te bashkonin armet kunder pushtuesit osman e kunder synimeve te shovinisteve fqinje. Demokratizmi i permbajtjes, notat luftarake dhe fryma satirike demaskuese ndaj armiqve te ceshtjes kombetare e bene poezine e cajupit te perhapet shpejt e te kete nje ndikim te madh te lexuesit.
    Me nje ndjenje te holle poetike ka trajtuar cajupi edhe motivet dashurore e ato shoqerore ne disa prej vjershave me te mira te "Baba Tomorit". Ne fund te kesaj permbledhjeje ai ka perfshire edhe komedine "14 vjec dhenderr", nje komedi realiste qe zuri vend te sigurt ne repertorin e teatrit shqiptar. Me 1910 ai shkroi komedine tjeter "Pas vdekjes", e cila u botua me 1937, 7 vjet pas vdekjes se poetit. Komedia zhvilloi idene e fejtonit "Klubi i Selanikut", botuar prej tij me 1909, duke demaskuar ata qe ishin bere vegel e xhonturqve ne Shqiperi dhe duke vene ne loje naivet qe binin ne gracken e propagandes xhonturke.
    E kesaj periudhe eshte edhe poema satirike ne doreshkrim "Baba Musa lakuriq", nje ritregim parodik i ngjarjeve te bibles. Me kete veper ai e zgjeron shume rrethin e motiveve dhe problematiken e poezise shqipe, peruron kritiken ndaj veseve e thelbit moral te njeriut, duke sjelle ne letersine shqipe nje permase te re, qe do ta thellonte me tej satira e Gjergj Fishtes dhe e Faik Konices.
    Me cajupin nis te shfaqet ne jeten e re letrare shqiptare tipi i poetit civik, qe ndjeu nga te paret krizen e idealeve te Rilindjes, edhe pse me ato e lidhnin mijera fije. Ai pati kurajon ta shihte te verteten ne sy, sepse i kishte dale dehja nga romantizmi nacional i Rilindjes, i cili, i marre integralisht, pa nje qendrim kritik dhe vetekritik, nuk i pergjigjej me situates se re historike. Perballe imazhit te nje jete idilike, poetit i vrisnin syte plaget shoqerore e morale ne trupin e kombit, kur demaskoi pa meshire bejleret e feudalet e degraduar. Perballe mitit te harmonise shoqerore ai shihte kundershti e kontraste te mprehta, te cilat i pikasi edhe ne gjirin e levizjes kombetare. Ne ndeshjen midis vetedijes romantike dhe vetedijes realiste, kritike te cajupit po fitonte kjo e fundit, duke i hapur rrugen realizmit ne letersine shqiptare te fillimit te shek. XX.
    cajupi u be nje poet popullor edhe sepse e mbrujti poezine e tij sipas modeleve te poezise popullore. Ai mbeti nje shembull klasik i poetit qe shprehu shpirtin e popullit me nje gjuhe poetike te thjeshte e te drejtperdrejte, por shprehese dhe te fresket.

  5. #110
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IX

    ZHVILLIMI I IDEOLOGJISe DHE I KULTUReS Se RILINDJES KOMBeTARE
    (VITET 80 Te SHEK. XIX - 1912)

    2. LETeRSIA DHE ARTET

    Asdreni (1872-1947)
    Aleks Stavre Drenova - Asdreni lindi ne Drenove te Korces me 1889 dhe mergoi ne moshe fare te re ne Rumani. Atje kaloi nje jete me shtrengesa ekonomike qe s'iu ndane deri ditet e fundit kur mbylli syte ne Bukuresht. Shpejt u aktivizua gjallerisht ne perpjekjet e kolonise se Bukureshtit ne luften per clirim kombetar dhe u be nje nga veprimtaret dhe figurat qendrore te asaj kolonie. Nisi te shkruante poezi e artikuj publicistike ne fillim te shek. XX. Vjershat e para i botoi ne faqet e shtypit shqiptar. Ato i permblodhi ne librin "Rreze dielli" (1904). Poezia e Asdrenit ndiqte traditen e Naimit e te cajupit, lartesonte traditat liridashese te shqiptareve dhe te kaluaren e tyre, himnizonte dashurine per atdhe dhe i grishte bashkatdhetaret te rreshtoheshin ne luften per clirim kombetar. Vepra me e rendesishme e Asdrenit e botuar gjate Rilindjes eshte "endrra e lote" (1912). Kjo permbledhje poezish dallohet per pasurine e motiveve, per frymen atdhetare e demokratike dhe per nje nivel te ri artistik. Ne disa poezi te ketij vellimi poeti demaskon pushtuesit, i thur himn trimerise qe treguan kryengritesit e lirise ne ngjarjet e viteve 1911-1912 dhe fshikullon me nota ironike ate pjese te parise qe iu shmang luftes clirimtare. Ne keto vjersha, si "Zeri i kryengritesve", "Krereve tradhtare", "cperblimi", motivet e luftes per clirim kombetar u gershetuan me motivet e pakenaqesise ndaj padrejtesise shoqerore. Vepra e Asdrenit shenonte keshtu nje hap per kalimin nga romantizmi ne realizem, nga paraqitja e idealizuar e jetes dhe e traditave ne kritiken e realitetit historik e shoqeror te kohes.
    Kjo kritike dhe ndjenja e zhgenjimit te njerezve te thjeshte nga rezultatet e luftes qe bene per clirim kombetar e shoqeror, u thellua ne krijimtarine e Asdrenit pas viteve 20 dhe gjeti pasqyrim ne vellimin "Psallme murgu", qe u botua ne vitin 1930. Me kete veper Asdreni bente nje hap te shenuar perpara edhe si artist. Poezia e Asdrenit dhe e disa krijuesve te tjere te kesaj periudhe, tregonte se ideja kombetare po i hapte udhe idese njerezore. Asdreni la shume vjersha ne doreshkrim, midis tyre nje permbledhje poezish me titull "Kambana e Krujes" qe u botua pas clirimit.
    Rendesi ne krijimtarine e Asdrenit ka edhe publicistika e tij. Ne artikullin "Dy-tri fjale per oxhakesine" botuar ne revisten "Albania" te Faik Konices me 1902, Asdreni demaskon ate pjese te parise feudale qe merrte neper kembe sakrificat e atyre qe derdhnin gjak per lirine e vendit.
    Vend me rendesi ne publicistiken e Asdrenit zene edhe shkrimet qe denoncojne synimet e shteteve shoviniste fqinje dhe pohojne besimin e forcave te verteta kombetare per fitoren e lirise.
    Asdreni ka hyre ne historine e letersise shqiptare si nje poet atdhetar e demokrat, qe me vepren e tij ndikoi per zgjimin e ndergjegjes kombetare e shoqerore dhe per pasurimin e poezise shqipe me forma e mjete te reja shprehese.

  6. #111
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IX

    ZHVILLIMI I IDEOLOGJISe DHE I KULTUReS Se RILINDJES KOMBeTARE
    (VITET 80 Te SHEK. XIX - 1912)

    2. LETeRSIA DHE ARTET

    Ndre Mjeda (1866-1937)
    Motivet atdhetare e demokratike formojne permbajtjen edhe te krijimtarise poetike te Ndre Mjedes, nje poet i lindur ne Shkoder dhe i shkolluar per teologji ne disa vende te Evropes kur u kthye ne atdhe, punoi si famulltar. Iu kushtua qe heret levizjes atdhetare. Me 1901 se bashku me te vellane themeloi shoqerine "Agimi", e cila krijoi nje alfabet te shqipes dhe botoi disa tekste me kete alfabet. Per pergatitjen filologjike qe kishte me 1902 mori pjese ne nje kongres orientalistesh qe u mbajt ne Hamburg, kurse ne Kongresin e Manastirit me 1908 u zgjodh anetar i Komisionit per hartimin e alfabetit te njesuar te shqipes. Me 1916-1917 ishte anetar i Komisise Letrare ne Shkoder. Mori pjese aktive ne levizjen demokratike te viteve 1920-1924 dhe u zgjodh edhe deputet. Pas renies se kesaj levizjeje u terhoq nga jeta politike dhe punoi si prift i thjeshte ne Kukel. Vitet e fundit i mbylli si mesues i gjuhes shqipe ne Shkoder.
    Krijimtaria poetike e Ndre Mjedes nis heret, por pjesen me te madhe te poezise se tij e botoi pas shpalljes se Pavaresise. Permbledhja e pare qe botoi ne ato vite ishte "Juvenilia" (1917), ku perfshihen vjersha te shkruara ne fund te shek. XIX e ne fillim te shek. XX.
    Poema romantike "Vaji i bylbylit", e shkruar me 1887 ne frymen e Rilindjes, pershkohet nga ideja patriotike dhe nga malli i te merguarit per vendlindjen. Por krahas vjershave me tone elegjiake Ndre Mjeda shkroi dhe poezi te mbrujtura me frymen luftarake te poezise se fundit te Rilindjes. Ne poemen "Liria" (1910-1911) gjeti jehone kryengritja e malesoreve te Veriut me 1911, lufta e tyre dhe aspirata per drejtesi shoqerore. Motivet shoqerore dhe fryma demokratike erdhen duke u thelluar ne krijimtarine e Ndre Mjedes. Ne poezine "Mustafa Pasha ne Babune" poeti ka shpotitur qendrimin e lekundshem te asaj pjese te parise feudale qe iu shmang luftes kunder pushtuesit osman. Ndre Mjeda eshte autor edhe i shume krijimeve per femije, te mbrujtura me idete e moralit te Rilindjes, me frymen e dashurise per njeriun, per lirine dhe per natyren.

  7. #112
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IX

    ZHVILLIMI I IDEOLOGJISe DHE I KULTUReS Se RILINDJES KOMBeTARE
    (VITET 80 Te SHEK. XIX - 1912)

    2. LETeRSIA DHE ARTET

    Shtjefen Gjecovi (1873-1929)
    Shkrimtar, etnolog e arkeolog, qe u dallua sidomos ne lemin e zbulimit dhe te afirmimit te traditave etnokulturore te shqiptareve. Pergatiti vepren madhore "Kanuni i Leke Dukagjinit", pjese te se ciles u botuan me gjallje te tij ne revisten "Hylli i Drites"; si liber me vete doli ne vitin 1933 me nje parathenie te Gjergj Fishtes. Kjo veper eshte nje monument i se drejtes zakonore te shqiptareve dhe e beri te njohur autorin ne rrethet shkencore.
    Shtjefen Gjecovi lindi ne Janieve (Kosove) ku mori mesimet e para, kurse te mesmet i kreu ne Kolegjin Franceskan te Troshanit, per te vijuar me pas studimet teologjike ne Bosnje. Sherbeu si famulltar ne vise te ndryshme, si ne Peje, ne Kurbin, ne Gomsiqe etj. Ne Arbenesh te Zares punoi per nje kohe si mesues i shqipes. Mori pjese ne kryengritjet kunderosmane te viteve 1909-1912 dhe me pas ne Luften e Vlores me 1920. Duke jetuar mes njerezve mblodhi traditat gojore, etnografike, te drejten zakonore dhe u interesua per gjuhesine e arkeologjise. Gjithe veprimtarine e tij te shumanshme kulturore e pershkon atdhetarizmi. Kjo veprimtari u be shkak te vihej ne shenje te rretheve shoviniste serbe, te cilat organizuan vrasjen e tij me 14 tetor 1929.
    Gjecovi eshte autor i Drames "Dashtunia e Atdheut" (1901), i vepres morale-didaktike "Agimi i Gjytetnise" (1910) dhe i shume artikujve e studimeve etnologjike e arkeologjike botuar ne organe te ndryshme te shtypit te kohes, sidomos ne revisten "Albania" te F. Konices, ku bashkepunoi me pseudonimin "Lkeni i Hasit". Gjecovi la shume vepra ne doreshkrim, si "Shqiptari ngadhnjyes" (1904), "Princi i Dibrave" apo "Mojs Golemi" (Drame), "Mnera e Prezes" (1902), "Perkrenarja e Skenderbeut" etj. Shumica e ketyre doreshkrimeve ruhen ne Arkivin e Shtetit ne Tirane.
    Puna e Gjecovit eshte ne vazhden e veprimtareve te Rilindjes per te mbledhur e per te deshmuar traditat kombetare dhe lashtesine historike te shqiptareve, kulturen e tyre materiale dhe shpirterore, per te levruar fjalen shqipe dhe per te forcuar vetedijen kombetare te popullit te vet.
    *
    * *
    Vitet e fundit te Rilindjes u aktivizua edhe nje brez poetesh te tjere. Filip Shiroka (1859-1935), qe pati botuar nje vjershe luftarake me titull "Ne arme Shqiperi" ne vitet e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit. Me 1933 nxori vellimin "Zani i zemres", ku permblodhi vjersha atdhetare te shkruara ne kohe te ndryshme, midis tyre poezine e njohur "Shko dallendyshe", e cila eshte e mbushur me mall per vendlindjen. Ai mbeti ne kujtesen e lexuesve si poet i mallit per atdhe.
    Ne fillim te shek. XX ne faqet e shtypit botuan vjersha edhe Luigj Gurakuqi (1879-1925), Hile Mosi (1885-1933), Risto Siliqi (1882-1936), Mihal Grameno (1872-1931) e te tjere. Luigj Gurakuqi, pervec poezise se tij atdhetare, shquhet edhe ne fushe te mendimit estetik e kritik. Ai mori pjese gjithashtu ne Kongresin e Manastirit. Ne vitet e Revolucionit te qershorit ai u be nje nga figurat qendrore te kohes, perkrah Fan Nolit. Risto Siliqi, vec te tjerave, u be kronikan i kryengritjeve te malesise per liri me vepren "Pasqyra e diteve te pergjakshme" (1912).
    Ne kete periudhe hyne ne levizjen kombetare e letrare edhe Gjergj Fishta (1871-1940) e Faik Konica (1876-1942), te cilet do ta zhvillonin veprimtarine e tyre krijuese kryesisht ne vitet e Pavaresise, duke u bere dy nga figurat qendrore te kultures shqiptare te kohes.

