Total: (110,050) Pershendetje Vizitor | Regjistrohuni | Ndihme | Na Shkruani
Parajsa.com Forumi
... komuniteti i shqiptareve

Kendi i Reklamave


Faqja 2 nga 2 E ParaE Para 12
Tregoni rezultatet 36 ne 55 nga 55
  1. #36
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    3. PASHALLeKU I JANINeS Ne VITET 1787-1812

    Formimi i Pashallekut te Janines (1787)
    Ne mbarim te vitit 1787, kur Ali pashe Tepelena vuri ne dore sundimin e Janines, ne Shkoder kishte deshtuar ekspedita e pare ndeshkimore kunder Kara Mahmud Pashes. Po ne kete kohe ose me sakte ne fillim te vitit 1788 hyri ne lufte kunder Perandorise Osmane edhe Austria. E gjetur ne lufte me Rusine dhe me Austrine, Porta e Larte e miratoi shtrirjen e qeverisjes te Aliut ne sanxhakun e Janines, jo vetem pse kishte nevoje te madhe per forcat e tij luftarake, por edhe pse me kete veprim ajo synonte qe te pengonte mundesine e marreveshjes se dy pashallareve te fuqishem shqiptare, te cilet dy vjet me pare kishin qene aleate, dhe te ndalonte kalimin e tyre ne anen e Fuqive te Medha.
    Shtrirja e pushtetit te Ali pashe Tepelenes edhe ne sanxhakun e Janines, ose perqendrimi i qeverisjes se sanxhakeve te Terhalles e te Janines ne nje dore te vetme, krijoi berthamen e Pashallekut te Janines (1787). Ky perqendrim i dha dore parise feudale shqiptare te behej klase sunduese edhe nga pikepamja ekonomike, duke u shnderruar pronare e pjeses me te madhe e me te rendesishme te kullotave, te pyjeve dhe te tokes se punueshme te ketyre dy sanxhakeve. Keshtu u krijua baza nga e cila kjo pari, nen drejtimin e Ali Pashes, mundi te shtrinte pushtetin e vet mbi te gjitha trojet e Shqiperise Jugore.
    Ndersa pas nenshkrimit te traktatit te paqes se Kycyk Kajnarxhise, me 1774, besimi i cifligareve shqiptare te qendrueshmeria e Perandorise Osmane vetem sa kishte filluar te tronditej, pas 15 vjetesh, kur ajo kishte hyre ne lufte kunder dy perandorive me te fuqishme evropiane, qe synonin ta copetonin, mosbesimi u rrit bashke me theksimin e rrezikut te shembjes se saj te aferme.
    Ashtu si pjesa kryesore e ajaneve shkodrane, perkrahes te vezirit Bushatlli, edhe shumica e ajaneve te Shqiperise Jugore, mbi te cilet mbeshtetej Ali pashe Tepelena, kujtonin se lufta e Rusise dhe e Austrise kunder Perandorise Osmane do te sillte ndryshime te rendesishme politike ne pjesen evropiane te kesaj perandorie te kalbur nga brenda. Duke menduar per te ardhmen e tyre, por ne te njejten kohe edhe per fatin e vendit ku sundonin, kreret e parise shqiptare synonin qe, pas debimit te osmaneve, te ruanin pushtetin ne ate pashallek ku kishin pronat e tyre. Ne pershtatje me keto interesa jetike u rrit ne radhe te pare bashkimi i shtreses se cifligareve rreth Aliut, i cili percaktoi, sipas rrethanave, vijat e politikes se pashallekut te ri.
    Ne politiken e brendshme Ali Pasha veproi me shkathtesi te madhe, per te mos i lejuar familjet e vjetra feudale, te cilat kishin qene mbeshtetja kryesore e Portes se Larte, te bashkoheshin kunder tij. Prandaj, ai i goditi me shpejtesi duke shkaterruar jo vetem pushtetin e tyre politik, por edhe ate ekonomik. Per te krijuar nje baze sa me te gjere e me te shendoshe shoqerore, Ali Pasha siguroi mbeshtetjen e familjeve te vjetra kundershtare qe sundonin ne sanxhakun e Janines, duke u dhene atyre jo vetem ofiqe ne administrate e ne ushtri, por edhe prona e pasuri te konfiskuara te feudaleve te vrare, te kapur apo te arratisur. Ne kete menyre, bashkeluftetaret e vjeter dhe te rinj te pashait tepelenas, sikurse edhe vete ai, e rriten pasurine e tyre dhe nuk mbeten rrogetare apo sherbetore te tij, sic pretendohet ne ndonje studim pa asnje mbeshtetje dokumentare. Per me teper, kjo shtrese e re sunduese, e perbere thuajse teresisht nga shqiptare, duke perdorur te gjitha format, e shpejtoi ritmin e procesit te cifligimit dhe e shtoi numrin e cifligjeve qe kishte ne zoterim. Vete Ali Pasha u be cifligari me i madh. Ndryshe nga ajanet me origjine feudale-ushtarake te shtresave te larta dhe nga ata qe me pare u pasuruan, e pastaj vune ne dore pushtetin, paria sunduese e sanxhakeve te Janines dhe te Terhalles me Ali Pashen ne krye e shumefishoi pasurine pasi mori pushtetin ne duart e veta.
    Mirepo ekonomia cifligare lidhej ngushte me ekonomine qytetare. Edhe Ali pashe Tepelena, ashtu si Mahmud pasha i Shkodres, ishte i interesuar per nje zhvillim te shpejte te ekonomise qytetare qe perbente nje burim tjeter te madh pasurimi. Prandaj ai e perdori pushtetin politik ne sherbim te zhvillimit ekonomik te vendit.
    Pasi zhduku nje numer familjesh te medha feudale, ai shpartalloi, deboi jashte kufijve ose i nenshtroi duke i futur ne sherbimin e tij thuajse te gjitha bandat, qe mbillnin pasigurine nder banoret ose qe pengonin me grabitjet e tyre qarkullimin e lire te mallrave. Me perjashtim te viseve perreth malesise se Sulit, ku kohe me kohe sulmonin cetat e sulioteve, thuajse kudo ne pashallek u vendos qetesia. Pa cenuar privilegjet e parise sunduese vendase, por edhe pa i lejuar asaj te kryente veprime arbitrare, Ali Pasha tregoi kujdes te vecante per mbrojtjen e jetes dhe te prones se shtreses se pasur zejtare e tregtare, pa bere dallim nese i perkiste kombesise shqiptare apo greke dhe nese ishte myslimane, hebraike apo e krishtere. Keshtu ai siguroi perkrahjen e kesaj shtrese.
    Ne te njejten kohe, per te terhequr pas vetes popullsine e besimeve te ndryshme te pashallekut, Ali Pasha lejoi ushtrimin e lire te veprimtarise se institucioneve fetare te te gjitha llojeve dhe inkurajoi si arsimin fetar, ashtu edhe ate laik. Ne kete menyre sundimtari i ri mundi te afronte edhe klerin, e sidomos ate ortodoks.
    Duke qene se shtylla kryesore e sundimit te vet ishte ushtria, Ali Pasha vemendjen kryesore ia kushtoi asaj. Themelin e kesaj ushtrie e benin ushtaret me rroge, me prejardhje kryesisht nga malesite e varfra te Shqiperise Jugore. Keta ushtare te varfer plotesonin nevojen e jeteses se familjeve te tyre me rrogat qe merrnin dhe per kete arsye interesat e tyre ishin te lidhura me ato te parise feudale sunduese, se ciles i sherbenin.
    Krahas ushtareve shqiptare, ne forcat e armatosura te Pashallekut te Janines, vecanerisht per ruajtjen e grykave e te rrugeve, benin pjese gjithashtu me rroge edhe reparte malesoresh vllahe e greke, martallozet ose armatolet, te cilet dikur perbenin repartet e vetembrojtjes fshatare kunder arbitraritetit fedual. Tani kete detyre e kryenin forcat e derbendeve te Aliut. Ne rast nevoje mobilizoheshin me detyrim edhe forcat e esnafeve qytetare, si dhe forcat fshatare nga cifligjet. Nuk munguan te pajtoheshin e te sherbenin ne ushtrine e Pashallekut te Janines edhe ushtare me pagese nga Shqiperia Veriore e Verilindore.
    Ushtria ndahej ne reparte kembesore, qe perbenin forcen kryesore te saj, por ne te filluan te dukeshin edhe berthama kaloresie e artilerie.