  8. #113
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IX

    ZHVILLIMI I IDEOLOGJISe DHE I KULTUReS Se RILINDJES KOMBeTARE
    (VITET 80 Te SHEK. XIX - 1912)

    2. LETeRSIA DHE ARTET

    Folklori dhe folkloristika
    Epoka e Rilindjes shenoi nje pasurim te metejshem te folklorit, nje rritje cilesore si ne permbajtje, ashtu edhe ne konceptimin e dukurive shoqerore-politike, ne raport me folklorin e periudhave te meparshme historike.
    Ndonese fillimet e folkloristikes shqiptare shenohen me botimin e nje numri fjalesh te urta nga Frang Bardhi me 1635, eshte kryesisht gjysma e dyte e shek. XIX periudha, gjate se ciles u be i mundur publikimi i shume permbledhjeve me krijime folklorike, te mbledhesve te ndryshem shqiptare e te huaj.
    Shqiptaret qe u moren me mbledhjen dhe me botimin e folklorit u nisen per vepra te tilla te nxitur kryesisht nga motive atdhetare. Thimi Mitkoja ne parathenien e botuar te permbledhja e tij folklorike "Beleta shqiptare" shpreh qarte qellimin e ndermarrjes se tij: "shpetimi dhe dhenia brezave qe vine, i fjalevet dhe i tekstevet shqipe, te cilat, para disa vjetesh i mblodha me shume mundim e shpenzime, dhe besoj se do te kene nje vlefte, sepse ne keto duket origjina, karakteri, zakonet e races shqiptare...".
    Spiro Dineja, duke shkruar per vlerat e krijimtarise folklorike ne pergjithesi dhe te kengeve ne vecanti, ne parathenien e permbledhjes "Valet e detit" (1908) pohon se "keto jane shume te nevojshme e te vjejtura per kombin tone, se nder keto shikonjem te ngjarat e cdo kohe, qe kane shkuar si valet e detit dhe prej ketyreve munt te dale nje istori e plote".
    Ne parathenien e permbledhjes se Vincenc Prenushit "Kange popullore gegenishte" (1911) thuhet se qellimi i botimit "asht perparimi dhe qyteterimi i kombit... Kanga popullore asht e madhnueshme per kah t'benet e vet t'permrenshem, asht e hijshme edhe kah trajta e vet... ajo do ruajte si nje visar i cmueshem, si nje flake, prej t'cilles do t'marre drite e ner komi".
    Rilindesit qe u moren me folklorin pergjithesisht e cmonin ate si pjese te rendesishme te trashegimise e te vazhdimesise kulturore te kombit shqiptar, nje nga deshmite e veteqenies kombetare, tregues te aftesive e te mundesive qe kishte pasur dhe vijonte te kishte populli yne per krijimin e vlerave artistike shpirterore.
    Ndonje prej ketyre atdhetareve te perkushtuar, sic ishte Thimi Mitkoja, e shihte folklorin edhe si nje potencial me vlera te spikatura dhe me funksione te qarta per krijimin e nje hapesire te njesuar shqiptare, duke iu kundervene perpjekjeve asimiluese, por edhe proceseve vetemenjanuese kombetare, kudo qe jetonin shqiptaret. Sipas tyre, edhe folklori jepte ndihmesen e vet per te ruajtur te gjalle dhe per te perforcuar ndergjegjen kombetare, si dhe per te deshmuar identitetin kombetar shqiptar. "Shqiptari, duke dashur pa fund atdheun e tij, do dhe bashkatdhetarin e tij, edhe kur ay eshte ne tjeter fe, sepse fene e ka ne vend te dyte, kur puna eshte per atdheun e pergjithshem. Ne kenget heroike te popullit gjenden shume shembella te tilla, qe s'e kane shoqen, patriotizmi dhe lirije te fese".
    Keto mendime te shprehura nga Thimi Mitkoja hasen edhe te rilindes te tjere qe u moren me folklorin. Keta e shihnin folklorin si percjelles te vlerave shpirterore, te tipareve e te virtyteve me te qenesishme te shqiptareve, te ndjenjave e te shijeve te tyre.
    Gjate periudhes se Rilindjes u shtrua edhe nevoja e njohjes dhe e botimit te kultures popullore ne pergjithesi e te folklorit ne vecanti, si lende e pare per ndricimin e shume problemeve nga e shkuara dhe nga bashkekohesia, por edhe si nxitje per te ardhmen. Mbledhja e botimi i folklorit, sipas tyre, do t'i sherbente per te pohuar gjenezen e lashte e te perbashket te shqiptareve (krijimtaria folklorike e kohes ne nje mase te madhe ishte percjelle nga rrjedhat shekullore), si edhe per ruajtjen e vlerave me te qenesishme brenda njesise etnike.
    Nga ana tjeter, sipas rilindesve, folklori ndihmonte bashkimin kombetar, zgjonte ndergjegjen disi te topitur, e hidhte popullin ne veprime konkrete per clirim nga pushtuesit. Po keshtu, folklori sherbente edhe per krijimin e kultures se re qe i duhej memedheut si per te arritur clirimin kombetar, ashtu edhe per te formuar nje shtet te pavarur.
    Duke u nisur nga konceptime te tilla, nje varg rilindesish si De Rada, Zef Jubani, Spiro Dineja, Shtjefen Gjecovi, Vincenc Prenushi etj. dhe mbi te gjithe Thimi Mitkoja, jo vetem qe mblodhen nga mjedise te ndryshme, por edhe botuan krijime e vellime te vecanta folklorike. Ndonje prej tyre, si Elena Gjika, De Rada etj., hartuan edhe trajtesa shkencore me nivel te larte per kohen. Per here te pare ne historine e folkloristikes shqiptare u bene botime te vecanta folklorike. Dolen permbledhjet e para te folklorit shqiptar, te cilat iluministet e Rilindjes i cmonin jo vetem per vlerat artistike letrare, por edhe si mjete per mesimin e levrimin e gjuhes amtare, per afirmimin e kultures kombetare shqiptare dhe per ngritjen e vetedijes kombetare te shqiptareve. Ngjarje e shenuar eshte vecanerisht botimi me 1878 i vellimit te Thimi Mitkos "Beleta shqiptare" (Egjipt), qe perben hapin me te rendesishem ne pasqyrimin nderkrahinor te krijimtarise gojore, per gjeresine e llojeve e te zhanreve folklorike, per njohjen e per respektimin e kritereve te regjistrimit e te botimit folklorik. Me kete permbledhje folklorike Thimi Mitkoja u be i njohur si themelues i folkloristikes shqiptare. Sikurse ve ne dukje ne parathenie, qellimi i tij ishte t'u jepte nxitje bashkatdhetareve shqiptare qe te kulturoheshin dhe te studionin gjuhen amtare, e cila "eshte ushqimi i pare i perbashket qe i jep gjalleri popullit".
    Nese atdhetaret rilindes u moren me folklorin te nisur kryesisht nga sherbimi qe i benin kombit te tyre, pati edhe nje numer te huajsh, qe pergjithesisht per interesa studimore te natyres gjuhesore, regjistruan e botuan edhe krijime te ndryshme folklorike. Midis tyre radhiten G. Hahni, A. Dozoni, G. Majeri, H. Pederseni, N. Jokli etj. Ndihmesa e tyre ishte shume e cmuar, pasi dokumentohej jeta e folklorit shqiptar, shprehej e pasqyrohej shumellojshmeria folklorike. Te huajt qe mblodhen folklor shqiptar, duke e perkthyer lenden e mbledhur ne gjuhet e tyre per ta botuar, mundesonin gjithashtu njohjen e vleresimin e folklorit shqiptar, por edhe te kombit shqiptar, nga opinioni shkencor i huaj.
    Krijimtaria folklorike gjate Rilindjes qarkulloi dhe u pasurua ne lloje e ne zhanre te ndryshme, duke shprehur ne menyrat e veta specifike periudhen kohore dhe problematiken qe ajo ngerthente. Por ne menyre me te drejtperdrejte dhe me te hapur periudhen historike te Rilindjes Kombetare e pasqyrojne kenget e epikes historike dhe te mergimit, duke qene, se pari, krijimtari e komunikimit artistik, dhe, se dyti, edhe plotesim i deshmive historike.
    Krijimet poetike ne perberje te kengeve perkatese, sic jane shprehur folkloristet shqiptare, gjate Rilindjes "marrin nje zhvillim te brendshem me demokratik, me masiv, vecori keto qe harmonizohen me gjeresine dhe karakterin popullor te levizjeve". Duke qene bashkatdhetare e historise, kenga historike u ben jehone artistikisht kundershtive, qendresave, revoltave, kryengritjeve kunder pushtuesve qe nga ato te karakterit me te kufizuar lokal, krahinor, deri ne ato te nje plani me gjitheperfshires nderkrahinor e kombetar.
    Kundervenia vendas - te huaj, e kthyer ne shprehjen shqiptare - osmanllinj, qe shprehte dallimin kombetar, sipas kengeve historike shqiptare te periudhave te meparshme, gjate Rilindjes behet nje dukuri mjaft e kristalizuar. Ideja e bashkimit kombetar, pa dallim feje e krahine, shihet ne mjaft tekste kengesh historike, si nje kerkese e domosdoshme, si e vetmja rruge per te arritur lirine e pavaresine, qendresen dhe perballimin e qarqeve shoviniste fqinje e te Fuqive te Medha qe i perkrahnin. Vetem te botimi i permendur i Thimi Mitkos nder te tjera gjejme edhe vargje te tilla: "Shqiperia ane mb'ane / U ngren' e nje fjale thane: / - Mbretit s'i apem nizame!"; "O shoke, nde kini bese, / Kush ka lindur do te vdese. / Shqypetare ne na thone, / Bejme si c'kemi zakone"; "Ziafeti i osmanllise / Eshte helm i Shqiperise"; "Sulltan, mos degjo Frengjine, / Na s'leshojme Shqiperine"; "Frenk, e gjec nga Perendia, / S'e se humbi Shqiperia. / Na madhuat Malezine, / Serbin' edhe Grekerine, / Harruate Shqiperine, / Q' i ka trimat si shahine".
    Nje ndergjegjesim i tille popullor kalon permes momentesh te ndryshme kulmore, te percjella nga kenget popullore. Krijohen e qarkullojne cikle kengesh per ngjarje shume te rendesishme, per situata nxitese, shpresedhenese e tronditese dhe kenge te vecanta per ngjarje me te kufizuara. Ne teresine e tyre keto kenge jane me interes edhe per te pasqyruar dhe per te pasuruar kroniken historike te periudhes se Rilindjes Kombetare. Nuk ka ngjarje te rendesishme te levizjes kombetare te kesaj epoke qe te mos kete lene gjurme te thella ne ndergjegjen e popullit, i cili i ka perjetesuar ato ne kenget e tij historike.
    Epika historike shqiptare, e krijuar gjate Rilindjes Kombetare, ne rend kronologjik grupohet ne tri etapa: a) Kenget e viteve 1831-1847; b) ato te gjysmes se dyte te shek. XIX, me pike kulmore ngjarjet e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit; c) kenget per ngjarjet qe vijojne deri ne shpalljen e Pavaresise.
    Grupi i pare ze fill me pasqyrimin e njeres prej kryengritjeve te fshataresise te trevave te Jugut me 1831 (Leskovik, Kolonje, Permet, Tepelene), vijon me veprimet sulmuese kunder administrates se pushtuesit me 1833-1834 (Delvine, Tepelene e Berat), me kryengritjen e armatosur te Kosoves (1833), me luftimet per te mos lejuar zbatimin e ligjeve centralizuese me 1844-1845 (Shkoder, Diber, cermenike, Malesi e Gjakoves, Prishtine etj.), deri te momenti i rendesishem i vitit 1847, kur ne jug te vendit pati kryengritje popullore te pergjithshme me shume jehone kunder administrates osmane.
    Nepermjet kengeve popullore percillen skena te tera, ku pasqyrohet tabloja e gjendjes politike e shoqerore e kohes. Shohim ne to kushtrimet popullore, dhenien e beses, ngritjen e gatishmerine e shtresave te gjera popullore per t'u hedhur ne sulme dhe per te sakrifikuar ne lufte kunder pushtuesit: "Melesini maja-maja, / E rreh topi e kumbaraja... / Kjo kisha me nje kamare, / Nizamet i shojti fare"; "Shkodra te veten e bani, / I erdh hakut Osmanllise"; "****elesh, krie te ngrini, / Gra e burra arme vini, / Anen e detit te zini, / Se na pllakosi qafiri"; "Kur te cahen kullat tona, / Plot me gjak dirgjet Valbona"; "Shqiperia anembane / U ngren' e nje fjale thane: / - Mbretit s'i apem nizame".
    Ne keto kenge, krahas figurave shume te njohura, si Zylyftar Poda, Zenel Gjoleka, Tafil Buzi, celo Picari etj., dalin edhe nje varg personazhesh te tjera, te spikatura ne luftime te ndryshme, si Zenel Xhafoja, Balili i Xhixhise, Sinan Maloja, Labe Duka etj.
    Kenget e etapes se dyte gjate Rilindjes Kombetare pasqyrojne jehonen e levizjeve te metejshme kunder pushtuesve osmane, por edhe nje teme te re, sic ishte ajo e mbrojtjes se teresise tokesore te atdheut nga synimet dhe perpjekjet e qarqeve shoviniste fqinje, me nxitjen e Fuqive te Medha te kohes. Kalojne nepermjet kengeve historike pamje tragjike, si shpernguljet e shqiptareve nga Leskovci, Prekupla, Vranja (1877-1878) etj.: "Oh, muhaxhirt, o bre, kah po shkojn-e, / Dru e gur, bre, c'po vajtojn-e".
    Gjendja e veshtire per popullin tone gjate viteve 1875-1878, e krijuar nga Kriza Lindore, me pike kulmore Kongresin e Berlinit, pershkallezoi qendresen dhe i nxiti shqiptaret te organizojne luften per mbrojtjen e teresise tokesore te vendit. Idete e medha te Rilindjes tingelluan me force te vecante ne kenget epike kushtuar Lidhjes se Prizrenit (1878-1881), ne te cilat perjetesohet njekohesisht qendresa e pashembullt e popullit shqiptar kunder shteteve shoviniste fqinje per mbrojtjen e teresise se tokave shqiptare, si edhe lufta e tij per autonomine e vendit kunder ushtrise osmane te Dervish Pashes.
    Kenget per Lidhjen Shqiptare shprehin vecorite dhe idete e reja te kesaj epoke: formimin e ndergjegjes kombetare te popullit shqiptar, karakterin e pergjithshem mbareshqiptar te luftes se Lidhjes, idene e saj te madhe te bashkimit kombetar te te gjithe shqiptareve pa dallim feje e krahine. U krijuan atehere shume kenge per ngjarjet dhe per personazhet aktive te tyre, te pasuruara me nje numer risish ideo-estetike. Mund te permendet, nder te tjera, perfshirja ne kryengritje e pothuajse te gjitha mjediseve shqiptare, me vetedijen e plote se luftohej per te mbrojtur interesat e larte te popullit e te atdheut. Ne kenget popullore theksohet se ne kete lufte "ngrihet ne kembe e tane shqiptaria", "se jena nis m'u ba milet (komb)" etj. Gjeresine e luftes se Lidhjes dhe vecanerisht pjesemarrjen ne Kuvendin e Gjirokastres (1880) te perfaqesuesve te te gjitha viseve shqiptare te Veriut e te Jugut, poeti popullor e jep ne keto vargje: "****elesh e Gegeri, / c'u mblodhen ne Egjeri".
    U krijuan cikle kengesh per ngjarjet sa historike, aq edhe dramatike, qe ndodhen ne vitet 1878 deri me 1881. Te tilla ishin, midis te tjerash, kenget per mbrojtjen e Plaves e te Gucise, te Hotit, te Grudes e te Ulqinit. Ne te gjitha keto beteja shpertheu bindshem forca e qendreses se vendosur shqiptare, nje solidaritet i papare, qe shprehte unitetin kombetar. Kudo shfaqet heroizmi masiv, por vecohen nga kenget edhe trimat e paepur, si Zhuj Selmani e Jakup Feri, Sadik Hamza e cel Shabani etj.: "Te bjen dielli e praron hana, / Zhuj Selman nuk ban ma nana"; "Jakup Feri, zok sokolit, / Met shehit ne ball' t'llogorit".
    Ne te njejten kohe, edhe ndaj pushtuesve osmane u mbajt i njejti qendrim sfidues me arme ne dore. Nen udheheqjen e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit shperthyen kudo kryengritje te armatosura, qendresa u be masive. Vrasja e mareshalit turk, Mehmet Ali pashe Maxharit ne Gjakove ne shtator te vitit 1878, paralajmeroi qe populli shqiptar ishte i vendosur per te ecur ne rrugen drejt lirise.
    Ne kenget kushtuar betejave historike te shqiptareve ne Kosove kunder ushtrive te Dervish Pashes, pasqyrohet heroizmi dhe guximi i luftetareve popullore kosovare qe u mberthyen "fyt me fyt me armikun", qe nuk u prapsen para ushtrive osmane edhe pse merrnin nga "shtate plumba per shtat", qe qendronin krenare edhe kur e kishin litarin ne gryke si Sef Kosharja: "Sef Kosharja, trim i fisit, / Hije t'paska maja e lisit. / Hije m'ka, o djemt e mi, / Kam dhane jeten per Shqipni".
    Spikasin ne kenget historike per kete periudhe personazhe me karakteristika vetjake, por me rrezatim te gjere kombetar, si Abdyl Frasheri, Ymer Prizreni, Mic Sokoli, Sef Kosharja, Ali Ibra, cun Delia etj.: "Mic Sokoli ban me dore: / -Besa, shok', nuk muj me fole, / Se m'ka ra do gjak ne goje, / Se m'ka ra do gjak ne bark, / Shtat' martina i kam ne shtat".
    Ndonese Lidhja Shqiptare e Prizrenit u thye ushtarakisht, veprimtarite dhe idete e saj ngjallen e ruajten deshiren dhe shpresen e popullit shqiptar per autonomi e per pavaresi. Ato u bene shtyse e fuqishme per vazhdimesine e perpjekjeve te pareshtura, deri ne arritjen e shpalljes se Pavaresise.
    Ne kenge te ndryshme pasqyrohen njera pas tjetres ngjarjet e zhvilluara ne Diber (1881) kunder qeveritareve turq, kryengritja e malesoreve te Shkodres (1883), ajo e Kosoves me Sulejman Vokshin e Ali Ibren ne krye kunder Vesel Pashes (1885), luftimet e Dibres kunder Menduh Pashes (1884), Lidhja e Pejes, luftimet e kosovareve kunder cekrez Pashes, perleshjet e shpatarakeve me forcat turke, luftimet e zhvilluara kunder trupave te Shemsi Pashes ne Kosove (1903-1904), kryengritja e Kurbinit dhe e Krujes (1906-1907) etj.
    Kenget historike pas Lidhjes se Prizrenit deri ne shpalljen e Pavaresise percjellin frymen liridashese te popullit shqiptar, qe gjithmone u gjend ne luftera me karakter mbrojtes e clirimtar. Nje gje e tille shihet ne rend kronologjik te kenget qe pasqyrojne ngritjen e cetave te para kombetare dhe veprimet e tyre te armatosura (1906-1908). Aksionet e tyre konceptohen nga kengetare popullore si pjese e luftes se pergjithshme per clirim kombetar: "Lule cerciz Topulli, / Vulose per Shqiperi".
    Kenga historike pasqyron gjithashtu artistikisht kryengritjet e gjera kunderosmane ne vitet 1910-1912. Jane kenduar kryengritjet dhe lufterat e popullit shqiptar kunder ekspeditave famekeqe turke te kryesuara nga Shemsi Pasha e vecanerisht nga Shefqet Turgut pasha. Krahas mizorise se pushtuesit, ne kenget e ndryshme spikat heroizmi i luftetareve ne Kacanik, Carraleve, Boletin, ngado ne Kosove, ne Malesi te Madhe, ne Zadrime, ne Mirdite, ne Himare etj. Dalin me madheshtine e tyre figurat e udheheqesve popullore, si Idriz Seferi, Dede Gjo Luli, Mehmet Shpendi, Isa Boletini, Hasan Prishtina, Bajram Curri etj., por edhe dhjetera e qindra luftetare te tjere ne sherbim te lirise.
    Shpallja e Pavaresise se Shqiperise me 28 Nentor te vitit 1912, si nje kurorezim i gjithe epokes se Rilindjes, gjeti gjithashtu pasqyrim ne kenget popullore. Cikli i kengeve per Shpalljen e Pavaresise shpreh fuqishem vendosmerine e perfaqesuesve te popullit shqiptar te mbledhur ne Kuvendin e Vlores per te hedhur poshte zgjedhen osmane, per te permbushur aspiraten shekullore te popullit, per ta bere Shqiperine te lire e te pavarur. Perfaqesuesit e te gjitha krahinave shqiptare, me Ismail Qemalin ne krye, shpallin hapur deshiren dhe vullnetin e kombit shqiptar per te qene i pavarur: "Nuk ka vent ketu Turqia, / Ja te vdesim, ja te rrojme, / esht' e jona Shqiperia!"
    Krahas kengeve te epikes historike, periudhen e Rilindjes sone Kombetare e pasqyrojne edhe kenget e quajtura te nizamit. Keto kenge perbejne nje lloj te vecante folklorik, te krijuar pikerisht gjate periudhes se Rilindjes Kombetare. Ato jane shprehje e perjetimit, e qendreses dhe e reagimit popullor ndaj zbatimit te njerit prej ligjeve te Tanzimatit, sic ishte organizimi i ushtrise osmane nepermjet rekrutimit te detyrueshem e te pergjithshem. Me zbatimin e dhunshem te ketij ligji nga viset shqiptare largohej ajka e popullsise, brezi i ri. Nje gje e tille krijonte shqetesime, vuajtje ne planin individual e familjar, por njekohesisht kjo perbente dhe nje plage kombetare.
    Kenget e nizameve, me vlera te spikatura artistike, shprehin me nota elegjiake vuajtjet e rekruteve, mallin e tyre per te afermit dhe per atdheun. Ne menyre te vecante keto kenge shprehin edhe qendresen popullore kunder Turqise ne rrafsh kombetar. Duke iu kundervene nizamise, duke mos e pranuar dhe duke e kundershtuar ate, populli ne krijimet e veta shprehte besimin se do te shmangej largimi nga vendi i forcave te verteta qe mund te sillnin clirimin e Shqiperise. Prandaj, nuk eshte e rastit qe ne shumicen e ketyre kengeve kemi fillesen me vargje te tilla: "Ju nizamt e shqiptarise".
    Ajo pjese e folklorit shqiptar, e cila me drejtperdrejt shpreh e pasqyron periudhen e Rilindjes Kombetare Shqiptare, jo vetem perben nje thesar te vertete te trashegimise kulturore te kombit shqiptar, por sjell edhe ndihmesen e vet ne ndricimin e historise shqiptare te asaj periudhe.

  9. #114
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IX

    ZHVILLIMI I IDEOLOGJISe DHE I KULTUReS Se RILINDJES KOMBeTARE
    (VITET 80 Te SHEK. XIX - 1912)

    2. LETeRSIA DHE ARTET

    Artet figurative
    Ne gjysmen e dyte te shek. XIX doli nje plejade e tere piktoresh, shumica e te cileve, te perfshire ne levizjen per clirimin kombetar, filloi te trajtonte temat e reja qe i diktonte koha. Edhe kur u rikthyen ndonjehere, per arsye ekonomike, ne tematiken kishtare, krijimet e tyre ishin larg misticizmit kristian tashme te kapercyer. Zhvillimi me i plote i parimit te realizmit perbrenda piktures kishtare haset ne krijimtarine e Kole Idromenos (1860-1939), njerit prej themeluesve kryesore te shkolles realiste te arteve figurative shqiptare. Piktorin nuk e terhiqte aq shume trajtimi tradicional i shenjtoreve, por jeta e gjalle, figurat e bashkekohesve te tij, te fshatareve e te zejtareve. Midis ketyre njerezve reale, me tipat e kostumet shqiptare te kohes dhe ne peisazhet konkrete te vendit, ndodhet edhe figura e Krishtit dhe ajo e Shen Merise. Ne trajtimin e figurave te fundit ndihet ndikimi i fuqishem i artit te Rilindjes Italiane, ndikim qe u shtri edhe ne menyren e te kompozuarit te disa skenave.
    Piktura laike e mirefillte e Rilindjes nisi atehere kur artistet rroken temat e reja qe u jepte realiteti e Levizja Kombetare Shqiptare dhe u menjanua kufizimi mesjetar. Vecanti e piktures rilindese eshte zhvillimi pothuajse paralel i dy linjave: i linjes atdhetare-historike dhe i asaj me teme nga aktualiteti. Per te paren, qe karakterizohej nga nota te theksuara romantike, burim frymezimi u be figura e Skenderbeut, figure qe evokohej si kushtrim i luftes per liri e pavaresi. E dyta e ktheu vemendjen ndaj njeriut te thjeshte, ndaj hidherimeve te shumta e gezimeve te rralla te tij permes skenave etnografike-folkloristike dhe trajtimit individual psikologjik e shoqeror te portreteve. Objekt i pasqyrimit u bene fshataret, zanatcinjte e ne disa raste figura e gruas dhe e intelektualit.
    Piktoret e pare te Rilindjes qe trajtuan temen historike, thuajse te gjithe kane qene autodidakte e ikonografe. Duke qene perballe nje subjekti e figure reale, sic ishte ajo e heroit kombetar, Skenderbeut, ata u larguan gjithnje e me shume nga ngurtesia e ftohtesia ikonografike. Por te mesuar qe me pare te punonin sipas modelesh, ata nuk arriten te krijonin vepra teresisht te pavarura dhe u drejtuan te veprat me te njejten teme te artit evropian, sidomos te gravurat. Ky ndikim verehet si ne portretin me te hershem qe njihet per Skenderbeun, te Gjergj Panaritit (1883), ashtu edhe ne punimet e bashkekohesve te tij, Anastas Nikolle Ballamaci dhe Theohar Gjini. Anastas Ballamaci e ka paraqitur heroin ne figure te plote mbi kale, ne sfond beteje, edhe sepse i tille ruhej ai ne imagjinaten e popullit, duke u perpjekur te rikrijoje permes koloritit vetjak e frymes epike nje atmosfere plot patos romantik.
    Nga plejada e piktoreve qe punuan sipas modelesh, me tej shkoi Spiro Xega (1863-1953), autori i nje cikli romantik heroik prej me se tete veprash mbi heroin. Duke filluar me tablone "Skenderbeu", pikturuar me 1913 (punimet e meparshme per Skenderbeun nuk jane ruajtur), vihet re kembengulja e artistit per t'u lidhur me mire me objektin, per te qene me i lire dhe me i qarte. Skenderbeu jepet jo vetem me tiparet e luftetarit, por edhe te nje udheheqesi ushtarak te shquar, pa arritur te shkeputet plotesisht nga trajtimi pompoz, me karakter parade e nga ajo fryme e theksuar kalorsiake qe vihej re edhe ne veprat e meparshme me kete teme.
    Interesi per jeten e perditshme te njeriut, per boten e brendshme dhe tiparet shoqerore te tij, jane prirjet gjithnje ne rritje qe karakterizojne linjen tjeter te arteve figurative, qe u zhvillua perkrah temes historiko-atdhetare. Ne fillim u tregua nje interes i vecante per krijimtarine e pasur dhe origjinale te popullit shqiptar permes trajtimit te temave etnografiko-folkloristike. Ky ishte interesi i natyrshem i nje arti, te cilit nder shekuj i ishte mohuar e drejta e pasqyrimit te lire e te drejtperdrejte te bukurive dhe te zakoneve origjinale te popullit te tij. Nje nga veprat me te hershme te ketij lloji eshte "Dasma shkodrane" e Kole Idromenos. Ajo eshte trajtuar si nje skene e gezuar e percjelljes se nuses nga shtepia aterore. Vepra ka vlera etnografiko-folklorike, sepse na jep larmine dhe bukurine e kostumeve popullore, nepermjet trajtimit te hollesishem te detajeve dhe te vecorive te veshjes. Por ajo ka edhe vlera te theksuara piktoreske me gamen e buzeqeshur te ngjyrave, qe krijon atmosferen e ngrohte gazmore.
    Lidhja e ngushte me krijimtarine popullore i ndihmuan piktoret e Rilindjes te kuptonin me thelle tipin dhe njeriun shqiptar. Nga paraqitja e jashtme e tipareve konkrete kalohet shpejt ne zberthimin psikologjik e shoqeror te portretit. Ky kapercim u ndje te "Motra Tone" (1883) e Kole Idromenos, nje nga pikturat me te bukura per vizatimin dhe per koloritin e begate, te cilet piktori i ka percuar me kujdesin e nje artizani mesjetar, pa mbuluar pas detajeve natyren e ndrojtur te vajzes se re shkodrane.
    Heret u shfaq edhe te Spiro Xega interesi per te fiksuar bashkekohesit e tij, duke u perpjekur jo vetem te hyje ne boten psikologjike, por t'i karakterizoje portretuaret e tij edhe nga ana shoqerore. "Teto Qyrana" dhe portreti i Parashqevise, te punuara ne vitin 1901, jane nga punimet e tij me te mira te kesaj periudhe. "Teto Qyrana" eshte nje grua tipike korcare. Nga shprehja e fytyres dhe nga veshja e thjeshte duket se ajo e kalon pjesen me te madhe te kohes ne punen e lodhshme prane tezgjahut si endese qilimash. Nje pamje dhe nje bote tjeter na hap Parashqevia. Portreti zberthen boten e brendshme te saj, ndjenjen e epersise qe ka si grua e re e bukur dhe si perfaqesuese e nje shtrese te kamur.
    Por modelin e atij realizimi, qe me vone percaktoi stilin e tere piktures sone, e gjejme te "Portreti i fshatarit" nga Zadrima te Kole Idromenos dhe te "Dr. Prel", veper e Ndoc Martinit (1880-1917). Fshatari eshte njeri i punes, i munduar, qe veshtron perpara disi i lodhur e i mallengjyer, pa i munguar edhe shprehja prej guximtari, ndersa te "Dr. Prel" ndihet qarte pakenaqesia e intelektualit ndaj asaj shoqerie qe ndrydh energjite e talentin.
    Ne portret, si gjini e rendesishme qe drejton vemendjen ndaj njeriut te gjalle, mbizoteron koloriti i ngrysur ne kontrast me ngjyrat e ndezura e te gezuara te qendisjeve, te qilimave e te veshjeve ku populli derdhte tere talentin dhe endrrat e tij te bukura. Qendrimi kritik ndaj realitetit ishte shprehje e njohjes dhe e pasqyrimit me te thelluar te jetes, shenje e rritjes se nivelit artistik dhe e frymes realiste ne pikture.
    Pavaresisht nga kushtet e rrethanat e veshtira qe i frenonin, piktoret e periudhes se Rilindjes jane ballafaquar me guxim me realitetin, me jeten, duke nxjerre se andejmi temat e subjektet e tyre. Sado te ndryshem te jene si individualitete krijuese, tek ata gjendet kurdohere dicka e perbashket ne plan te interesave tematike, pasi i njejte ka qene edhe ideali qe i frymezonte, dashuria per atdheun, per popullin, per historine dhe per jeten e tij. Qe ketej rrjedh edhe karakteristika e pergjithshme e piktoreve te asaj kohe, gershetimi tematik i aktuales me historiken. Pjesa me e madhe e piktoreve te Rilindjes e vazhdoi veprimtarine krijuese edhe ne periudhat e mevonshme. Krijimtaria e tyre la gjurme ne historine e kultures sone dhe ndikoi ne zhvillimin e arteve figurative ne periudhat pasuese.