    Pashalleku u pajis edhe me nje aparat administrativ e gjyqesor sipas organizimit osman, me ndryshimin e rendesishem se prane cdo myteselimi ose qeveritari krahinor, u krijua nje keshill i perbere nga paria myslimane ose ajanet, te cilet ishin perfaqesuesit e krahinave myslimane, dhe nga paria e krishtere ose koxhabashet, te cilet ishin perfaqesuesit e krahinave te krishtere. Vec kesaj, vendimet gjyqesore apeloheshin ne Janine e jo ne Stamboll dhe ne krye te ketij aparati, pervec myslimaneve me pervoje, Ali Pasha terhoqi nje varg keshilltaresh dhe sekretaresh nga elementi i krishtere.
    Ne krye te aparatit te pashallekut qendronte vete Aliu si nje sundimtar absolut. Ai ndihmohej nga nje keshill i larte apo divan, qe perbehej nga djemte e tij si dhe nga miqte me te ngushte e me besnike, sikurse ishin Thanas Vaja, Jusuf Arapi, Tahir Abazi, Meco Bono, Veli Gega, Hysen Poda, Dalip Permeti, Dervish Hasani, Ago Vasjari, Mehmet Myhyrdari etj. Pervec pushtetit ekzekutiv, Ali Pasha kishte kthyer ne prone private te tij edhe thesarin, i cili nen kujdesin e tij te vecante, ishte gjithmone ne gjendje te perballonte shpenzimet.
    I ndertuar ne kete menyre, ky aparat i sherbente pushtetit tanime autonom te shtreses sunduese te cifligareve vendas, e cila ndonese nuk ishte shkeputur plotesisht nga varesia politike e pushtetit qendror, qeveriste ne menyre autonome, kurse me debimin e osmaneve, ajo synonte te krijonte shtetin e vet te pavarur. Udheheqesi i saj mbajti lidhje te rregullta me pushtetin duke shlyer gjithe detyrimet financiare ndaj arkes perandorake, per te menjanuar cdo konflikt te parakohshem dhe per ta perdorur ate ne dobi te perforcimit te metejshem te pashallekut e te shkeputjes se tij nga kjo vartesi e Stambollit.
    Perforcimi i pushtetit brenda pashallekut dhe shtrirja e tij kryesisht ne troje shqiptare, per te arritur pastaj ne shkeputjen nga varesia e Portes se Larte, ndodhen ne kushtet kur u shtrua mundesia e debimit te osmanllinjve nga Evropa, qe perbente njeherazi qellimin kryesor te veprimtarise se Ali Pashes ne dhjetevjecarin e fundit te shek. XVIII. Ne perputhje me kete qellim ai ndoqi nje politike te dyfishte: synonte te shfrytezonte ne dobi te vet, sa te qe e mundur me shume, konfliktin midis Perandorise Osmane e fuqive armike te saj, si dhe konfliktet midis vete Fuqive te Medha evropiane, qe cenonin drejtpersedrejti ose terthorazi ekzistencen e shtetit osman dhe qe lidheshin ne nje fare mase edhe me te ardhmen e Pashallekut te Janines dhe te te gjithe Shqiperise. Pasi forcoi pozitat e veta duke marre pjese ne lufte, ne frontin e Danubit gjate vitit 1788, Ali Pashes iu desh te ndeshej me nje beselidhje te kapedaneve suliote dhe te qeveritareve te sanxhakeve te Delvines e te Vlores, te cilen e perkrahen autoritetet osmane per te ruajtur anarkine feudale ne Shqiperine Jugore.
    Te shqetesuar prej ardhjes ne fuqi te Ali Pashes ne sanxhakun e Janines, sunduesit osmane mbajten qendrim armiqesor ndaj tij. Ata strehuan ne zoterimet e tyre feudalet e ndjekur dhe te shpronesuar nga sundimtari i Janines, nxiten dhe ndihmuan me arme, me municione e me ushqime suliotet e himariotet, u premtuan atyre ndihme kunder Ali Pashes dhe nderhyne qe paria came dhe pashallaret e Delvines e te Beratit te lidheshin kunder tij.
    Te inkurajuara ne kete menyre, te gjitha keto forca filluan te levizin. Sidomos suliotet dendesuan sulmet e tyre kunder trafikut te rruges Janine-Arte. Prania e malesise se panenshtruar e te veteqeverisur te Sulit dhe veprimtaria e banoreve te saj perbenin per pashallekun nje rrezik te brendshem qe duhej menjanuar me cdo menyre. Keta malesore trima e guximtare, te vendosur ne nje vend strategjik, 50 km ne jugperendim te Janines, jo vetem shqetesonin rruget e pronat feudale, por kishin arritur te debonin nje varg feudalesh nga 60-70 fshatra perreth malesise se tyre, te cilat i kishin vene "nen mbrojtje" kundrejt nje rente te rregullt ne prodhime e ne te holla. Per ta menjanuar rrezikshmerine e sulioteve, per Aliun kishte vetem dy zgjidhje: ose t'i afronte qe t'u sherbenin interesave te tij, te pashallekut, ose t'i nenshtronte me force.
    Duke i mbetur besnike lidhjeve te tyre te vjetra me Republiken e Venedikut, suliotet nuk pranuan propozimet e Ali Pashes per marreveshje. Keshtu filloi lufta e gjate dhe e veshtire qe ndermori Ali Pasha kunder anarkise feudale brenda vendit. Kjo lufte u gershetua edhe me orvatjet e tij per te nenshtruar sanxhaket e Shqiperise Jugore nen nje pushtet te vetem politik, dhe per t'i dhene fund anarkise. Ne shkurt te vitit 1789 ushtria e Janines, qe u nis kunder malesise se panenshtruar te Sulit, u detyrua te terhiqej per shkak te kundersulmit te malesoreve trima, por edhe per shkak te komplotit te madh te mytesarifit te Janines, qe u pergatit nga feudalet kundershtare perreth pashallekut. Ali Pasha perfundoi menjehere paqen me suliotet, te cileve u pagoi shuma te konsiderueshme dhe iu vu punes per te menjanuar ngaterresat qe ishin kurdisur prapa kraheve te tij.
    Lufta e Ali Pashes kunder sulioteve e kishte favorizuar lidhjen e nje marreveshjeje midis agallareve te camerise dhe sundimtareve te sanxhakeve te Delvines dhe te Vlores. Keta nuk e shihnin me sy te mire ardhjen ne fuqi te Ali pashe Tepelenes dhe perforcimin e pushtetit te tij per shkak te pasojave ekonomike e ushtarake qe do te sillnin ato ne sanxhaket e tyre. Nen ndikimin e nje shqetesimi te tille, Ibrahim pashe Vlora, rivali i Aliut per postin e derbend-pashes, mori nga valiu i Rumelise per vitin 1789 sipermarrjen e te ardhurave te krahines se Korces, qe qeveritari i Janines e kishte marre nje vit me pare. Mirepo Ali Pasha nuk hoqi dore dhe e mbajti sipermarrjen me force, duke zhvilluar luftime ne zonen Kostur-Bozhigrad-Korce kunder rivalit dhe te beselidhurve te tij, te cilet mundi t'i shperndante. Gjate ketyre luftimeve ndeshkoi fshatrat e Hormoves dhe te Leklit, qe dikur kishin qene nen "mbrojtjen" e shtepise se tij dhe qe tani benin pjese ne radhet e te beselidhurve armiq te tij. Rivaliteti midis qeveritareve te Janines e te Beratit, i shkaktoi ngaterresa te medha Aliut: Porta e Larte, per te menjanuar sherrin midis dy rivaleve, ia hoqi Ali Pashes qeverisjen e sanxhakut te Terhalles si dhe detyren e derbend-pashes dhe ia dha kete dhendrit te sulltanit, Beqir Pashes. Mirepo ky nuk mundi te vendoste rregullin e qetesine, sepse forcat ushtarake qene lidhur me Aliun e i mbeten besnike atij. Valiu i Rumelise kerkoi me ngut qe ato detyra t'i ktheheshin Aliut, sepse vetem ai ishte ne gjendje te vendoste qetesine dhe te rekrutonte ushtare per ne front.
    Nderkohe luftimet ne frontin rus nuk shkuan mbare per osmanet. Kjo e nxiti Ali Pashen per te krijuar pa humbur kohe lidhje me ruset. Duke iu bindur thirrjes se sulltanit per te shkuar ne lufte, Aliu nuk ndenji atje vecse aq kohe sa iu desh qe te hynte ne leterkembim me princin Potjomkin. Ky i premtoi nje marreveshje te favorshme dhe e shtyti te vazhdonte te pengonte dergimin e forcave ushtarake te pashallareve shqiptare ne luften kunder Rusise.