  10. #115
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IX

    ZHVILLIMI I IDEOLOGJISe DHE I KULTUReS Se RILINDJES KOMBeTARE
    (VITET 80 Te SHEK. XIX - 1912)

    2. LETeRSIA DHE ARTET

    Teatri dhe muzika
    Ndonese shfaqjet dhe grupet e para teatrore duken pikerisht ne fundin e shek. XIX, qe i takon periudhes se Rilindjes Kombetare, gjithsesi eshte trasheguar nje pasuri e vyer me e hershme e kultures popullore qe i pergjigjet korpusit te njohur me emrin "Teatri folklorik", ku perfshihen shume lodra, ceremoniale, rituale dasme, morti e mikpritjeje, veprime mimike dhe pantomima gazmore, karnavalet, teatri i hijeve, ai i kukullave, veprimet dhe maskat etj.
    Rilindja Kombetare Shqiptare eshte periudha kur teatri shfaqet tashme si nje dukuri e mirenjohur, e dokumentuar dhe e shtrire ne gjithe trojet shqiptare. eshte koha kur dramaturgjia, si ushqimi kryesor i teatrit, nis te shenoje, tok me gjedhet letrare, titujt e emrat e pare te veprave dhe te autoreve te tyre. E para shfaqje teatrore e dokumentuar nga burimet arkivore eshte "Dasma e Lunxherise" e vitit 1874 e Koto Hoxhit, me nxenesit e shkolles normale "Ta zografia" te Qestoratit Gjirokaster. Ajo u prit me entuziazem nga fshataret e Qestoratit e fshatrat perreth dhe u cmua si nje perpjekje per te ruajtur gjuhen e zakonet shqiptare. Me 1875 Sami Frasheri (1850-1904) botoi ne gjuhen turke dramen "Besa", lenda e se ciles ishte marre nga jeta, nga morali dhe nga zakonet shqiptare. Ajo u shfaq po ate vit ne Stamboll dhe me 1901 e me pas, tashme e perkthyer ne shqip, u vu ne skene ne disa qytete te Shqiperise. Me 1879 ne Shkoder u shfaq farsa "Makko" e perkthyer nga italishtja, e luajtur nga nxenesit e "Kolegjes Saveriane". Ne vitin 1880 arbereshi Leonardo de Martino (1830-1923) shkroi shqip dramen me karakter liturgjik "Nata e keshndellave", e cila u shfaq po ate vit ne Shkoder nga nxenesit e po ketij kolegji, kurse ne vitin 1882 u dha komedia "I biri i cifutit", e pershtatur ne shqip nga Pashk Babi. E para drame me strukture te mirefillte eshte "Emira" e arbereshit Francesk Anton Santori (1814-1894), e shkruar me 1885 dhe e botuar nga De Rada ne gazeten "Fjamuri i Arbrit" ne vitet 1886-1887; me pas vjen drama "Alles Dukagjini".
    Autoret qe e ngrene dramaturgjine e kesaj periudhe ne shkallen e saj me te larte jane Andon Z. cajupi (1866-1930) me komedite "Katermbedhjete vjec dhenderr" (1902) dhe "Pas vdekjes" (1910), si edhe me tragjedine ne vargje "Burri i dheut"; Gjergj Fishta (1871-1940) me melodramen "Shen Francesku i Asizit" (1909); Fan S. Noli (1882-1965) me dramen "Israelite e Filistine" (1902); Mihal Gramenoja (1872-1931) me komedine ne tri akte "Mallkimi i gjuhes shqipe" (1905) dhe tragjedine ne vargje "Vdekja e Pirros" (1905); Kristo Floqi me dramen "Fe e kombesi" (1912) dhe me tej Tito Toska, Shtjefen Gjecovi (1873-1929), Namik S. Delvina etj.
    Lenda letrare e shkruar per shfaqjet teatrore te kesaj kohe ka qene e natyrave te ndryshme, qofte kjo e organizuar ne format e mirefillta dramatike, qofte ne trajten e skenareve a te libreteve ku thureshin e tuboheshin brenda nje teme shume elemente teatrore qe sherbenin per ndertimin e shfaqjes, qofte edhe ne trajta te pershtatshme per skene. Pjeset teatrore ne forme fjalekembimesh te levruara nga Gjerasim Qiriazi (1861-1894) dhe Petro Nini Luarasi (1865-1911), te cilat jane dhene ne nje varg shkollash ne Shqiperine e Jugut, kishin karakter didaktik (per mesimdhenien); ato synonin nxenien e diturive, mesimin e edukimin me norma te shendosha morale dhe percillnin gjithashtu subjekte, ngjarje e figura nga historia e popullit shqiptar.
    Ne vitin 1890 Urdhri i Jezuiteve i kishes katolike te Shkodres mundi te ndertoje ne Shkoder nje salle per te organizuar shfaqje teatri. Ky eshte institucioni i pare teatror i ngritur me ndihmen e kishes, ndonese u sollen mjaft pengesa nga ana e autoriteteve turke. Ne kete salle jane dhene shume shfaqje me karakter fetar, kryesisht ne gjuhen italiane, por edhe ne gjuhen shqipe. Vlen te theksohet se Urdhri i Jezuiteve bente shpenzime te medha per pergatitjen dhe per mbarevajtjen e shfaqjeve, per veshjet e shtrenjta e luksoze te aktoreve, per dekorimet e skenes, per krijimin e mjediseve skenografike historike a alegorike, deri edhe per perdorimin e pajisjeve teknike te kohes, per efektet e ndricimit etj.
    Ne vitin 1899 ne Korce u dha nga nje grup shkollor shfaqja e tragjedise "Otello" e Shekspirit, gje qe flet per dashurine dhe per njohjen e vlerave te larta te dramaturgjise boterore.
    Ndonese zhvillimi i teatrit ne periudhen e Rilindjes eshte i vijueshem dhe perfaqeson ne vetvete nje dukuri pak a shume te njesuar, per nga ritmet e shtrirja ai mund te ndahet ne dy etapa: para dhe pas vitit 1908, Revolucionit te turqve te rinj dhe shpalljes se kushtetutes se shtetit turk. Duke shfrytezuar disa te drejta qe iu njohen, shqiptaret organizuan me shpejtesi klube kulturore artistike. Nje vend te vecante zinin grupet teatrore. Brenda nje kohe te shkurter ne qytetet kryesore te Shqiperise vepronin shume shoqeri e grupe dramatike teatrore. Jane te shumta shfaqjet teatrore qe u dhane ne vitet 1908-1912. Keshtu, klubi "Laberia" i Vlores spikati me shfaqjen e tragjedise se Mihal Gramenos "Vdekja e Pirros" (1908) dhe te drames se Sami Frasherit "Besa" (1909); klubi "Drita" i Gjirokastres dha shfaqjet "Besa", "Agimi" etj.; klubi "Bashkimi" i Delvines shfaqi dramen "Dashuria e memedheut" te Namik Delvines; shoqeria e grave "Ylli i mengjesit" shfaqi dramen e Shilerit "Vilhelm Teli". Po keshtu dhane shfaqje klubi "Dituria" i Korces, klubi "Aferdita" i Elbasanit, shoqeria "Vllaznia" e Durresit. Ne Shkoder jepeshin rregullisht nga kleri jezuit, nga shkolla franceskane, si dhe nga "Motrat stigmatike", shfaqje pjesesh dramatike te njohura ne gjuhen italiane, por edhe ne gjuhen shqipe, edhe pse si subjekte te tyre parapelqeheshin ato me motive fetare e biblike. Ne Janine me 1909, ne kafe "Iskania" u luajt drama "Besa", e cila ngjalli entuziazem te shqiptaret. Shfaqje teatrore u luajten nga klube atdhetare kulturore edhe ne Stamboll, Bukuresht, Kostance, Shkup, Uorcester (ShBA) etj.
    Edhe muzika shqiptare e periudhes se Rilindjes eshte pjese e zhvillimit te pergjithshem kulturor e artistik qe u vu re ne Shqiperi gjate kesaj kohe. Muzika e kultivuar e ka zanafillen ne levizjen kulturore qe shpertheu fill pas krijimit te Lidhjes Shqiptare te Prizrenit, me 1878. Ne kete vit ne Shkoder u krijua banda e pare muzikore shqiptare, e cila hodhi themelet per zhvillimin e nje muzike te re ne Shqiperi. Formimi i orkestrave frymore me pare ne Shkoder, pastaj ne Korce, ne Elbasan dhe ne qytete te tjera, beri te mundur qe te njihen e te perhapen gjinite e kultivuara ne artin muzikor, ato te formacioneve orkestrale. Ky repertor i ri do te sherbente si pervoje e drejtperdrejte per krijimin e veprave muzikore te para shqiptare, si marshi "Bashkimi i Shqiperise", i kompozuar nga Paloke Kurti me 1881.
    Qytetet e Shkodres e te Korces ishin dy qendrat kryesore te zhvillimit te muzikes shqiptare te periudhes se Rilindjes. Ne vitin 1909 ne Korce u ngrit orkestra frymore e quajtur "Banda e Lirise".
    Tipar dallues i muzikes se Rilindjes Kombetare ishte karakteri atdhetar qe shoqeroi periudhen e Rilindjes dhe u thellua me tej me periudhen e Pavaresise.

  11. #116
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  12. #117
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  13. #118
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  14. #119
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  15. #120
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  16. #121
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  17. #122
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  18. #123
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  19. #124
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  20. #125
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  21. #126
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  22. #127
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  23. #128
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  24. #129
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU XI

    KRYENGRITJA E KOSOVeS E VITIT 1910

    1. SHPeRTHIMI I KRYENGRITJES (MARS - PRILL 1910)

    Fillimi i kryengritjes. Kuvendi i Verrave te Llukes
    Ekspeditat e Xhavit Pashes te vitit 1909, taksat dhe tatimet e reja, rekrutimi i detyruar ushtarak, masat per carmatimin me dhune te popullsise, ndjekjet policore kunder klubeve e atdhetareve shqiptare, si edhe reaksioni xhonturk kunder shkolles e shkrimit shqip, i acaruan me tej marredheniet e shqiptareve me qeveritaret xhonturq.
    Perballe kesaj gjendjeje politike, rrethet atdhetare shqiptare bene perpjekje per bashkerendimin e levizjes ne shkalle kombetare. Ne fundin e vitit 1909 u themelua ne Stamboll Komiteti i fshehte shqiptar "Ja Vdekje, ja Liri!", i cili beri thirrje per formimin e nje qendre te vetme drejtuese dhe per nxjerrjen e nje organi qendror shtypi per te gjitha organizatat e shoqerite atdhetare brenda e jashte vendit. Komiteti u perpoq ta shtrinte veprimtarine e tij edhe ne Shqiperi.
    Dhuna e eger qe xhonturqit ushtruan per mbledhjen e taksave e te tatimeve, per grumbullimin e armeve e te rekruteve ishte me e fuqishme ne Kosove, ku shpertheu hapur pakenaqesia e shqiptareve. Qysh ne pranveren e vitit 1910 qendresa e shqiptareve te Kosoves merr gjithnje e me shume trajten e nje lufte te armatosur. Te rinjte, per t'iu shmangur sherbimit ushtarak, dilnin ne mal dhe formonin ceta te armatosura. Nderkohe nisen pergatitjet per aksione te armatosura ne permasa me te gjera. Pranvera e vitit 1910 i gjeti shqiptaret e Kosoves te organizuar ne grupe te armatosura e te pergatitura per lufte kunder regjimit xhonturk.
    Veprimet e para kunderqeveritare nisen ne mars ne Gjakove, por qendra e tyre u be ne fillim Juniku, ku vepronin forcat e udhehequra nga Halil Mehmeti.
    Ne muajin mars, me nismen dhe nen drejtimin e Idriz Seferit, u mbajt ne Gjilan nje mbledhje e shqiptareve te ketij rrethi ku u diskutua rreth masave per organizimin e kryengritjes se re.
    Ne fund te muajit mars grupe te armatosura fshataresh e malesoresh te anes se Mitrovices, te Vuciternes dhe te Llapit marshuan ne drejtim te Prishtines per te protestuar kunder caktimit arbitrar te taksave. Ata nderprene rrugen Prishtine-Prepalac. Repartet e garnizonit te Prishtines me 5 prill u ndeshen me kryengritesit ne Babin Most. Pas perpjekjeve qe u zhvilluan ketu dhe qe zgjaten dy dite, kryengritesit rrethuan nje batalion te ushtrise osmane dhe i detyruan forcat qeveritare te terhiqeshin ne Prishtine me humbje te ndjeshme ne njerez dhe ne armatime.
    Fitorja e kryengritesve ne Babin Most i vuri ne nje gjendje te veshtire trupat qeveritare qe mbronin Prishtinen. Garnizoni i saj perbehej prej nje regjimenti kavalerie dhe nje batalioni kembesorie, te cilet nuk ishin ne gjendje te mbanin qytetin dhe as te ndermerrnin veprime jashte tij. Me 7 prill u dergua nga Ferizaj ne Prishtine nje kolone e perbere prej 6-7 batalionesh. Me gjithe perforcimet qe i erdhen, garnizoni i Prishtines qe i detyruar te qendronte ne pozita mbrojtese.
    Pas fitoreve te para te forcave kryengritese, gjendja ne vilajetin e Kosoves u be e veshtire per autoritetet xhonturke. Garnizonet ushtarake te vilajetit ishin te pamjaftueshme per ta shtypur menjehere kryengritjen.
    Kryengritja u shtri edhe ne Rrafshin e Dukagjinit. Vrasja e komandantit te ushtrise ne Peje, e majorit Rushit Beu, dhe plagosja e mytesarifit te atjeshem, Haki Beu, u pasua nga veprimet qe cetat e Shales dhe te Berishes ndermoren kunder nje batalioni ushtaresh.
    Ne te njejten kohe kryengritesit e rrethinave te Prizrenit i detyruan repartet ushtarake osmane te mbylleshin ne qytet, ndersa pjesen tjeter te terhiqej ne drejtim te Fushe-Kosoves. Ne fillim te prillit kryengritesit kishin zene te gjitha pikat strategjike ne afersi te qyteteve te Prishtines, te Pejes e te Prizrenit.
    E shqetesuar nga keto ngjarje, qeveria xhonturke, ne mbledhjen qe mbajti me 7 prill, vendosi qe te merreshin masa te rrepta ushtarake kunder kryengritesve. Ne mesin e muajit prill ne treven verilindore te Shqiperise qene perqendruar rreth 36-40 batalione kembesorie, qe benin pjese ne korpuset I, II dhe III te ushtrise osmane te vendosur ne pjesen evropiane te Perandorise, si dhe gjashte bateri te artilerise malore e gjashte bateri te artilerise fushore me 50 gryka zjarri.
    Perballe zhvillimit te shpejte te ngjarjeve ne rrethet e Prishtines, te Pejes e te Prizrenit, qeveria xhonturke mori masa per te penguar zgjerimin e kryengritjes. Me dekretin perandorak te sulltan Mehmet Reshatit V u shpall ne zonen e kryengritjes gjendja e jashtezakonshme; urdherohej te shperndaheshin sa me shpejt forcat kryengritese; te arrestoheshin dhe te nxirreshin para gjykates ushtarake organizatoret e kryengritjes; te behej regjistrimi i popullsise dhe i pasurise se patundshme; te zbatohej sherbimi i detyrueshem ushtarak; te mblidheshin me force taksat etj. Porta e Larte urdheroi Ministrine e Luftes qe te pergatiste sa me shpejt ekspediten ndeshkimore, ne krye te se ciles do te vihej Shefqet Turgut pasha, njeri nga gjeneralet me te zote te ushtrise osmane aso kohe.
    Per te perballuar ekspediten e madhe ushtarake qe Porta po pergatiste kunder Kosoves, u pa e nevojshme te merreshin masa organizative e ushtarake, te cilat do te vendoseshin ne tubimet e udheheqesve shqiptare. Nje tubim i tille u mbajt ne mesin e prillit ne vendin e quajtur Verrat e Llukes, ne afersi te Decanit. Autoritetet xhonturke, me gjithe perpjekjet qe bene, nuk arriten ta pengonin mbledhjen e ketij kuvendi. Agjentura e tyre, e kryesuar nga disa bejlere te Pejes, nuk arriti gjithashtu te qetesonte dhe te shperndante turmat e armatosura. Tubimi u zhvillua nen drejtimin e Shaban Binakut, te Isa Boletinit, te Sulejman Batushes dhe te krereve te tjere.
    Ne Kuvend u vendos pajtimi i te gjitha gjaqeve deri ne Shen Miter. Me pas pjesemarresit lidhen besen e vendosen qe te gjitha viset e perfaqesuara prej tyre te bashkoheshin me kryengritjen. U percaktuan gjithashtu me hollesi masat organizative dhe ushtarake per perballimin e ekspedites se Shefqet Turgut pashes. Kuvendi parashikonte edhe masa ndeshkuese per ata qe do t'i kunderviheshin beses se lidhur.
    Kuvendi i Verrave te Llukes nuk mori vendime me karakter politik, nuk doli me kerkesa ne rrafsh kombetar. Me sa duket, organizatoret e tij mendonin se keto do te ishin objekt i nje mbledhjeje shume me te gjere dhe me perfaqesues ne shkalle kombetare. Megjithate, tubimi pati rendesi per zhvillimin e metejshem te kryengritjes, per organizimin dhe per bashkerendimin e veprimeve te saj te armatosura. Aty u hodhen themelet e bashkimit luftarak te shumices se krahinave te vilajetit te Kosoves, kryesisht te pjeses perendimore e qendrore.