    Ne shkurt te vitit 1791, Ali Pasha zhvilloi bisedime te reja me nje diplomat rus, te cilit i deklaroi se ishte gati te merrte anen e Rusise ne qofte se i jepeshin garanci se pas luftes do te mbetej i pavarur. Kurse ne muajin qershor i kerkoi komandantit te flotiljes ruse ne detin Mesdhe t'i dorezonte princit Potjomkin propozimet e veta per nje aleance ushtarake dhe per te diskutuar per fatin e metejshem te Pashallekut te Janines pas debimit te osmaneve nga Gadishulli Ballkanik. Ali Pasha premtoi te merrte pjese ne nje kryengritje antiosmane te shqiptareve dhe te grekeve. Per kete qendrim ai kerkoi sigurime per njohjen e tij si zot e sundues i pashallekut, per njohjen e kufijve te territorit qe do te zoteronte dhe per ushtrimin e lire te fese nga myslimanet. Nga ana e vet ai u zotua t'i trajtonte njelloj si myslimanet, ashtu edhe te krishteret ne administrate e ne ushtri dhe pranonte qe Rusia te kishte te drejten e mbrojtjes se te krishtereve ne shtetin e tij. Ali Pasha kerkoi gjithashtu qe, ne rast se kryengritja do te deshtonte, Rusia ta merrte nen mbrojtjen e saj per t'i shpetuar ndeshkimit te sulltanit. Me ne fund, ai pranoi qe, si garanci te dergonte peng ne Petersburg njerin nga djemte e vet, i cili te mesonte atje artin ushtarak rus. Mirepo, per kete ceshtje kaq te rendesishme, atij iu tha se duhej te priste pergjigjen nga qeveria qendrore.
    Propozimeve te lartpermendura, qe shprehnin deshiren e Ali Pashes per te siguruar pas fitores mbi osmanet poziten e vet si sundimtar i nje shteti shqiptar, qeveria ruse nuk u dha pergjigje. Se pari, si qeveri e nje populli te madh ortodoks, qe i kishte vene detyre vetes te clironte popujt e krishtere nga sundimi i gjysmehenes dhe t'i fuste nen zoterimin e saj, Rusia nuk mund te pranonte sundimin e nje princi mysliman mbi te krishteret shqiptare e greke dhe, se dyti, ishte koha kur lufta me Perandorine Osmane po merrte fund. Ne fillim te vitit 1792 u nenshkrua traktati i paqes ne Jashi. Ndersa qeveritari i Janines zhvillonte bisedimet me diplomatet ruse dhe priste pergjigjen e oborrit rus, suliotet ia filluan nje fushate plackitjesh qe zgjati nga pranvera e vitit 1791 deri ne mbarim te tij. Pervec fshatrave dhe rrugeve tregtare, ata sulmuan dhe plackiten krahinat e Paramithise, Margellecit dhe Artes. Keto veprime i shtrine deri ne fshatrat e Pindit. Keshtu ata ndezen zemerimin jo vetem te cifligareve, por edhe te fshataresise se demtuar rende dhe te zejtareve e te tregtareve te Janines, te Artes, te Paramithise, te Margellecit etj., dhe te qyteteve te lidhura ekonomikisht me to.
    Ne muajin korrik 1792 Ali Pasha, i lidhur me agallaret e bejleret came si dhe me kreret e armatoleve te fshatrave te demtuara, sulmoi malesine e Sulit per ta nenshtruar, meqenese edhe kete here, kreret e saj kishin refuzuar cdo lloj marreveshjeje. Por edhe kete here sulmi i pashes se Janines deshtoi, mbasi nen nxitjen e agjentit rus ne Korfuz, L. Benaqi, u krijua nje beselidhje e re e feudaleve te sanxhakeve fqinje dhe e kapedaneve suliote. Ali Pasha menjanoi me pare suliotet. Beselidhja nuk arriti te hynte ne veprim, sepse Aliut i erdhi ne ndihme edhe Porta e Larte, e cila nderhyri per t'i pajtuar, duke vendosur marredhenie krushqie midis qeveritareve te Janines dhe te Beratit.
    Gjate viteve 1787-1797 Ali Pasha kishte mundur te shtrinte pushtetin e vet vetem ne nje territor te ngushte qe kapte krahun e djathte te lumit Vjose deri ne krahun perendimor te vargmalit te Pindit, d.m.th. hapesiren Konice-Kelcyre-Korce, si dhe krahinat e Artes. Por ky pushtet bazohej me shume ne sipermarrjet e te ardhurave te tyre dhe ne pelqimin e valiut te Rumelise e te Kapedan Pashes se sa ne forcen e armeve te tij. Sidoqofte, me kete perfundoi faza e pare e perpjekjeve per forcimin e pashallekut. Suksesin me te madh per shtrirjen drejt bregdetit dhe ne Shqiperine Jugore Ali Pasha e arriti ne vitet e fundit te shek. XVIII, kur ndodhen ngjarje te medha politike ne arenen nderkombetare.
    Ne kete kohe Republika Franceze kishte filluar lufterat pushtuese. Armata e Italise, qe komandohej nga gjeneral Napoleon Bonaparti, pasi nenshtroi nje numer shtetesh italiane, nenshtroi edhe Republiken e Venedikut. Me nenshkrimin e traktatit te Kampo Formios midis Republikes Franceze dhe Perandorise Austriake iu dha fund ne vitin 1797 sundimit ne kete treve te shtetit venedikas, zoterimet e te cilit ne ishujt dhe ne bregdetin Jonian u vune nen sundimin francez. Keshtu kufijte e Frances u shtrine deri ne kufijte e Pashallekut te Janines.
    Sukseset e forcave te armatosura ne Itali, i dhane dore gjeneral Bonapartit qe t'i paraqiste Direktoratit planin e sulmit kunder kolonive angleze, te cilat perbenin burimin kryesor te potencialit ekonomik te Anglise. Ky plan do te fillonte me depertimin e nje armate franceze ne Egjipt. Direktorati e miratoi planin edhe pse depertimi me lufte ne Egjipt do ta armiqesonte me Perandorine Osmane.
    Per te lehtesuar ndermarrjen ushtarake ne Egjipt, Franca perkrahte fuqizimin e pashallareve te Rumelise dhe prirjet e tyre veteqeverisese ne dem te pushtetit qendror te sulltanit. Komandanti francez i Korfuzit u urdherua ta perkrahte Ali pashe Tepelenen ne forcimin e pushtetit te tij brenda pashallekut dhe jashte tij. Perforcimi i ketij sundimtari shqiptar, theksonte Bonaparti, ishte ne interes te Republikes.
    Ne saje te kesaj perkrahjeje, qe e shfrytezoi ne dobi te synimeve te tij, Ali Pasha ndermori ne gusht te vitit 1797 nje sulm te befasishem kunder bregdetit shqiptar te Himares. Para kesaj, me lejen e francezeve, kishte futur flotiljen e tij ne kanalin e Korfuzit. Si rrjedhim, ai shtiu ne dore pjesen kryesore te ketij bregdeti qe nga Butrinti deri ne Porto Palermo. Keto pushtime ishin nje hap i rendesishem per shtrirjen e metejshme te pushtetit te Ali Pashes ne Shqiperine Jugore. Duke u njohur banoreve te ketyre trevave privilegjet e tyre dhe duke i trajtuar mire, ai i ktheu ata ne rezerven e vet ushtarake. Perparimin pertej Porto-Palermos nuk e ndalen aq forcat e bashkuara te Xhafer Pashes se Vlores dhe Mustafa Pashes se Delvines, sesa nderhyrja e Ibrahim pashe Bushatlliut, qe u dergoi ushtri osmaneve, si dhe aleanca ruso-osmane qe u krijua ne kete kohe kur Bonaparti filloi fushaten kunder Egjiptit. Tani sundimtarit te Janines i erdhi rasti per t'u kthyer kunder Frances dhe per te shtene ne dore ish-zoterimet venedikase ne bregdet.