  25. #130
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU XI

    KRYENGRITJA E KOSOVeS E VITIT 1910

    1. SHPeRTHIMI I KRYENGRITJES (MARS - PRILL 1910)

    Perkrahja e kryengritjes nga grupi parlamentar shqiptar
    Sapo filloi kryengritja, grupi i deputeteve shqiptare ne parlament u vu ne mbrojtje te saj. Me 9 prill 1910, 13 prej tyre (nga gjithsej 26 qe perfaqesonin popullsine shqiptare ne ate organ) i paraqiten parlamentit nje relacion per gjendjen e veshtire te krijuar ne Shqiperi si rrjedhim i politikes nacionaliste te Komitetit "Bashkim e Perparim".
    Ne deklaraten qe deputeti i Kosoves, Nexhip Draga, beri me 10 prill ne emer te grupit te deputeteve shqiptare e quajti te padrejte dhe e denoi vendimin e qeverise per shpalljen e gjendjes se jashtezakonshme ne vilajetin e Kosoves. Ismail Qemali, Myfid Libohova dhe deputete te tjere shqiptare sollen prova qe deshmonin se ngjarjet e Prishtines ishin pasoje e administrimit te keq te vendit, e sjelljeve arbitrare te nepunesve vendore, si dhe e karakterit anakronik te menyres se qeverisjes qe zbatonin xhonturqit.
    Deputetet shqiptare folen posacerisht per arbitraritetin ne vjeljen e detyrimeve shteterore nga autoritetet vendore. Ne kete ndikonte mungesa e legjislacionit perkates, si edhe formulimet e erreta e te papercaktuara mire te ligjeve ekzistuese. Ne Shqiperi filluan te vileshin edhe tatime te tilla, sic ishte ajo e oktroves, nje takse doganore, e cila nuk vilej ende as ne rajonet me te zhvilluara te Perandorise, si ne Stamboll, ne Izmir, ne Selanik.
    Deputetet shqiptare deklaruan se do te ishte me e udhes dhe me dobiprurese qe ne Shqiperi ne vend te ekspeditave ushtarake te dergohej nje komision parlamentar. Ata kerkuan qe ne Shqiperi te sendertoheshin hap pas hapi reforma rrenjesore, te caktoheshin nepunes te afte e te ndershem, te cilet te njihnin ligjet dhe drejtesine. Hasan Prishtina nguli kembe qe ky komision te hetonte ne vend shkaqet e kryengritjes.
    Duke iu pergjigjur deklaratave te deputeteve shqiptare ne parlament, kryeministri turk u perpoq t'i perligjte e t'i motivonte masat ushtarake te qeverise ne Kosove me poziten e vecante strategjike te kesaj treve dhe te mbulonte shkaqet e verteta te levizjes kryengritese ne Shqiperi, te cilen e quante veper te disa "ngaterrestareve".
    Ismail Qemali, nga ana e tij, kerkoi nga qeveria qe te nxirreshin ne shesh shkaktaret e vertete te gjendjes se krijuar ne Shqiperi. Ne nje takim te vecante me ministrin e Luftes te Perandorise ai kerkoi qe te nderpriteshin veprimet ushtarake kunder shqiptareve. Por keto kerkesa rane ne vesh te shurdher. Qeveria pranoi se ishin bere disa gabime nga administrimi i keq prej disa nepunesve vendore dhe premtoi se do te merrte masa per riparimin e tyre. Ne te njejten kohe ajo siguroi miratimin nga parlamenti te kerkeses se saj per dergimin e trupave ushtarake plotesuese ne Kosove.
    Orvatjet e deputeteve shqiptare per te penguar dergimin e ekspedites ushtarake te komanduar nga Shefqet Turgut pasha ne Kosove nuk dhane fryt. Edhe propozimet e tyre per te derguar ne Shqiperi nje komision parlamentar per hetimin e gjendjes ne terren dhe ne menyre te vecante te shkaqeve te kryengritjes u hodhen poshte. Qeveria xhonturke ishte tashme e vetedijshme se ngjarjet ne Shqiperi ishin shenje e nje konflikti politik shqiptaro-turk, pas te cilit fshiheshin aspiratat autonomiste te shqiptareve.
    Kete realitet u perpoq t'ua bente te qarte Ismail Qemali edhe diplomateve te huaj ne Stamboll. Duke i percjelle ambasadorit austro-hungarez, Pallavicinit, kerkesen qe deputetet shqiptare parashtruan ne parlamentin osman, ai theksoi se shqiptaret kerkonin zbatimin e reformave, te cilat do t'u pershtateshin rrethanave te vecanta te vendit dhe nevojave te tij. Kundershtimi i tyre, theksonte ai, do te conte ne thellimin e metejshem te kryengritjes popullore. Ismail Qemali i bente te ditur perfaqesuesit te Vjenes ne Stamboll, se me kerkesat e tyre shqiptaret synonin te siguronin "nje ndertese me vete", cka nenkuptonte autonomine e Shqiperise.

  26. #131
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU XI

    KRYENGRITJA E KOSOVeS E VITIT 1910

    2. VEPRIMET LUFTARAKE

    Sukseset e para te kryengritesve
    Ne mesin e prillit 1910 Turgut Pasha mberriti ne krye te nje ushtrie prej 16 mije forcash ne kryeqendren e vilajetit te Kosoves, ne Shkup.
    Ne proklamaten qe i drejtoi popullsise se Kosoves para se te fillonte operacionin ushtarak, Shefqet Turgut pasha u orvat ta perligjte ate ne syte e popullsise se revoltuar dhe te bindte kosovaret se qeveria ishte shtrenguar te dergonte ushtrine ne kete vilajet. Ai theksonte se forcat ushtarake te komanduara prej tij nuk qene derguar per te shkaktuar gjakderdhje, por per te vendosur rregullin e qetesine dhe per te ndeshkuar te gjithe ata qe mbillnin percarjen. Ai deklaronte gjithashtu se qeveria deshironte t'i siguronte popullit shqiptar te mirat e rendit kushtetues, prandaj ishte ne interesin e tij dhe te shtetit qe te gjithe kryengritesit te dorezoheshin.
    I perforcuar me trupa te rinj, numri i forcave osmane qe u vune perballe kryengritesve shqiptare, arriti ne rreth 40 mije veta. Me kete ushtri Shefqet Turgut pasha filloi ne mesin e muajit prill 1910 sulmin e pergjithshem kunder forcave kryengritese.
    Nderkohe kryengritesit vazhduan veprimet e tyre, te cilat tani i zhvilluan ne tri zona. Luftetaret e Shales, te Llapit e te Drenices, nen komanden e Isa Boletinit, u perqendruan ne Gryken e Carraleves dhe vune nen kontroll vijen Ferizaj-Shtimje-Prizren. Hasan Hysen Budakova me forcat e tij u perqendrua ne rajonin malor ne perendim te Ferizajt deri ne anen jugore te Carraleves. Grupimi tjeter, i trete, i kryengritesve, qe perbehej nga luftetare te Gjilanit e te Presheves, nen komanden e Idriz Seferit, mori persiper te zoteronte e te mbronte Gryken e Kacanikut dhe rrugen Tetove-Shkup per te mos lejuar depertimin e ushtrise osmane, qe vinte nga qendra e vilajetit ne drejtim te pjeses se brendshme te Kosoves. Emisare te posacem u derguan ne Shkoder, ne Diber e ne Mat me thirrjen per t'u bashkuar me kryengritjen, ndersa agjitatore te tjere filluan te vepronin ne radhet e reparteve turke per t'i bindur ushtaret shqiptare te dezertonin.
    Ne fazen e pare te operacioneve ushtria osmane pesoi disfate. Kolona verilindore e saj, e cila kishte per detyre te dilte ne fshatin Pozharan dhe me nje veprim te shpejte t'i rrethonte forcat kryengritese te grupuara ne kete rajon, ndeshi ne nje qendrese te ashper dhe e nderpreu perkohesisht marshimin e metejshem.
    Luftime me te ashpra u zhvilluan ne anen perendimore te zones kryengritese. Forcat osmane te perqendruara ketu, me 21 prill, pas luftimesh te rrepta, arriten t'i afroheshin Shtimjes qe mbrohej nga kryengritesit. U nderpre lidhja telegrafike e kesaj qendre me Prizrenin. Luftimet vijuan ne Shtimje gjithe diten, me humbje te medha nga te dyja palet. Te nesermen ushtria osmane, e komanduar nga Osman Pasha, me gjithe mbeshtetjen e zjarrit te artilerise, nuk mundi ta merrte Gryken e Shtimjes. Ne pritje te perforcimeve te reja nga Ferizaj, ushtria u detyrua te terhiqej nen goditjet e vazhdueshme te kryengritesve.
    Lajmi rreth fillimit te luftimeve ne Shtimje pershpejtoi veprimet e kryengritesve te Gjilanit, te Presheves dhe te viseve perreth, qe u hodhen drejt Kacanikut. Me 24 prill 3 000 kryengrites, nen udheheqjen e Idriz Seferit, shtine ne dore Gryken e Kacanikut dhe dolen ne shpine te ushtrise turke, duke e vene ate ne nje pozite kritike. Kryengritesit vune nen kontroll te plote hekurudhen Shkup-Mitrovice dhe nderprene lidhjen hekurudhore me kryeqendren e vilajetit, Shkupin. Si rrjedhim i ketyre veprimeve, forcat ushtarake osmane, te vendosura ne Ferizaj, u vune ne nje gjendje te veshtire.
    Sukseset e kryengritesve ne Gryken e Carraleves dhe shtenia ne dore e Shkalles se Kacanikut perbenin nje fitore ushtarake te rendesishme, e cila ndikoi ne zhvillimin e metejshem te kryengritjes ne Kosove. Forcat kryengritese zoteronin tani nje pjese te mire te territoreve te vilajetit te Kosoves, si dhe disa pika strategjike qe u lejonin te kontrollonin vijat kryesore te komunikacionit. Ata paralizuan pushtetin civil te administrates xhonturke. Nderkaq, ushtria osmane mbeti e bllokuar ne qytetet kryesore te Fushe-Kosoves dhe te Rrafshit te Dukagjinit. E pafuqishme per te ndermarre ndonje veprim luftarak jashte tyre, ushtria osmane priste ardhjen e forcave te reja.