    Napoleon Bonaparti dergoi adjutantin e tij per t'i kerkuar Aliut te mbante anen e Frances kundrejt premtimit se do t'ia rriste shume lavdine e tij, ose te mbante te pakten neutralitetin nese nuk mund te merrte pjese aktive ne kryengritjen e pashes se Vidinit, Pasvan Oglluse, qe i shkaktoi shqetesime Stambollit. Por Aliu, me te marre vesh aleancen anglo-ruso-osmane kunder Frances, pa pritur te mberrinte flota e bashkuar ruso-turke, qe do t'i debonte francezet nga qytetet dhe ishujt joniane, pushtoi Butrintin, te cilin francezet kishin refuzuar t'ia jepnin ne forme miqesore, dhe pastaj Prevezen e Vonicen. Pargen nuk e mori dot, sepse nderkohe mberriten forcat ruse qe e vune nen kontrollin e tyre. Keshtu u realizua me se fundi synimi per t'i siguruar pashallekut nje dalje te gjere ne bregdet dhe zoterimin e nje vargu skelash me rendesi tregtare.
    Per ta shperblyer per pjesemarrjen e forcave te Pashallekut te Janines ne luften kunder francezeve, Porta e Larte, ne vitin 1799, i dha Ali Pashes graden e vezirit. Por kjo grade nuk ishte vecse nje akt ngushellimi, sepse, me kembenguljen e ruseve, te cilet e shihnin Ali Pashen si nje pengese te synimeve te tyre sunduese ne Gadishullin Ballkanik, qytetet bregdetare duhej t'i hiqeshin atij nga dora. Konventa ruso-osmane e muajit prill 1800 krijoi Republiken e Shtate Ishujve dhe me kete sanksionoi vendosjen e ruseve ne ishujt joniane. Duke i njohur ish-qytetet venedikase si prona te sulltanit, konventa sanksionoi shkeputjen e tyre nga sundimi i Ali Pashes. Mirepo ky i fundit edhe pse i largoi garnizonet e veta ushtarake nga keto qytete, e ktheu ne nje vegel te veten te derguarin e sulltanit te caktuar per administrimin e tyre.
    Nderhyrja e ruseve ne Parge dhe ne perpilimin e konventes i ashpersoi aq shume marredheniet e vezirit te Janines me perfaqesuesit diplomatike ruse, sa keta filluan te ndiqnin politiken e venedikasve, duke nxitur e perkrahur suliotet si dhe bllokun feudal te Shqiperise se Jugut kunder tij.
    Vendosja e ruseve ne ishujt joniane dhe qendrimi i tyre armiqesor ndaj vezirit te Janines, qe nisi qysh me 1798, i dha zemer Mustafa pashe Delvines te kerkonte ndihme prej tyre dhe te ngrihej kunder Ali Pashes. Por ne tetor 1799, Aliu e detyroi me forcen ushtarake Mustafa Pashen te nenshtrohej. Pastaj nen komanden e Jusuf Arapit, te cilin e dergoi ne Filipopoli, nenshtroi rebelin Kara Fejzi, komandant i kerxhallinjve. Por ruset, pasi e detyruan Porten e Larte te nenshkruante traktatin e 21 prillit 1800, kerkuan qe sundimin e sanxhakut te Delvines t'ia jepnin agjentit te tyre, Mustafa Pashes. Kjo ngjarje, si dhe veprimtaria ruse kunder Ali Pashes, u dha siguri sulioteve qe kishin gjetur tani nje aleat te fuqishem. Megjithese kishin rene ne nje fare marreveshje me Ali Pashen dhe nuk e kishin trazuar per te mos provokuar sulme te tjera, suliotet e shkelen ujdine dhe, te ndihmuar prej ruseve, arriten te grabisnin edhe kopete e Aliut. Ai nga ana e vet vendosi tani t'i nenshtronte perfundimisht suliotet, duke i akuzuar si vegla te ruseve. Keta filluan te veprojne ndaj tij dhe e paditen ne Stamboll per perpjekje per pavaresi.
    Ne muajin qershor 1800, pasi siguroi perkrahjen e agallareve kryesore came, Aliu filloi ekspediten kunder Sulit, por kete here duke perdorur nje taktike te re, ate te nje rrethimi te fortifikuar qe sa vinte e ngushtohej. Ndonese ruset bene perpjekje per te ndihmuar malesoret suliote me arme e municion, duke organizuar nje beselidhje me feudalet kundershtare fqinje, zgjuarsia e vezirit beri qe ato te mos kishin sukses. Pas luftimesh te deshperuara, me 25 dhjetor 1803, malesoret trima te Sulit nenshkruan aktin e kapitullimit para Veli Pashes, i cili pranoi kushtin qe ata te largoheshin jashte kufijve te pashallekut. Por veziri, duke parapare se suliotet do te vazhdonin luften nga Parga e ishujt joniane, nuk e miratoi marreveshjen dhe urdheroi qe karvanet e sulioteve te ktheheshin e te vendoseshin ne trojet e pashallekut, ku ai do t'u krijonte kushte jetese, pune e sherbimi sic u kishte premtuar disa here me radhe. Mirepo suliotet nuk pranuan te ktheheshin dhe filluan luftimet kunder reparteve te vezirit. Ne keto luftime ndodhi edhe heroizmi i grave suliote, te cilat u sakrifikuan bashke me femijet e tyre duke u hedhur ne rrepiren e shkembit te Za-Llongut. Nje pjese e mire e sulioteve duke pasur edhe armet ne dore kapercyen kufijte e pashallekut dhe u strehuan ne Parge e ne ishujt joniane. Ata, ashtu sic kishte parashikuar Ali Pasha, vazhduan luften e tyre kunder tij, sidomos inkursionet ne vendbanimet bregdetare duke shkaktuar aty vrasje, djegie e grabitje te shpeshta gjate dy dhjetevjecaresh. Kete ceshtje te rende Aliu u perpoq ta menjanonte, por nuk e zgjidhi, vecse ne fund te vitit 1820, kur suliotet moren anen e tij kunder sulltanit.
    Edhe pas kapitullimit te sulioteve, konti Mocenigo, perfaqesues rus ne Korfuz, e vazhdoi qendrimin armiqesor ndaj Ali Pashes. Ai nenshkroi me dy kreret e camerise, Hasan caparin dhe Islam Pronjen, nje marreveshje per ndihme kunder vezirit te Janines. Ali Pasha, i cili mundi ta shtinte ne dore kete akt, e denoncoi marreveshjen e tyre prane Portes se Larte, si nderhyrje te ruseve ne punet e brendshme te Perandorise Osmane. Ishte viti 1806 para se te fillonte lufta ruso-osmane e viteve 1806-1812.
    Ne pragun e kesaj lufte sulltani mori anen e Aliut, i la atij dore te lire mbi qytetet bregdetare te Prevezes, Vonices e Butrintit dhe urdheroi agallaret came t'i nenshtroheshin autoritetit te tij.
    Ndersa veziri i Janines kishte filluar tanime luften per te nenshtruar perfundimisht suliotet dhe po ndeshej dhemb per dhemb me veprimtarine armiqesore te ruseve, ne muajin prill te vitit 1802, Porta e Larte e ngarkoi te vendoste qetesine ne Rumeli ku vlonte mosbindja e anarkia, gjendje kjo qe u interesonte synimeve ruse ne Ballkan, ashtu sic u interesonte edhe gjendja e krijuar dhe e nxitur prej tyre ne Shqiperine Jugore.

  2. #37
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    3. PASHALLeKU I JANINeS Ne VITET 1787-1812

    Shtrirja e metejshme e Pashallekut te Janines ne Shqiperine Jugore (1804-1812)
    Postin e valiut te Rumelise Ali Pasha e pranoi dhe u mundua ta shfrytezonte per te luftuar ruset ne nje front me te gjere dhe per te rritur autoritetin e vet ne Rumeli e sidomos ne Shqiperi, duke bere per vete sa me shume perkrahes. Meqenese ne kete kohe, krahas sulioteve, kunder tij ishte formuar perseri beselidhja e qeveritareve kufitare te Delvines dhe te Vlores, te cilet kishin siguruar edhe perkrahjen e Ibrahim pashe Bushatlliut, Aliu e pranoi detyren e re pasi vuri si kusht qe Porta e Larte te garantonte zoterimet e veta nga kercenimi i tyre. Kesaj pune Porta e Larte ia doli mbane dhe beselidhja kete here nuk arriti te vepronte kunder Aliut. Keshtu ai, pa e pezulluar luften kunder sulioteve, filloi me zell detyren e re. Ushtria e madhe qe grumbulloi per te vendosur qetesine ne Rumeli, e sidomos ne Bullgari, sukseset e rrufeshme qe pati kunder Osman Pashes se Silistres, kunder cetave rebele dhe feudaleve te pabindur, si dhe pasurite e armet qe shtiu ne dore kudo qe kaloi, shqetesuan kaq shume qeveritaret osmane, sa keta perhapen fjalen se tepelenasi po behej rrezik per fronin e sulltanit. Ne muajin qershor 1803 Selimi III, i cili pati me shume frike sesa nevoje per te, e liroi nga ai post dhe ne vend te tij emeroi si vali te Rumelise vezir Ibrahim pashe Bushatlliun.