  27. #132
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU XI

    KRYENGRITJA E KOSOVeS E VITIT 1910

    2. VEPRIMET LUFTARAKE

    Beteja e Kacanikut
    Me 30 prill 1910 ushtria osmane, e komanduar nga Shefqet Turgut pasha dhe e perbere ne fillim nga 9 000-10 000 veta, e perforcuar me reparte kaloresie dhe e mbeshtetur nga zjarri i artilerise, filloi mesymjen kunder 3 000-4 000 kryengritesve shqiptare te perqendruar ne Shkallen e Kacanikut te udhehequr nga Idriz Seferi. Para sulmit te pergjithshem ushtria osmane goditi me artileri fshatrat perreth. Masakrimi i grave, i femijeve dhe i pleqve qe kishin mbetur atje, nuk solli, ashtu sic e kishte parashikuar Shefqet Turgut pasha, shkurajimin e mbrojtesve shqiptare te Grykes se Kacanikut. Perkundrazi, me gjithe epersine e madhe numerike te forcave armike, kryengritesit i thyen sulmet e tyre. Per dy dite rresht (me 30 prill-1 maj) divizioni osman nuk mundi te mposhtte qendresen e kryengritesve shqiptare, te cilet treguan aftesi te vecanta luftarake.
    Forcat osmane te perfshira drejtpersedrejti ne luftime kunder kryengritesve ne Kosove arriten ne afro 30 000 veta. Nje pjese e madhe e tyre u angazhuan ne betejen e Kacanikut. Megjithese ushtria turke kishte epersi te ndjeshme mbi forcat kryengritese, keto i perballuan sulmet e tyre per shtate ore rresht, duke kaluar edhe ne luftime trup me trup. Udheheqesit e kryengritjes treguan aftesi drejtuese si ne sulm, ashtu edhe ne mbrojtje e ne terheqje. Ata munden te dilnin nga rrethimi ne menyre te organizuar dhe, duke u terhequr ne drejtim te Gjilanit, vijuan ta godisnin armikun.
    Ne betejen e Kacanikut ushtria osmane pesoi humbje te medha. Sipas te dhenave te ndryshme u vrane disa mijera ushtare dhe 90 oficere osmane. Shefqet Turgut pasha humbi ne Kacanik me shume se nje te katerten e forcave, qe kishte nen komanden e tij; u shpartalluan rreth 20 batalione. Pas kesaj ushtria filloi te hakmerrej mbi popullsine e pambrojtur. Njesi te posacme te ushtrise turke dogjen fshatrat qe nuk kishte arritur t'i rrafshonte artileria. Gjyqi i jashtezakonshem ushtarak denoi kryengritesit e zene rober dhe perkrahesit e tyre. Ekzekutimi i te denuarve me vdekje behej para popullsise vendase te grumbulluar me force dhe nen gjemimet e daulleve e te marsheve te bandes ushtarake.
    Luftimet qe kryengritesit shqiptare zhvilluan ne Kacanik, paten jehone brenda dhe jashte vendit. Ato u perjetesuan ne epiken popullore.
    Pasi mori Gryken e Kacanikut, Shefqet Turgut pasha, ne ditet e para te majit, i perforcuar edhe me trupa te tjera qe i erdhen nga Selaniku, filloi mesymjen ne drejtimin Ferizaj-Carraleve. Nje kolone e forcave osmane, e nisur nga Shkupi, gjate marshimit te saj neper Kumanove, pergjate hekurudhes, ndeshi ne te hyre te Grykes se Koncullit, ne mes te Bujanovcit dhe Gjilanit, ne qendresen e forcave kryengritese te komanduara nga Idriz Seferi. Luftetaret shqiptare te kesaj ane u rezistuan per disa dite forcave osmane, derisa atyre u erdhi ne ndihme nje kolone tjeter. Megjithate, qendresa e kryengritesve vijoi edhe me pas, por ne grupe me te vogla, te perbera nga 150-200 veta. Edhe ne keto vise ushtria, ne shenje hakmarrjeje, u vuri zjarrin fshatrave te tera.
    Ne fillim te muajit maj forcat osmane kaluan ne mesymje ne drejtimin Ferizaj-Carraleve. Ketu u ndeshen me forcat kryengritese qe vepronin ne zonen Shtimje-Carraleve, te komanduara nga Isa Boletini?, numri i te cilave nuk i kalonte 4 000 vetat. Per dy dite dhe dy nete rresht u zhvilluan atje luftime te ashpra. Megjithese nisi nga Ferizaj reparte te garnizoneve te Prizrenit dhe te Mitrovices, qe vepronin anes Grykes se Carraleves, komanda osmane nuk arriti t'i rrethonte kryengritesit. Forcat ushtarake te Ferizajt u bllokuan midis Shtimjes e Carraleves dhe u detyruan te kthehen mbrapsht. Pjesa tjeter nuk ia arriti te depertonte ne drejtimin Jezerce-Budakove per t'u rene prapa kraheve kryengritesve.
    Taktika qe perdoren udheheqesit e kryengritesve, sidomos shfrytezimi i terrenit, ndihmoi per nje kohe per te perballuar epersine e armikut ne njerez dhe ne armatime. Gjendja e krijuar ne Kosove e detyroi ministrin e Luftes, Mahmut Shefqet pashen, qe te vihej vete ne krye te fushates ushtarake ne Shqiperi.

  28. #133
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU XI

    KRYENGRITJA E KOSOVeS E VITIT 1910

    2. VEPRIMET LUFTARAKE

    Mbrojtja e Carraleves (8-10 maj)
    Pas pushtimit te Grykes se Kacanikut, Mahmut Shefqet pasha, duke u vene ne krye te operacioneve, urdheroi te marshohej ne drejtimin Shtimje-Carraleve. Ai ndau ushtrine ne tri kolona, te mbeshtetura nga artileria malore.
    Gryken e Carraleves e mbronin tre mije kryengrites, qe treguan guxim dhe aftesi luftarake. Por pozita e tyre u veshtiresua kur u dolen ne shpine forca osmane te prira nga udherrefyes serbe dhe nga ndonje turkoman prej parise shqiptare. Me porosine e konsullates serbe ne Prishtine, mesues, klerike dhe banore serbe qene vene ne sherbim te ushtrise turke.
    Mesymjes se forcave osmane kunder kryengritesve u parapriu edhe ketu ne Carraleve, sikurse ne Kacanik, goditja me artileri jo vetem e pozicioneve te luftetareve shqiptare, por edhe e fshatrave te pambrojtura.
    Me 7 maj 1910 u zhvilluan prane Jezerces luftime te pergjakshme. Forcat osmane munden te canin perpara vetem pasi u erdhen perforcime te tjera.
    Me gjithe trysnine e sulmeve te pareshtura te ushtrise osmane dhe te goditjeve te zjarrit te forte te artilerise, mbrojtesit e Grykes se Carraleves qendruan me trimeri. Edhe pse u gjenden perballe nje armiku qe kishte epersi ne njerez e ne armatime, shqiptaret vijuan qendresen ne kete pike disa dite me radhe. Por mungesa e municionit dhe e ndihmave qe priteshin nga casti ne cast, e bene te pamundur perballimin e metejshem te sulmeve te forcave osmane. Me 10 maj, pas nje lufte qe zgjati gjithe diten, kryengritesit, duke perfituar nga erresira e mbremjes, cane rrethimin; gjate terheqjes munden te marrin me vete shoket e plagosur, midis te cileve edhe komandantin e tyre, Isa Boletinin, qe u dallua ne keto luftime si udheheqes e komandant i afte dhe i talentuar ushtarak.
    Pas renies se Grykes se Carraleves, ushtria osmane marshoi ne pjesen perendimore e qendrore te vilajetit te Kosoves. Pas luftimesh te rrepta, te mbeshtetura nga artileria, qe nuk kursente as fshatrat e pambrojtura, valiu i Kosoves e pas tij edhe Mahmut Shefqet pasha, i shoqeruar nga Shefqet Turgut pasha dhe shtabi kryesor i forcave osmane, hyne ne qytetin e Prizrenit. Me 1 qershor ato u futen ne Peje dhe ne Gjakove.
    Ministri i Luftes u detyrua te pranonte para parise se Prizrenit se, ndryshe nga kryengritjet e meparshme, kryengritja e tanishme ishte e pergjithshme edhe me e organizuar. Ai deklaroi gjithashtu se tani kishte nen komande nje force te perbere prej 50 mije ushtaresh dhe 70 baterish artilerie, e gatshme te vijonte operacionet ushtarake per nenshtrimin e plote te shqiptareve. Ai ndermori masa terrori ne Prizren dhe ne rrethinat e tij. Gjyqet ushtarake denuan me vdekje disa dhjetera kryengrites. Autoritetet ushtarake xhonturke nuk kursyen as edhe shqiptaret qe i kishin bere ndonje sherbim komandes osmane. Shtypi socialdemokrat serb shkruante ato dite se krimet dhe barbarizmat qe po kryente regjimi xhonturk ne Kosove, qe ishte bere "Vendi i litarit", ishin aq te medha, sa nuk mund te perfytyroheshin nga opinioni publik evropian.

  29. #134
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU XI

    KRYENGRITJA E KOSOVeS E VITIT 1910

    2. VEPRIMET LUFTARAKE

    Qendresa e kryengritesve ne Qafe-Morine dhe ne Qafen e Agrit
    Ne qershor ushtria osmane vijoi veprimet luftarake ne zonen e Drenices dhe perreth saj. Por paqesimi i Kosoves nuk qe i lehte e u shoqerua me humbje te medha. Per keto humbje deshmon edhe mbajtja e qindra ushtareve te plagosur neper hekurudhen Mitrovice-Selanik. Marshimi i forcave qeveritare ne Kosove, nen drejtimin e ministrit te Luftes, u shoqerua me terrorizimin e me poshterimin publik te kryengritesve qe nuk iu binden autoriteteve osmane. Sheshet e qyteteve Prizren, Rahovec, Gjakove, Peje e te tjera u kthyen ne arena te keqtrajtimeve te banoreve te Kosoves.
    Bastisja e shtepive dhe arrestimet ne mase u bene ne baze te urdhrit per dorezimin e armeve brenda 12 oreve. Burgjet u mbushen me te burgosur, qe u nenshtroheshin torturave. Edhe kreret, si Shaban Binaku, qe do t'i besonin faljes se shpallur nga autoritetet xhonturke, u ekzekutuan me varje.
    Per te nenshtruar perfundimisht Levizjen Kombetare Shqiptare dhe sidomos qendresen e armatosur te shqiptareve, repartet osmane, te riorganizuara ne dy divizione, vijuan, gjate muajve qershor-korrik 1910, operacionet edhe ne zona te tjera, ne perendim te Rrafshit te Dukagjinit per t'u hedhur me pas ne Shkoder dhe drejt Lumes dhe Dibres. Keto forca dolen nga Rugova ne Plave, bllokuan te gjitha shtigjet e kufirit malazez, per te penguar kalimin e kryengritesve ne Mal te Zi. Nente batalione ushtaresh, pasi kaluan Qafen e Prushit, u hodhen ne zonen e Hasit.
    Nje divizion tjeter Shefqet Turgut pasha e nisi ne drejtim te Malesise se Gjakoves, ku ndeshi ne qendresen e kryengritesve te kesaj treve. Malesoret e Gashit dhe te Krasniqes, me rreth 2 000 forca, te komanduara nga Bajram Curri, Abdulllah Hoxha, Zeqir Halili e Shaban Binaku, zune prite ne Qafe te Morines per te ndalur depertimin e ushtrise ne Malesi. Ata i bene balle nje divizioni te tere (prej 15-18 batalionesh kembesorie, disa skuadrash kaloresie dhe 5 baterish artilerie), duke i shkaktuar atij humbje te renda. Kryengritesit e leshuan Qafen e Morines per t'i shpetuar rrethimit dhe asgjesimit.
    Kryengritesit u bene prite gjithashtu forcave osmane qe vepronin ne Rrafshin e Dukagjinit, ne Qafe te Kolcit, ku 200 malesore u perleshen me to duke u shkaktuar humbje te medha. Malesoret kryengrites, te komanduar nga Prel Tuli, Mehmet Shpendi e Marash Delia, u qendruan ushtrive armike shtate dite e shtate nete. Ata zune qafat e shtigjet per te mos lejuar depertimin e forcave turke ne Dukagjin, ne luginen e Shales dhe te Thethit.
    E pakalueshme per Shefqet Turgut pashen u be Qafa e Agrit, ku ushtria e tij u bllokua per disa dite me radhe, u thye dhe u detyrua te terhiqej. Megjithate, Shefqet Turgut pasha nuk arriti te futej ne Shkoder, sic kishte parashikuar, permes Dukagjinit. Ai hyri ne Shkoder permes Pukes me 24 korrik 1910.
    Edhe ne Lume e ne Diber trupat turke hyne pasi thyen qendresen e popullsise vendase, qe ishte me e fuqishme sidomos ne rrethinat e Dibres se Madhe.
    Kudo qe kalonte, ushtria osmane rrafshonte fshatrat ku gjente nje qendrese sado te vogel, ndiqte e terrorizonte familjet qe kishin mbeshtetur e kishin perkrahur kryengritesit. Nderkohe, gjyqet e jashtezakonshme vepronin kudo. Reparte te vecanta te specializuara te ushtrise qene ngarkuar per carmatimin e popullsise. Keto reparte siguronin gjithashtu veprimtarine e komisioneve qeveritare per regjistrimin e popullsise dhe te pasurise, te shtepive, te tokave, te bagetise etj. Sipas ketij regjistrimi, mblidheshin detyrimet tatimore, duke perfshire edhe ato te prapambetura, dhe behej rekrutimi i te gjithe meshkujve qe i perfshinte detyrimi ushtarak.
    Per te perforcuar pushtetin e tyre ne vilajetin e Kosoves, autoritetet xhonturke, krahas te ashtuquajturave reforma, sic u quajten masat ndeshkuese, vendosen te benin ketu edhe disa ndryshime administrative. Keshtu, u shnderrua ne nenprefekture (kaza) krahina (nahija) e Ferizajt dhe u krijuan disa krahina (nahije) te reja, si ne Drenice, ne Llap, ne Malesi, ne Reke, ne Podgor, ne Morave te Eperme dhe te Poshtme etj.

  30. #135
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU XI

    KRYENGRITJA E KOSOVeS E VITIT 1910

    2. VEPRIMET LUFTARAKE

    Shtrirja e terrorit xhonturk ne viset e tjera
    Pas shtypjes se kryengritjes se Kosoves ekspedita ushtarake e komanduar nga Shefqet Turgut pasha u shtri edhe ne Shqiperine e Veriut dhe te Mesme.
    Synimi i qeverise xhonturke dhe i qarqeve ushtarake me te larta te Perandorise ishte te shtypte jo vetem qendresen e armatosur te shqiptareve, por edhe vatrat e organizmat e levizjes kombetare. Klubet e organizatat e tjera kombetare shqiptare u fajesuan si nxitese te levizjes se armatosur. Anetaret e klubeve, mesuesit e gjuhes shqipe, madje edhe ata qe ndiqnin kurset e gjuhes shqipe, u bene objekt i nje terrori te papare, njelloj si pjesemarresit e kryengritjes se armatosur te Kosoves.
    Pergjithesisht terrorit iu nenshtruan gjithe veprimtaret e levizjes kulturore e arsimore kombetare, edhe pse kjo ishte nje veprimtari e ligjshme.
    Pre e terrorit xhonturk u bene edhe qytetet, si Shkodra, Tirana, Elbasani e vise te tjera, qe nuk qene perfshire ne kryengritje. Edhe ne keto treva u arrestuan, u burgosen dhe u internuan nga gjyqet speciale qindra atdhetare. Per t'i poshteruar ne syte e popullit dhe per ta frikesuar ate, keta ne fillim i rrihnin publikisht nen tingujt e bandes ushtarake. U gjykuan dhe u denuan ne mungese shume atdhetare te arratisur, te akuzuar per veprimtari antishteterore.
    Me vendim te qeverise u mbyllen te gjitha shkollat shqipe, u ndalua nxjerrja e gazetave dhe botimi i librave ne gjuhen shqipe. U pushuan nga puna mesuesit e gjuhes shqipe te shkollave shteterore, si dhe nepunesit shqiptare qe kishin marre pjese ne levizjen kulturore e arsimore kombetare. Ndjekjeve iu nenshtruan edhe elementet e moderuar. Deputetet shqiptare u akuzuan si perkrahes te kryengritjes dhe per lidhje te fshehta me kryengritesit.
    Veprimtaria e cetave te armatosura vijoi edhe pas kalimit te forcave osmane, te komanduara nga Shefqet Turgut pasha, nga Kosova ne Shqiperine e Veriut e te Mesme, madje edhe kur ne Kosove u vendosen perseri forca te shumta ushtarake. U bene te shpeshta perleshjet ndermjet cetave shqiptare dhe ushtrise osmane. Perleshje te tilla te armatosura ndodhen me 15 shtator 1910 afer Mitrovices dhe me 28 shtator afer Pejes. Me 15 tetor valiu i Manastirit njoftonte Stambollin per perpjekjet e ushtrise me cetat kryengritese te Dibres. Po ne tetor valiu i Shkodres njoftonte qeverine se ushtria ishte demoralizuar krejtesisht dhe se kishte rrezik te bashkohej me kryengritesit. Me 9 nentor valiu i Kosoves informonte qeverine per sulmet e shqiptareve kunder postkomandave ushtarake ne nahijen e Beranes.
    Kryengritja e Kosoves e vitit 1910 ushtroi ndikim te fuqishem ne zhvillimin e metejshem te Levizjes Kombetare Shqiptare. Jehona e saj u ndje edhe ne levizjet clirimtare te popujve te tjere, te Maqedonise dhe te Arabise.

  31. #136
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU XI

    KRYENGRITJA E KOSOVeS E VITIT 1910

    3. QeNDRIMI I FAKTORIT NDeRKOMBeTAR NDAJ KRYENGRITJES SHQIPTARE

    Qendrimi i shteteve ballkanike
    Duke qene se nuk munden te gjenin aleate te jashtem ne luften e tyre kunder Perandorise Osmane, kreret e kryengritjes se Kosoves u perpoqen te siguronin te pakten krahet nga sulmet e pritshme te armiqve te jashtem. Per ta nuk qene te panjohura synimet shoviniste te qarqeve politike te shteteve fqinje, qe mund te shfrytezonin luften shqiptaro-osmane per plotesimin e qellimeve te tyre. Megjithate, kreret e kryengritjes u kerkuan autoriteteve shteterore te vendeve fqinje ndihme ushtarake, madje u bene edhe propozime per aleance.
    Keshtu, kreret e qendreses se armatosur ne Llap e ne Shale, sapo nisi kryengritja ne muajin prill, kerkuan te mesonin nga konsulli i Serbise ne Prishtine nese Beogradi ishte i gatshem t'i ndihmonte me armatime e municione dhe t'i strehonte ne rast se do te ishin te detyruar te terhiqeshin nga lufta kunder forcave osmane. Ne perputhje me udhezimet qe kishte marre nga ministri i Jashtem Millovanovic, konsulli Rakiq u tha shqiptareve se ne rast nevoje mund te gjenin strehim ne Serbi, ndersa kerkesen e tyre per armatime e kundershtoi ne menyre te prere, me pretekstin se shqiptaret e kishin mbajtur te fshehte nga Serbia pergatititjen e kryengritjes.
    Qendrimi negativ i qeverise serbe ndaj kerkesave te shqiptareve per ndihme diktohej nga marredheniet e mira qe Serbia kishte ne ate kohe me Turqine, te cilat kushtezoheshin nga interesat ekonomike, politike dhe ushtarake te castit. Kryengritja kunderosmane ne Kosove filloi ne kohen kur mbreti Pjeter I, N. Pashiqi dhe Millovanovici, pas vizites se tyre ne Petrograd, shkuan edhe ne Stamboll. Qeveritaret serbe shpresonin atehere se do te mund te siguronin koncesionin e hekurudhes se Adriatikut.
    Nga ana tjeter, Bullgaria bente perpjekje te lidhej me qarqet politike shqiptare per ta perdorur luften e tyre ne te mire te synimeve te veta. Per kete qellim qeveria bullgare dhe vete mbreti Ferdinand mbanin lidhje me organizatat shqiptare dhe me disa nga kreret shqiptare. Nderkaq qarqet politike dhe shtypi i Sofjes ndiqnin me interesim kryengritjen shqiptare. Disa prej tyre i shikonin ngjarjet ne Kosove si fillim i fundit te sundimit osman dhe kerkonin te perfitohej nga gjendja e krijuar per te nderhyre ne Maqedoni. Grupe te tjera politike bullgare, duke i vleresuar ngjarjet ne Shqiperi si kalimtare, kerkonin qe Bullgaria te mbante qendrim korrekt kundrejt Perandorise Osmane. Megjithekete, si qarqet oborrtare te Sofjes te kryesuara nga princi Ferdinand, ashtu edhe qeveria bullgare, duke menduar se kryengritja shqiptare do t'i jepte nje goditje te forte regjimit xhonturk, parashikonin te nxirrnin perfitime prej saj. Shtypi zyrtar bullgar shkruante pas fillimit te kryengritjes, se Bullgaria, si fqinje e mire e Turqise, deshironte qe qeveria osmane te vendoste qetesine e rregullin ne viset e perfshira nga kryengritja, por ne rast se kjo kryengritje merrte permasa te medha dhe shnderrohej ne nje te keqe qe mund te cenonte paqen ne Ballkan e te sillte pasoja te renda per bullgaret e Maqedonise, atehere qeveria bullgare nuk mund te rrinte duarkryq.
    Perfaqesuesi diplomatik serb ne Sofje u perpoq te bindte kreun e qeverise bullgare, se ishte ne interesin e shteteve ballkanike t'i liheshin Turqise duart te lira per te shtypur kryengritjen shqiptare.
    Shqetesimi se kryengritja shqiptare mund te shfrytezohej nga Vjena, si pretekst per nderhyrje ne Ballkan, perbente nje arsye me shume qe Serbia te tregohej e rezervuar ndaj levizjes se armatosur ne Kosove. Keto zhvillime rrezikonin planet e saj te kahershme per ekspansionin drejt territoreve shqiptare. Synimet autonomiste te Levizjes Kombetare Shqiptare e shtynin edhe me shume qeverine serbe qe te kerkonte shtypjen e kryengritjes se Kosoves. Sendertimi i tyre vleresohej ne Beograd si nje pengese shume me e madhe per projektet e Serbise, sesa pushteti i Perandorise Osmane mbi trevat shqiptare. Fati i kesaj Perandorie tashme ishte percaktuar. Ajo po i afrohej me shpejtesi fundit te saj.
    Millovanovici shprehu mendimin se ishte ne interesin e Serbise dhe te vendeve te tjera ballkanike qe konflikti i armatosur i shqiptareve me xhonturqit te ishte sa me i pergjakshem, ne menyre qe te dyja palet te dobesoheshin sa me shume. Sipas parashikimeve te tij, keshtu do te arrihej qellimi i dyfishte: nga njera ane, dobesimi i Perandorise Osmane do ta lehtesonte luften e ardhshme te Serbise e te Bullgarise kunder saj; nga ana tjeter, shqiptaret e mposhtur nga ushtria osmane do te arrinin ne nje gjendje te tille sa te pranonin te viheshin nen Serbine.
    Diplomatet serbe ndiqnin me kenaqesi carmatimin e shqiptareve nga autoritetet ushtarake osmane. Perfaqesuesi i Beogradit ne Stamboll e siguronte ministrin e Jashtem te Perandorise Osmane, se Serbia ishte e gatshme t'i bente Turqise sherbimet e nevojshme per t'ia lehtesuar mposhtjen e kryengritjes. Edhe Porta e Larte e priti me kenaqesi gatishmerine e Beogradit per te ndihmuar ne qetesimin e Kosoves.
    Pas renies se Grykes se Kacanikut, kur ushtria osmane filloi marshimin ne drejtim te Carraleves, konsulli serb ne Prishtine mori udhezime per t'i dhene ekspedites turke cdo perkrahje. Me porosine e tij fshataret e mesuesit serbe u vune ne sherbim te Turgut Pashes. Sipas udhezimeve qe moren nga oficeret e shtabit turk ne Ferizaj, ata mblidhnin te dhena per gjendjen, organizimin e vendndodhjen e forcave kryengritese dhe perhapnin lajme te rreme rreth marshimit te forcave te medha osmane per te shkurajuar shqiptaret.
    Ne kundershtim me premtimin qe u kishte bere shqiptareve ne fillim te kryengritjes, Serbia nuk pranoi t'i strehonte kryengritesit. Beogradi pranoi te strehonte ne Serbi vetem disa prej krereve, si Hasan Hysen Budakoven, Zejnel Beun nga Gjilani, Shaqir cavdarbashen nga Peja dhe bajraktarin e Ostrozubit, duke shpresuar se mund t'i perdorte ne sherbim te politikes serbe. Qeveria serbe i ofroi strehim edhe Idriz Seferit, por ky nuk e pranoi dhe qendroi ne malet e krahines se vet, ne Karadak.
    Ndryshe nga Serbia, Mali Zi, edhe pse nuk e perkrahu kryengritjen shqiptare, nuk mbajti qendrim armiqesor kundrejt saj dhe u dha strehim kryengritesve.
    Kryengritesit e anes veriperendimore te Kosoves ne fillim u vendosen ne Bjeshket e Namuna. Por mungesa e ushqimeve dhe fillimi i te ftohtit e beri te pamundur qendrimin e tyre te metejshem ne ato ane. Ne keto rrethana, Isa Boletini, ne emer te te gjithe krereve te kryengritjes, kerkoi nga Cetina qe t'i strehonte ne Mal te Zi. Kjo kerkese u pranua nga qeveria e Malit te Zi, e cila formoi nje komision te posacem per strehimin e emigranteve. Ata u vendosen ne Cetine, ne Podgorice, ne Shpuze, ne Nikshiq dhe ne Ulqin.
    Por pas deklaratave te princ Nikolles per motivet humanitare qe e shtyne te mbante kete qendrim, fshihej synimi i tij per te bere per vete kreret shqiptare, duke shpresuar se me ndihmen e tyre do te kenaqte lakmite territoriale ndaj tokave shqiptare qe shkonin deri ne Mat e me gjere, ndersa populli malalez i priti miqesisht refugjatet e ardhur nga territoret shqiptare.

  32. #137
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU XI

    KRYENGRITJA E KOSOVeS E VITIT 1910

    3. QeNDRIMI I FAKTORIT NDeRKOMBeTAR NDAJ KRYENGRITJES SHQIPTARE

    Kryengritja e Kosoves dhe Fuqite e Medha
    Fuqite e Medha, duke respektuar politiken e ruajtjes se status quo-se ne Turqine Evropiane dhe ne gjithe Perandorine Osmane, nuk e perkrahen kryengritjen shqiptare te Kosoves. Ata i trajtuan ngjarjet ne Shqiperi si nje ceshtje thjesht e brendshme e Perandorise Osmane dhe i lane dore te lire Stambollit per shtypjen e kryengritjes.
    Por qendrimi i Fuqive te Medha kundrejt levizjes clirimtare te shqiptareve e sidomos ndaj metodave te dhunes e te terrorit qe perdori ushtria turke per paqtimin e territoreve shqiptare, nuk ishte i njejte. Ndersa Rusia kembengulte prane Portes se Larte per ta cuar deri ne fund ekspediten ushtarake ne Shqiperi, ministri i Puneve te Jashtme te Austro-Hungarise e keshillonte Stambollin qe te mos shkonte shume larg ne masat e dhunes ndaj shqiptareve.
    Te njejtin qendrim mbajti ne pergjithesi diplomacia gjermane. Nepermjet perpjekjeve diplomatike qe bene prane qeverise xhonturke, Vjena e Berlini i terhoqen verejtjen asaj per masat e tepruara shtypese. Ato i bene te ditur Stambollit se ndjekja e keshillave ruse per ashpersimin deri ne skaj te konfliktit me shqiptaret, do te sillte dobesimin e te dyja paleve dhe do t'ua lehtesonte shteteve ballkanike plotesimin e pretendimeve territoriale ndaj trojeve shqiptare, gje qe nuk e deshironin as Berlini, as Vjena.
    Po keshtu ministri i Jashtem i Italise, San Xhuliano, nepermjet ambasadorit te tij ne Stamboll, ndonese ne menyre te kujdesshme e te matur, i bente te qarte Portes se Larte se edhe Italia nuk e miratonte aksionin energjik dhe masat e egra te ushtrise turke ne Shqiperi; ndersa opinioni publik e shtypi italian shprehen simpatine per kryengritjen shqiptare dhe denuan politiken e eger te qeverise xhonturke kundrejt shqiptareve. Ne keto qendrime te dukshme proshqiptare ushtronte ndikimin e vet edhe mjedisi arberesh.
    Ne pjesen tjeter te kontinentit evropian e te atij amerikan u ndje ndikimi i mitingjeve te protestes, i agjitacionit dhe i propagandes qe kolonite shqiptare te mergimit, shoqatat dhe komitetet bene ne te mire te kryengritjes shqiptare. Nje vend te vecante ze ketu mitingu i organizuar ne Boston.
    *
    * *
    Kryengritja e Kosoves e vitit 1910 ishte e para levizje e armatosur aq e gjere e popullit shqiptar ne fillim te shek. XX, por qe mbeti ne kufijte e nje vilajeti te vetem. Veprimet e suksesshme luftarake te kryengritesve ne skajin verilindor te vilajetit te Shkodres nuk ndikuan ne zgjerimin e permasave te saj.
    Lufta e armatosur e popullit shqiptar kunder sundimit osman nuk arriti te shtrihej ne nje hapesire te gjere kombetare as ne rrafshin organizativ, as ne ate politik e ushtarak. Madje edhe ne kufijte e vilajetit te Kosoves nuk u arrit nje bashkerendim i veprimeve luftarake. Ndonese luftuan per te perballuar marshimin e ushtrise se komanduar nga Shefqet Turgut pasha, kryengritesit nuk arriten te organizonin nje qendrese te pergjithshme ne gjithe vilajetin. Vatrat e qendreses se shqiptareve, sic qene ato te Kacanikut, te Carraleves etj., mbeten te shkeputura nga njera-tjetra.
    Ne keto dobesi ndikoi edhe mungesa e nje qendre te vetme drejtuese politike e ushtarake ne shkalle kombetare ose te pakten nderkrahinore. Pervec kesaj, pjesa me e madhe e vendit qendroi menjane ngjarjeve te Kryengritjes se vitit 1910 dhe nuk u perfshi ne luften e armatosur kunder regjimit xhonturk. Shumica e veprimtareve te klubeve atdhetare ne vilajetet e Shkodres, te Janines dhe te Manastirit nuk ishte ende e bindur per domosdoshmerine e luftes se armatosur. Edhe deputetet shqiptare, duke perfshire edhe ata me radikalet (me ndonje perjashtim), nuk qene te prirur ne kete kohe per te dale nga kuadri i luftes parlamentare, ndersa komitetet e fshehta ne Jug te vendit, ndonese ishin perkrahes te kryengritjes se armatosur, nuk ishin te pergatitur per te mbeshtetur me veprime te armatosura kryengritjen e Kosoves.
    Kryengritja u shtyp edhe per shkak se shqiptaret u ndodhen perballe nje ushtrie te madhe ne numer, ne armatime e ne pajisje luftarake dhe e drejtuar nga oficere te zgjedhur, te stervitur nga instruktore te huaj.
    Kryengritja nuk pati perkrahjen e qarqeve politike te shteteve fqinje dhe te Fuqive te Medha qe vijuan t'i permbaheshin politikes, tashme tradicionale, te ruajtjes se status quo-se.
    Megjithese Kryengritja e armatosur e vitit 1910 u shtyp, qeveria turke u detyrua te beje ndonje leshim. Ne vjeshten e vitit 1910 ajo hoqi ligjin per bandat, lejoi hapjen e ndonje shkolle shqipe, pa hequr dore nga perpjekjet per t'i detyruar shqiptaret qe te perdornin alfabetin arab, nderpreu zbatimin e masave per carmatimin, per rekrutimin ushtarak e per mbledhjen e taksave dhe premtoi se do te perdorte nje fond te posacem per ndertimin e shtepive te djegura e te renuara gjate fushatave ushtarake te vitit 1910. Per te penguar nje shperthim te ri te kryengritjes ne Kosove, Porta e Larte dergoi atje disa komisione qe u ngarkuan te qetesonin vendin duke u marre vesh me kreret shqiptare.