    Edhe ky korri nje varg suksesesh kunder feudaleve rebele. Madje ne muajin nentor 1804 pashai Bushatlli perqendroi 30 000 ushtare ne Manastir. Ky perqendrim ne afersi te Pashallekut te Janines e shqetesoi Ali Pashen, i cili pati frike se mos i iknin nga duart 14 kaza qe kishte shkeputur nga sanxhaku i Manastirit. Prandaj u shperngul ne Tepelene dhe beri pergatitje per mbrojtje, duke hyre ne bashkepunim me Ibrahim Pashen e Beratit, tashme rival i Bushatlliut per sanxhakun e Elbasanit. Ne maj te vitit 1805 Bushatlliu filloi operacione luftarake per pushtimin e sanxhakut te Elbasanit, qe e qeveriste si shtese Ibrahim Pasha i Beratit. Mirepo u gjend para qendreses se forcave ushtarake te dy sundimtareve te fuqishem te Shqiperise Jugore, te cilet e detyruan te hiqte dore nga synimi i vet.
    Nderkohe po zhvilloheshin ngjarje te rendesishme politike ne arenen ballkanike dhe ne ate evropiane. Pas fushates kunder Republikes Franceze, sulltan Selimi III, duke dashur te perforconte pushtetin qendror ne perandori, filloi zbatimin e reformave. Mirepo feudalet e medhenj provinciale ne Gadishullin Ballkanik, si Ismail bej Serezi, Tersekli Ogllui dhe Pasvan Ogllui, u ngriten kunder reformave te sulltanit, e vecanerisht kunder reformes ushtarake, e cila parashihte organizimin e ushtrise sipas menyres evropiane. Me keta u bashkua edhe Ali Pasha, jo vetem pse deshironte dobesimin e pushtetit qendror te sulltanit per t'u bere sa me i pavarur, por edhe sepse me sistemin e rekrutimit sipas menyres evropiane do te goditej rende sistemi i rekrutimit te ushtareve me rroge e bashke me te do te goditeshin edhe interesat e shtreses feudale qe mbeshteste pushtetin e tij. Me nxitjen edhe te Aliut, ne korrik te vitit 1806, ne Edrene u rebeluan jeniceret. Keshtu per pushtetin qendror u krijua nje situate shume e rrezikshme, qe sulltanit reformator ia veniti hovin per te vene ne jete reformat.
    Nderkohe ne fushen e marredhenieve nderkombetare, Perandoria Osmane po afrohej me Francen dhe po ftohej me Rusine e Angline. Lufta me keto dy shtete ishte bere e pashmangshme. Si rrjedhim, edhe diplomacia e ketyre shteteve po merrte tjeter qendrim ndaj vezirit te Janines. Oborri i Petersburgut kerkoi nga kont Mocenigo te ndiqte nje politike paqesore me te. Parisi i premtoi Aliut ta njihte si sundimtar te pavarur, ne rast se trupat frenge do te pushtonin Gadishullin Ballkanik, dhe se do ta merrte nen mbrojtje kunder cdo ndeshkimi nga ana e sulltanit. Kur me 1806 Fransua Pukevili (Francois Pouqueville), i emeruar konsull i pergjithshem i Frances, mberriti ne Janine ne krye te detyres, i solli Aliut edhe premtimin e Bonapartit se do ta ngarkonte me qeverisjen e Korfuzit, po qe se nuk do te kursente ndihmen e tij per debimin e ruseve qe andej. Duke shpresuar se do te siguronte perkrahjen e Napoleonit per t'u bere sovran i pavarur, Aliu u mundua te lidhej sa me ngushte me Francen, aq me shume kur ruset vazhdonin te nxisnin beselidhjen e feudaleve kundershtare te tij. Me ane te Pukevilit ai i paraqiti qeverise franceze nje plan bashkepunimi ushtarak per debimin e ruseve nga ishujt joniane. Sipas ketij plani, Ali Pasha do t'i luftonte ruset me forcat e veta gjate bregdetit deri ne Selanik, pastaj do te merrte pjese ne nenshtrimin e serbeve, levizja e te cileve u sherbente ruseve. Qeveria franceze e vonoi pergjigjen me prapamendim per te mos i prere hovin Ali Pashes, por edhe per te mos e prishur me Porten e Larte qe arriti ta bente ate aleat te saj kunder Rusise dhe Anglise.
    Ne dhjetor te vitit 1806, Porta e Larte i shpalli lufte Rusise. Ne janar 1807 Aliu arrestoi konsujt ruse ne territorin e vet dhe, i armatosur me artileri nga francezet, u orvat te sulmonte ishullin e Shen Maures, por ruset ngriten kunder tij feudalet came, kurse martallozet greke i hodhen ne nje revolte te fuqishme ne Thesali. Aliu gjeti menyren se si te pajtohej me camet, kurse kunder revoltes se martallozeve thesaliote dergoi Myftar Pashen, i cili e mbyti ne gjak dhe e shtypi ate. Kurse Napoleoni, duke u nisur nga synimi qe te siguronte aleancen e Portes se Larte dhe futjen e saj ne lufte me Rusine e Angline, e keshilloi Ali Pashen qe interesat e "verteta te tij" t'i shihte te lidhura me ato te Perandorise Osmane. Me fjale te tjera, Franca nuk pranoi shkeputjen e vezirit te Janines nga shteti osman. Edhe pse ne kete kohe Ali Pasha e trajtoi perfaqesuesin e Frances me perzemersi, marredheniet me kete shtet nuk mbeten te perzemerta dhe veziri i Janines kerkoi te gjente nje mbeshtetje te jashtme qe ta perkrahte ne synimet e tij.
    Kur ne pranveren e vitit 1807 filluan ne Tilsit bisedimet e paqes midis perandoreve te Rusise dhe te Frances, Aliu dergoi perfaqesuesin e vet per t'i kujtuar Napoleonit I premtimin lidhur me qeverisjen e Korfuzit. Mirepo ky nuk e perfilli. Si rrjedhim, marredheniet me forcat frenge, qe u vendosen perseri ne ishujt joniane, u ftohen shume. Pashai i Janines u be pengese e pakapercyeshme per planet e Bonapartit per zoterimin e Butrintit dhe per ta kthyer kete skele ne nje baze qe do t'u sherbente forcave franceze per te mbrojtur me mire kanalin e Korfuzit dhe si pikenisje per te depertuar me vone ne pjesen evropiane te Perandorise Osmane.
    Porta e Larte e dha gojarisht pelqimin per dorezimin e Butrintit ne duart e komandes franceze te Korfuzit, si dhe per kalimin e trupave franceze nga Dalmacia ne kete pikembeshtetje nepermjet tokave shqiptare. Mirepo shqiptaret si ne veri, ashtu edhe ne jug, e kundershtuan nje veprim te tille te Stambollit. Ne keto rrethana, Ali pashe Tepelena, Ibrahim pashe Bushatlliu dhe pashallaret e tjere shqiptare, nuk i pranuan kerkesat franceze. Ata lane menjane mosmarreveshjet e tyre dhe u pergatiten per mbrojtjen e perbashket. Ne shkurt te vitit 1808 gjenerali Bertje kerkoi dorezimin e Butrintit. Pasi u deklaroi diplomateve dhe ushtarakeve franceze se "nuk do ta leshoje Butrintin dhe asnje pellembe te tokes shqiptare pa lufte ... e se francezet nuk do te kalonin ne vendin e tij vecse mbi vale gjaku", Ali Pasha e shpalli ne popull ultimatumin francez dhe beri thirrje per mbrojtje. Popullsia e perkrahu qendrimin e vezirit te Janines. Po keshtu beri edhe Porta e Larte, e cila anuloi pelqimin gojor qe u kishte dhene francezeve. Per te mos i prishur marredheniet me Stambollin qe e ndryshoi qendrimin e vet, Bonaparti largoi gjeneralin Bertje nga Korfuzi, ashtu sic largoi edhe ambasadorin Sebastian nga Stambolli. Por plani i tij deshtoi. I armiqesuar tani si me Rusine, ashtu edhe me Francen, Ali Pasha, per te mbrojtur qytetet bregdetare, u drejtua nga Anglia, me te cilen ishin vendosur kontaktet e para qysh me 1803. Perfaqesuesit angleze ne Stamboll e Patras i kishin dhene pashait te Janines informata rreth veprimeve te ruseve kunder tij dhe kishin nxitur popullsine myslimane ta perkrahte ate. Me 22 prill 1806, ne Janine u vendos konsulli anglez J. P. Morier. Me kete rast Ali Pasha u perpoq te permiresonte marredheniet e tij me agallaret came te perkrahur nga ruset. Edhe Morieri ishte i mendimit se ruset do te kishin me shume perfitime, nese do ta kishin mik vezirin e Janines sesa armik, prandaj i keshilloi te hynin ne bisedime me te. Por edhe pse filluan, keto bisedime u nderprene sidomos nga fundi i vitit 1806, kur politika osmane mori drejtim profreng dhe Stambolli i shpalli lufte Rusise e pastaj, edhe aleates se saj, Anglise.
    Ne nentor te vitit 1807, kur i kishte prishur marredheniet me Francen, Aliu i rifilloi bisedimet me anglezet per te siguruar te pakten mbeshtetjen e tyre. Me 1808 ai nisi per ne Londer nje perfaqesuesin e vet, Said Ahmetin, qe te shfaqte gatishmerine e vezirit te Janines per te ndermjetesuar ne Stamboll rreth perfundimit te paqes midis Perandorise Osmane e Mbreterise Angleze dhe per te ndihmuar forcat detare te saj kunder francezeve.
    Vrasja e sulltan Mustafait IV dhe sidomos vrasja e Mustafa pashe Bajraktarit bene qe politika profrenge te fashitej dhe te miratohej perfundimi i traktatit te paqes me Angline ne fillim te muajit janar 1809. Ali Pasha, qe kishte luajtur nje rol me rendesi ne keto ngjarje, vazhdoi perpjekjet per zgjerimin e pashallekut ne drejtim te Shqiperise Jugore. Pasi u arrit paqja midis Londres e Stambollit, ne shkurt te vitit 1809, qeveria angleze i dergoi atij si dhurate nje pajisje te plote artilerie me predha ndezese, nje nga prodhimet e fundit te armeve te kohes. Bashke me kete dhurate, ne Janine erdhi dhe u vendos si perfaqesues diplomatik i qeverise angleze V. M. Lik (William Martin Leake). Ne kete atmosfere, me 1809, e vizitoi Ali Pashen edhe Xhorxh Bajroni me Hobharzin. V. M. Lik nuk solli me vete pergjigjen ndaj propozimit te Ali Pashes per aleancen me Angline dhe per ta marre ate ne mbrojtjen e saj sic i kishte premtuar edhe ne bisedimet e fshehta. Pasi siguruan aleancen me Porten e Larte, anglezet s'kishin me nevoje per nje aleance me Aliun kunder francezeve. Madje Liku e keshilloi Aliun te mos ndermerrte veprime luftarake kunder francezeve. Atehere Aliu u pergatit te asgjesonte aleatet vendas te francezeve. Rasti i pershtatshem iu paraqit atij me vdekjen e Ibrahim pashe Bushatlliut dhe me grindjet ne Shkoder per punen e trashegimise se pushtetit.
    Duke pasur nje fare perkrahjeje nga ana e qeverise angleze, duke bere per vete grupimin e forte te cifligareve beratas qe kryesonte Omer bej Vrioni dhe duke shfrytezuar kohen kur Porta e Larte gjendej ne lufte me Rusine dhe se telashet e saj me kryengritesit serbe u bene me te vertete serioze, Ali Pasha iu vu pushtimit te plote te sanxhakut te Vlores dhe te Elbasanit. Nen drejtimin e te birit, Mustafa Pashes, ai i hyri pushtimit te sanxhakut te Vlores duke filluar nga kryeqendra e tij, Berati. Aliu dergoi drejt ketij qyteti nje ushtri te forte. Pas kater muaj luftimesh, Ibrahim Pasha i Beratit kerkoi paqe, duke i lene Ali Pashes nje pjese te sanxhakut te vet dhe duke hequr dore nga sanxhaku i Elbasanit. Kete sanxhak sulltani ia njohu nipit te Aliut, Mehmet Pashes.
    Per te shmangur zemerimin e sulltanit, Aliu nuk vonoi te dergonte nje pjese te forcave te tij ne front. Me pjesen tjeter te ushtrise ai ndermori ne vjeshte nje sulm te dyte e te befasishem kunder Beratit, te cilin kete here e pushtoi. Ibrahim Pasha u mbyll ne keshtjelle. Por perpara se t'i vinte ndihma nga aleatet e vet, nga feudalet came dhe nga Mustafa pashe Delvina dhe i braktisur nga ushtaret e vet, Ibrahim Pasha u detyrua ne fillim te vitit 1810 te pranonte kushtet e kapitullimit dhe te terhiqej ne Vlore. Perpjekjet e tij per te rifituar tokat e humbura paten nje sukses kalimtar me ripushtimin e perkohshem te Beratit. Por gjate veprimeve luftarake te metejshme Ibrahim Pasha deshtoi dhe flota e vezirit te Janines e ndihmuar prej anglezeve e mbajti ate te bllokuar.
    Bashke me Beratin mori fund edhe nenshtrimi i pjeses se papushtuar te Himares, shumica e banoreve te lire te se ciles ishin lidhur me francezet duke sherbyer ne formacionet ushtarake te tyre. Ali Pasha e bllokoi krahinen nga deti dhe nga toka, zbarkoi se pari ne Vuno e pastaj ne Himare, Piqeras e Dhermi ku vendosi garnizone dhe mori pengje. Me 24 dhjetor 1810 krahina e Himares u detyrua te nenshtrohej.
    Pas nenshtrimit te Himares, feudalet came, te gjendur perballe kundershtimit te popullsise came, e cila e shihte pushtetin e vezirit te fuqishem te Janines si mbrojtes te vetem te interesave te saj, pranuan njeri pas tjetrit te hynin nen kontrollin e tij. Ne muajin qershor 1811 iu neshtruan edhe njezet e dy krere te Dukatit (rrethi i Vlores) qe kishin qene lidhur deri atehere me Ibrahim Pashen. Per garanci te besnikerise se tyre ata i dhane pengje Ali Pashes. Keshtu ra ne duart e tij edhe Pashalimani.
    Nderkohe, krahas krahinave bregdetare vazhdoi edhe nenshtrimi i brendise se vendit. Jashte kontrollit mbeten ende Gjirokastra, Kardhiqi, Zhulati e Vlora, si dhe zonat fshatare te Nivices, te Maleshoves e te Kucit. Marrja e qytetit te Vlores paraqiste veshtiresi, sepse binte ndesh me kembenguljen e Portes se Larte per te mos e zhveshur nga pushteti Ibrahim Pashen, te cilin e perkrahte diplomacia franceze. Por nuk vonoi qe edhe kjo nyje te zgjidhej. Ali Pasha mundi te shtinte ne dore faktet qe zbuluan se Ibrahim Pasha ishte orvatur t'ua dorezonte Vloren francezeve. Keshtu Porta e Larte mori anen e Aliut dhe hodhi poshte te gjitha akuzat franceze kunder vezirit te Janines. Ajo nuk kundershtoi pushtimin me 1 gusht 1811 te Vlores nga Ali Pasha, me te cilin u bashkuan edhe kreret feudale vlonjate. Perkundrazi urdheroi vrasjen e Ibrahim Pashes qe u arratis ne malet e Laberise. Por Ali Pasha mundi ta shtinte ne dore dhe nuk e vrau, e strehoi ne Konice e pastaj ne sarajet e veta ne Janine, duke e lene ate dhe djalin e tij Sulejman Pashen, nen kujdesin e grave te Myftarit dhe Veliut, qe ishin bijat e Ibrahimit.
    Renia e Vlores dhe premtimi qe emisari francez nga Stambolli u beri krereve te Shqiperise se Jugut, per t'u siguruar perkrahjen e Portes se Larte dhe te komandes franceze te Korfuzit, i vuri keta ne levizje. Ne fund te muajit gusht 1811, Mustafa pashe Delvina, i vellai i Sali Beut, Demir Dosti i Kardhiqit, bejleret e Gjirokastres dhe agallaret e Zhulatit, u lidhen midis tyre ne kuvendin e Palavlise dhe vendosen t'i kunderviheshin me 10 000 ushtare shtrirjes se metejshme te pushtetit te vezirit te Janines. Prandaj me 9 tetor Aliu nisi 2 000 ushtare kunder Gjirokastres. Mustafa Pasha e i vellai ngriten krye duke debuar njerezit e vezirit. Atehere kunder tyre Ali Pasha dergoi nje ushtri tjeter, e cila i detyroi te dy vellezerit te braktisnin Delvinen e te shkonin ne Kardhiq. I rrethuar prej dy ushtrive te Aliut, qyteti i Gjirokastres, pas marreveshjes qe u arrit me bejleret vendas, u dorezua me 20 nentor 1811. Nen presionin e banoreve dhe me ndermjetesine e motres se vezirit Shanishase, bejleret vendas u detyruan t'i nenshtroheshin pasi artileria prishi ujesjellesin dhe mullinjte e qytetit.