  33. #138
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  34. #139
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  35. #140
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU XII

    KRYENGRITJA Ne MALeSINe E MBISHKODReS (1911)

    2. KUVENDI I GREceS (23 QERSHOR 1911)

    Memorandumi i Greces
    Mberritjen e komisionit te klerikeve ne Mal te Zi dhe perpjekjet e xhonturqve per t'u marre vesh me ta, kryengritesit e shfrytezuan per te dale para qeverise osmane dhe Fuqive te Medha serish me kerkesen e autonomise se Shqiperise. Me nismen e Komitetit te kryengritjes (te Podgorices), u mblodh ne pllajen e Greces, ne perendim te Selces, ne Malesine e Madhe Kuvendi i Pergjithshem i krereve shqiptare, i cili me 23 qershor miratoi dokumentin me te rendesishem te kryengritjes, te njohur me emrin "Memorandumi i Greces", i hartuar nga Ismail Qemali e Luigj Gurakuqi. Kete dokument, i njohur si "Libri i Kuq" (per shkak te ngjyres se ballines se broshures ne te cilen u shtyp) ia paraqiti Kuvendit te krereve te kryengritjes Luigj Gurakuqi.
    Me kete akt kryengritja e armatosur e shqiptareve te veriut kishte tani nje program kombetar ne te cilin aderuan tashme te gjithe shqiptaret.
    Ne hyrje te memorandumit ("Librit te Kuq") flitet per ndihmen qe dhane shqiptaret per te sjelle xhonturqit ne fuqi. Disa privilegje qe u kishte njohur deri atehere sulltani autokrat krahinave malore, theksohet ne kete dokument, nuk i penguan shqiptaret te ngriheshin e te kerkonin kushtetuten per te gjithe popujt e shtypur. Por shpresat e tyre te regjimi kushtetues nuk u perligjen. Madje ishin xhonturqit ata qe me politiken e tyre i shtyne shqiptaret te rrembenin armet e te luftonin per te drejtat e tyre. Shqiptaret, aleate te xhonturqve, u bene me e para viktime e politikes se eger nacionaliste e xhonturqve. Mbi shqiptaret u turren taborret e Xhavit Pashes dhe te Shefqet Turgut pashes. Por edhe pasi shqiptaret i dhane armet, theksohej ne hyrjen e "Librit te Kuq", turqit e rinj nuk mendonin aspak t'i zbatonin reformat e premtuara.
    Ne memorandum parashtroheshin keto kerkesa: t'u jepej garanci se nuk do te perseriteshin veprimet antikushtetuese nga qeveria qendrore dhe nga autoritetet lokale ne te gjithe Shqiperine dhe se do te respektoheshin fete e zakonet e vendit; te njihej kombi shqiptar me po ato te drejta qe kishin kombet e tjera te Perandorise Osmane; te kishte liri te plote per zgjedhjen e deputeteve shqiptare, numri i te cileve te ishte ne perpjesetim me popullsine; te kishte liri per perhapjen e gjuhes shqipe dhe te shkollave shqipe; te behej bashkimi i vilajeteve, ku jetojne shqiptaret, sipas decentralizimit administrativ, dhe te harmonizoheshin ligjet turke me te drejtat zakonore te vendit; nepunesit e larte te dinin gjuhen e zakonet e vendit; te gjithe nepunesit civile dhe financiare te ishin shqiptare, ndersa gjyqtaret, xhandaret e policet te ishin gjithashtu vendas; te caktohej nje guvernator i pergjithshem nga sulltani per nje periudhe te caktuar; te perdorej gjuha shqipe ne administrate, ne gjyqe e kuvende, perkrah turqishtes, qe mbetej gjuhe zyrtare e qeverise qendrore; sherbimi ushtarak i detyrueshem per te gjithe ne kohe paqeje te kryhej ne vend, ndersa per banoret e zonave kufitare te organizohej nje sherbim i vecante ushtarak, qe do te kryhej ne krahinat e tyre, per te ruajtur kufijte; te perdoreshin ne vend, per ndertime rrugesh, hekurudhash, shkollash e te tjera, te ardhurat fiskale me perjashtim te atyre te doganes, te postes, te telegrafes, te duhanit, te alkoolit dhe te pullave, te cilat ishin monopole te shtetit ose u ishin dhene te huajve sipas kapitulacioneve; t'u njihej fshatareve e drejta per prerjen e pyjeve sipas nje takse; keshillat e pergjithshme te kishin te drejte te jepnin vendime per buxhetin e vilajeteve dhe te kontrollonin shpenzimet; te jepeshin fonde te nevojshme per rregullimin e shtepive e te demeve te tjera te shkaktuara nga operacionet e ushtrive osmane dhe t'u ktheheshin shqiptareve armet qe u ishin marre.
    Memorandumi i Greces parashtronte nje program te plote te autonomise se Shqiperise, ashtu sic ishte konceptuar ajo ne platformen e Levizjes Kombetare Shqiptare qysh nga koha e Lidhjes se Prizrenit. Ky memorandum kishte nje rendesi te vecante, sepse dilte nga gjiri i kryengritjes dhe ne formulimin tij moren pjese veprimtaret atdhetare te krahinave te ndryshme te vendit e te kolonive shqiptare te mergimit. Permbajtja kombetare e ketij memorandumi ishte nje argument i fuqishem per te kundershtuar trillimet e qeverise turke dhe te propagandes se shteteve fqinje qe mohonin karakterin e vertete kombetar te levizjes shqiptare dhe e paraqisnin kryengritjen e malesoreve si kryengritje fetare per ruajtjen e venomeve te vjetra lokale. Pranimi i kerkesave te Greces, sic pohonte Ismail Qemali, do te ishte nje fitore e nacionalizmit shqiptar. Keto kerkesa drejtoheshin njeherazi kunder politikes se qeverise malazeze, e cila orvatej me anen e agjenteve te saj t'i bindte malesoret te viheshin nen mbrojtjen e Malit te Zi.
    Memorandumi ushtroi ndikim te fuqishem edhe ne pjeset e tjera te Shqiperise dhe nxiti perpjekjet qe u bene per kthimin e kryengritjes se Veriut ne nje kryengritje te pergjithshme.
    "Libri i Kuq" iu dorezua nga perfaqesuesit e kryengritesve ambasadorit turk ne Mal te Zi, Sadredin Beut, qe e pranoi ate pa dhene ndonje pergjigje. Per te pasur garancine e Fuqive te Medha per plotesimin e kerkesave te tyre, nje delegacion i kryengritesve, i perbere nga Luigj Gurakuqi, Dede Gjo Luli, Sokol Baci etj., ua dorezoi Memorandumin e Greces perfaqesuesve te Fuqive te Medha ne Cetine.
    Nderkaq Shefqet Turgut pasha shpalli nje proklamate te dyte, me te cilen shtyhej afati i dorezimit te kryengritesve edhe 15 dite te tjera, duke filluar nga 27 qershori. Malesoret lajmeroheshin gjithashtu se Porta kishte derguar nje vali dhe nje kajmekam, qe dinin gjuhen shqipe. Por me 9 korrik Stambolli u detyrua t'a shtynte per te treten here afatin e dorezimit te kryengritesve edhe per 20 dite te tjera.
    Me gjithe kerkesat kembengulese te kryengritesve, qeveria osmane nuk kishte ndermend t'i jepte autonomine Shqiperise. Ajo e quante kete te papranueshme, si nje akt qe do te sillte me vete shkaterrimin e Perandorise Osmane.
    Stambolli vijoi te perdorte kunder malesoreve 50 batalione te komanduara nga Shefqet Turgut pasha, me 70 000 ushtare e 60 gryka artilerie me qitje te shpejte. Per te perligjur luften e gjate me malesoret dhe kete perqendrim te forcave te shumta ne Shqiperi kunder nje grushti malesoresh, propaganda zyrtare turke shpalli se ne kryengritje ishin cuar 20 000 malesore. Ne te vertete, gjithe familjet e kryengritesve, qe ishin mbartur ne Mal te Zi per t'i shpetuar terrorit xhonturk, arrinin ne rreth 15 000 veta, ndersa ne radhet e luftetareve ishin vetem 4 000 kryengrites.
    Megjithate, ne perpjekjet me kryengritesit, Shefqet Turgut pasha la qindra te vrare. Ai u detyrua te pranonte, se "... cdo dite jane bere perpjekje te ashpra e te vazhdueshme, kryengritesit i kane dale zot cdo shkembi, cdo shtepie dhe e kane lene vendin vetem duke dhene jeten". Perkrah burrave luftuan edhe grate malesore, nder te cilat u dalluan Tringe Smajlja e Nore Kolja. Ne lufte merrnin pjese gjithashtu te rinj 16 vjecare dhe pleq deri ne 70 vjec. Vete udheheqesi i kryengritesve Dede Gjo Luli ishte 71 vjec.
    Malesoreve u dha dore taktika e luftimit ne grupe te vogla kunder armikut shume te madh ne numer dhe njohja e terrenit. Ata zinin shtigjet e qafat e pakalueshme. Sulmonin armikun aty ku ai nuk e priste dhe terhiqeshin ne rregull, pa deme.
    Por lufta e kryengritesve veshtiresohej nga mungesa e armeve, e municioneve dhe e ushqimeve. Lufetaret ishin gjysme te uritur. Ndihmat qe vinin nga kolonite dhe nga vendet e tjera nuk mjaftonin per t'i mbajtur ata dhe refugjatet e shumte, qe qene mbledhur ne Mal te Zi.
    Kryengritja e Malesise se Mbishkodres dhe kerkesat e saj terhoqen vemendjen e diplomacise britanike. Perfaqesues te kryengritesve sic ishte Mark Kakarriqi iu drejtuan asaj ne menyre te posacme. Duke perfituar nga memorandumi, qe kryengritesit shqiptare ua drejtuan Fuqive te Medha, E. Grej, ministri i Jashtem britanik, qysh me 26 qershor kerkoi te nderhyhej kolektivisht prane Portes ne perkrahje te shqiptareve, per te kenaqur kerkesat e tyre per gjuhen, shkollen, ndertimin e rrugeve dhe per amnistine e pergjithshme.
    Por ky propozim nuk gjeti perkrahje te Shtetet e tjera te Medha. Gjermania e kundershtoi nje hap te tille, duke deklaruar se kjo do te merrej nga Stambolli si nderhyrje ne punet e brendshme te Turqise. Vjena iu permbajt po atij qendrimi te meparshem, te mosnderhyrjes. Franca gjithashtu nuk u tregua e gatshme te bashkohej me nismen e Anglise, kurse qeveria ruse shprehu dyshimin nese shqiptaret do te kenaqeshin me leshimet e propozuara nga Grej, kur dihej se ata kerkonin autonomine.
    Nga ana tjeter, edhe shqiptaret, duke pare interesimin e Forein Ofisit, ne nje memorandum te vecante qe i drejtuan qeverise angleze, posacerisht E. Grejit, me 12 korrik kerkuan edhe nje here autonomine e Shqiperise. Ne memorandum thuhej: "... na po bajme fli per arsye te nalta politike deshirat e pavaresise qe frymezojne popullin shqiptar tash pese shekuj, e lypim vetem autonomi te gjane...".
    Ne memorandum behej fjale gjithashtu per terrorin qe ushtria osmane po ushtronte ne fshatrat e Malesise, ku plackiste, digjte e rrenonte cdo gje. Ndersa shqiptaret i lironin ushtaret osmane qe zinin rob, thuhej ne kete dokument, turqit hakmerreshin edhe mbi popullsine e paarmatosur, mbi pleqte, mbi grate e femijet. Ne te flitej edhe per rastet kur njerezit digjeshin te gjalle nga ushtaret.

Faqja 4 nga 5 E ParaE Para ... 2345 E FunditE Fundit

Tema te ngjashme

  1. Ekipi Kombëtar
    By AlbShkodra in forum Futbolli
    Pergjigje: 503
    Postimi i Fundit: 03-12-2009, 15:20
  2. Pergjigje: 0
    Postimi i Fundit: 29-09-2008, 18:55
  3. Pergjigje: 0
    Postimi i Fundit: 26-12-2007, 10:53
  4. Garda Kombëtare e Ballit Kombëtar
    By Sabahi in forum Politika shqiptare
    Pergjigje: 0
    Postimi i Fundit: 22-10-2007, 23:38
  5. Historia E Kinematografise Shqiptare
    By Poseidoni in forum Kinemaja dhe Televizioni
    Pergjigje: 0
    Postimi i Fundit: 12-02-2006, 03:52

Tags for this Thread

مواقع النشر (المفضلة)

مواقع النشر (المفضلة)

Rregullore Postimi

  • You may not post new threads
  • You may not post replies
  • You may not post attachments
  • You may not edit your posts
  •  

  • English
  • Shqip
  • Italiano
  • Deutsch
  • Français
  • Español
  • Hrvatski
  • Svenska
  • Russian
  • Nederlands
  • Arabic
  • Türkçe
  • 简体中文
Rreth nesh | Ndihme | Reklama | Sherbime | Kushtet e Perdorimit | Politika e Privatesise | Rss
Copyright © 2001- Parajsa.com All rights reserved.