    Pas kesaj ngjarjeje agallaret e Zhulatit u terhoqen nga beslidhja kunder Ali Pashes dhe iu nenshtruan atij pa lufte. Mbeti vetem Kardhiqi, kreret e te cilit vendosen te luftonin.
    Luftimet zgjaten nga muaji nentor 1811 dhe deri nga fundi i muajit shkurt 1812. Forcave rrethuese te Aliut iu desh te benin sakrifica te shumta per te perparuar duke shembur njeren pas tjetres shtepite fortesa ku qendronin mbrojtesit e qytezes. Luftimet do te zgjasnin edhe me, po te mos qe nderhyrja e shtresave te ulta qytetare qe i detyroi kreret te nderprisnin luften, e cila u be e pashprese sidomos pas ikjes fshehurazi te emisarit francez ne Korfuz. Mustafa Pasha, Demir Dosti e te tjere u dorezuan dhe u derguan ne Janine ku u burgosen. Aty mjaft prej tyre u pushkatuan me perjashtim te Mustafa Pashes, i cili vdiq me vone ne burg. Mirepo Ali Pasha nuk la pa ndeshkuar qytezen dhe banoret e saj qe i kundershtuan me lufte. Ndryshe nga trajtimi i qyteteve te tjera, pervec djegies fund e maje te Kardhiqit, ai pushkatoi edhe shtateqind meshkuj. Ky akt i rende hakmarres per gjakun e derdhur gjate luftimeve duket se u be edhe si mase frikesimi politik per te shmangur kundershtimet e tjera ne rrugen e pushtimeve te metejshme drejt veriut te Shqiperise.
    Porta e Larte pranoi kerkesen e vezirit te Janines qe Myftar Pasha te emerohej qeveritar i sanxhakut te Vlores. Duke vene nen pushtetin e vet Thesaline, Morene dhe Shqiperine Jugore nga Preveza deri ne Shkumbin, familja e Ali pashe Tepelenes arriti kulmin e fuqizimit te vet. Me shtrirjen e pushtetit te vezirit te Janines ne gjithe Shqiperine e Jugut, u be nje hap i rendesishem perpara per bashkimin politik te trojeve shqiptare. Ky ishte nje objektiv, drejt te cilit bashkoheshin synimet e feudaleve me te fuqishem shqiptare te cerekut te pare te shek. XIX.

  3. #38
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    4. PASHALLeKU I SHKODReS Ne VITET 1797-1812

    Pashalleku i Shkodres nen qeverisjen e Ibrahim pashe Bushatlliut (1797-1809)
    Ndersa po fuqizohej e zgjerohej Pashalleku i Janines dhe po theksoheshin prirjet e sundimtarit te tij per t'u shkeputur nga varesia e Portes, Pashalleku i Shkodres, hyri ne vitet e fundit te shek. XVIII, kur qeverisej nga Ibrahim pashe Bushatlliu, ne rrugen e bindjes ndaj Stambollit. Kete veprim e beri me kusht qe interesat e shtreses se tij dhe sidomos trashegimia e pushtetit nga familja e tij te mos cenoheshin. Si perfaqesues i grupit me te fuqishem feudal ne Shkoder, ai u njoh prej sulltanit ne maj ose ne qershor 1797 si qeveritar i Pashallekut te Shkodres me graden bejlerbej, kurse i nipi Mehmet Pasha u emerua qeveritar i sanxhakut te Elbasanit e, pak me vone, edhe i atij te Ohrit. Por kjo njohje u arrit vetem pasi ata pranuan shlyerjen e shumave te detyrimeve te prapambetura nga Kara Mahmudi, i cili i kishte perdorur ato per te financuar kryengritjen. Porta e Larte u besoi atyre pushtetin si pjesetare te se vetmes familje qe mund te ngrinte shqiptaret e Veriut per mbrojtjen e kufijve ne nje kohe kur armata franceze, e komanduar prej gjeneral Napoleon Bonapartit, po korrte fitore pas fitoresh, po i jepte fund Republikes se Venedikut dhe po u afrohej kufijve veriperendimore te Perandorise Osmane.
    Per ta perdorur ne mbrojtjen e kufijve te perandorise dhe kunder fuqizimit te Pashallekut te Janines, Porta e Larte i dha Ibrahim Pashes graden e vezirit me 1799, kur kete grade ia dha edhe Ali pashe Tepelenes, qe kishte mbajtur qendrim te vendosur kunder rrezikut francez.
    Ky rrezik, qe e detyroi sulltanin te harronte te kaluaren e shtepise se Bushtallinjve, e detyroi edhe Ibrahim Pashen te ndiqte nje politike bindjeje ndaj Stambollit per te gjetur perkrahjen qe i nevojitej. Veziri Bushatlli, ashtu si paraardhesit e tij, nuk e nderpreu kursin e politikes se brendshme te ndjekur prej tyre dhe sidomos politiken e tolerances fetare ndaj te krishtereve. Per rrjedhim, ai i ruajti marredheniet e vjetra me Papatin, me oborrin e Spanjes dhe vazhdoi me Austrine marredheniet e mira ekonomike qe kishte pasur me Venedikun. Ish zevendeskonsulli venedikas, tani austriak, Jak Mark Suma, vazhdoi funksionin qe kishte pasur deri ne traktatin e Kampo Formios. Po keshtu u soll Ibrahim Pasha edhe me Republiken e Raguzes.
    Ne saje te kesaj politike te brendshme e te jashtme, Pashalleku i Shkodres njohu per disa vjet nje periudhe relativisht te qete, qe i dha mundesi zhvillimit ekonomik te vendit dhe rritjes se metejshme te autoritetit te Ibrahim Pashes ne Shqiperine Veriore. Ai u be sundimtar i pavarur e zot absolut ne vendin e tij. Me 1802 vdiq Mehmet Pasha dhe sanxhaku i Elbasanit kaloi ne duart e Ali Pashes se Beratit. Megjithese midis vezirit te Shkodres e atij te Beratit filluan mosmarreveshje per pune te ketij sanxhaku, sulltani duke pare te Bushatlliu nje nga funksionaret e larte me te bindur, ne tetor 1803 ia besoi atij postin e valiut te Rumelise, pasi ia hoqi ate Ali pashe Tepelenes. Detyren qe iu ngarkua ne vitin 1804, per te shfarosur nje varg kreresh separatiste ne Rumeli, Ibrahim Pasha e permbushi me sukses.
    I kenaqur prej valiut shkodran, sulltani jo vetem ia konfirmoi ofiqet dhe sipermarrjet qe kishte pasur, por i dha atij edhe te drejten te emeronte ne sanxhakun e Elbasanit dhe te Dukagjinit njerezit qe deshironte vete. Bushatlliu emeroi ne Elbasan dhendrin e vet Ahmet pashe Tiranen, kurse ne Peje ithtarin e vet Mustafa pashe Gjakoven. Keshtu Pashalleku i Shkodres arriti perpjesetimet tokesore qe kishte pasur ne kulmin e sukseseve te vezireve Bushatllinj paraardhes.
    Mirepo ky perforcim i pushtetit te Ibrahim Pashes se Shkodres zgjoi shqetesimin e Ali pashe Tepelenes, i cili u tremb se mos valiu shkodran do te shtinte ne dore edhe 14 kazate qe ai kishte shkeputur nga sanxhaku i Manastirit, te cilat i perkisnin Bushatlliut si vali. Kjo e shtyu Aline te pajtohej me vezirin e Beratit dhe te pergatitej per lufte kunder Bushatlliut. Ishte koha kur kishte shperthyer kryengritja serbe dhe malazezet, te nxitur dhe prej ruseve, filluan trazira ne kufi. Ibrahim pashe Bushatlliu ndermori nje ekspedite kunder Malit te Zi, me ane te se ciles shkeputi prej tij krahinat e Kucit, te Piprit dhe te Kelmendit, mirepo nuk i eci puna mbare ndaj dy vezireve toske qe korren fitore kunder trupave te tij ne Oher e ne Elbasan. Kjo grindje mund te shnderrohej ne nje lufte te madhe po te mos nderhynte Porta per fashitjen e saj.
    Ne dhjetor 1805 Selimi III e konfirmoi perseri Bushtalliun ne postin e valiut te Rumelise edhe per vitin 1806. Nje nga detyrat me me rendesi qe i ngarkoi Porta Bushatlliut ishte shtypja e kryengritjes serbe. Ne korrik 1806 bashke me veziret e Bosnjes dhe te Vidinit ai nderhyri me forcat e tij kunder kryengritjes ne Serbi. Serbet kerkuan pezullimin e luftimeve. Porta e Larte, qe nuk deshi te hynte ne lufte me Rusine ku e shtynte Franca, pranoi. Ibrahim Pasha, i cili prishi marredheniet e veta me mirditasit duke vrare prijesin e tyre, u largua para kohe duke paraqitur pretekste te ndryshme, si mungese furnizimi etj. Kronika shkodrane thote se "kthej pa fare dobijet ne Shkoder". Porta e Larte e shkarkoi nga detyra e valiut te Rumelise, edhe nga ajo e kryekomandantit ushtarak te ekspedites kunder Serbise.
    Nderkohe francezet kishin pushtuar Dalmacine dhe kishin mberritur deri ne kufijte e Pashallekut te Shkodres. Qeveria franceze dergoi ne Shkoder, ashtu sic kishte derguar ne Janine, perfaqesuesin e vet, konsullin Mark Bryer, me mision te lidhte e te forconte marredheniet miqesore. Bushatlliu u druhej fqinjeve te rinj te fuqishem, prandaj mbajti ndaj tyre qendrim te rezervuar e korrekt dhe nuk pranoi te merrte anen e tyre as perpara dhe as gjate luftes ruso-turke qe filloi ne mbarim te vitit 1806. Jo vetem nuk pranoi te bashkepunonte me gjeneralet franceze kunder Malit te Zi, por as te rekrutonte ushtare me rroge ne pashallekun e tij. Ai shfaqi deshiren te vendoste marredhenie miqesore ne interes te te dy paleve, gje qe e miratoi edhe qeveria franceze. Mirepo keto marredhenie hasen ne pengesa te shumta si nga korsaret franceze qe kapnin anijet shkodrane, ashtu dhe nga aparati administrativ burokratik francez, drejtuesit e te cilit kerkonin te nxirrnin perfitime per veten e tyre.
    Traktati i Tilsitit (me 1807) i dha fund konfliktit franko-rus dhe ngjalli shpresa se paqja do te krijonte kushte per zhvillimin me te mire te marredhenieve tregtare me vendet e tjera. Ibrahim pashe Bushatlliu si cifligar i madh, si pjesemarres ne veprimtarine tregtare e lundrimore dhe si qeveritar i nje qyteti te madh tregtar si Shkodra, shumica e banoreve te se ciles jetonin me tregti, i permiresoi marredheniet me konsullin Bryer dhe lejoi disa favore ne dobi te fqinjeve lidhur me furnizimin me ushqime e me lende druri. Por mosbesimi qe kishte ndaj francezeve mbeti. Duke perfituar nga pervoja e hidhur e miqesise se Ali pashe Tepelenes me ta, ai filloi ta shihte miqesine me Perandorine Franceze si rrezik te afert per pushtimin e Shqiperise, aq me shume kur edhe Porta e Larte deklaronte se ne Tilsit ishin marre vendime sekrete kunder Perandorise Osmane dhe se ndermjetesimi i Frances per rivendosjen e paqes me Rusine ishte i rreme. Prandaj, edhe sipas udhezimeve te Stambollit, ai filloi pergatitjen per mbrojtje dhe, ne te njejten kohe, u afrua me veziret e Beratit dhe te Janines per lidhje ushtarake si e vetmja rruge per mbrojtjen e pushtetit te tyre dhe te gjithe vendit. Ultimatumi qe guvernatori francez i Korfuzit i dergoi Ali pashe Tepelenes per t'i dorezuar Butrintin se ndryshe do ta pushtonte me force, si dhe kerkesa e autoriteteve ushtarake franceze per te kaluar nje divizion ushtaresh neper token shqiptare shkaktuan shqetesime ne Shqiperi. Ne keto rrethana edhe popullsia e Shqiperise Veriore, sikurse ajo e pjeseve te tjera te Shqiperise, bashke me kreret e saj, shfaqi zemerim ndaj fqinjit te huaj dhe u rreshtua rreth vezirit te vet, e gatshme per te mbrojtur vendin. Konsulli Bryer shkruante ne kete kohe se "kokat e njerezve ishin nxehur me shume sesa kujtonte veziri i Shkodres". Bushatlliu, ndonese nuk i reshti masat mbrojtese dhe njoftoi edhe kreret e malesive te ishin gati per lufte, nuk e nderpreu veprimtarine e vet diplomatike per te ruajtur marredheniet paqesore me Francen. I ndergjegjshem per pasojat shume te renda qe do te sillte nje lufte me Francen, ai i deklaroi konsullit Bryer se ne nje rast te tille, me shume se kushdo tjeter ishte ai dhe vendi i tij qe do te pesonin po te prisheshin marredheniet paqesore, por, ne qofte se lufta do te behej e pashmangshme, ai do te kryente detyren e vet.
    Perpjekjet e Ibrahim Pashes per te mos provokuar konfliktin e armatosur dhe per te ruajtur gjendjen paqesore deshtuan. Vrasja e kater ushtarakeve franceze ne Tivar me 13 mars 1808, qe erdhi si pasoje e sjelljes se tyre arrogante dhe e urrejtjes se tivarasve ndaj tyre, solli rrjedhime te renda ne marredheniet fqinjesore.
    Megjithese hetimet nxoren ne drite fajesine e kater oficereve franceze dhe me gjithe kujdesin e vecante te vezirit te Shkodres e te vartesve te tij, ne Tivar per te menjanuar incidentin, kryekomandanti i ushtrise se Dalmacise, gjenerali Marmon e akuzoi Ibrahim Pashen te perandori Napoleon si shkaktar te vrasjes se kater oficereve dhe i kerkoi denimin e komandantit te Tivarit e te personave te tjere pjesemarres ne kete vrasje. Ne te njejten kohe, gjenerali Marmon burgosi te derguarin e vezirit te Shkodres, qe 11 dite me pare i kishte shpene dhurata ne shenje miqesie.
    Napoleon Bonaparti kerkoi te ndeshkoheshin shkaktaret e vrasjes se oficereve franceze ne Tivar, urdheroi qe te kerkohej sadisfaksioni i plote, ndryshe konsulli Bryer do te largohej nga Pashalleku i Shkodres me gjithe shtetasit franceze qe gjendeshin aty. Edhe ky urdher kishte karakterin e nje ultimatumi. Por, ashtu sic deshtoi ultimatumi per pushtimin me force te Butrintit, deshtoi edhe ky. Sa per sy e faqe Ibrahim Pasha, i perkrahur nga veziret e Beratit e te Janines, si dhe nga Porta e Larte, e pushoi nga detyra komandantin e Tivarit dhe e goditi kete qytet. Kurse francezet, qe nuk kishin interes t'i prishnin marredheniet diplomatike me Porten e Larte dhe qe kishin nevoje per furnizime me ushqime, nuk e zgjaten me tej ceshtjen e sadisfaksionit. Si perfundim, marredheniet tregtare u normalizuan, por ngjarje te rendesishme ne pashallek e zhvendosen vemendjen e Ibrahim Pashes nga politika e jashtme ne ate te brendshme.
    Ndersa filluan te normalizoheshin marredheniet fqinjesore me francezet dhe te gjalleroheshin shkembimet tregtare, qe perbenin nje nga preokupimet kryesore te shkodraneve, ne Tirane lindi nje konflikt i rendesishem brenda pashallekut qe solli rrjedhime serioze me karakter politik dhe ekonomik ne Shqiperine e Veriut dhe shenoi fillimin e procesit te shperberjes se Pashallekut te Shkodres.
    Vdekja e Ahmet pashe Tiranes qe ndodhi ne kete kohe, shtroi per Ibrahim pashe Bushatlliun dy ceshtje me rendesi: se pari, zevendesimin e tij me nje komandant besnik ne krahinen e Tiranes, dhe se dyti, sigurimin e administrimit te pasurise se dhendrit te vdekur, e cila u perkiste vajzave te mitura qe la pas. Per kete ai shkoi vete ne Tirane i shoqeruar nga nje force e rendesishme ushtarake. Per komandant vendosi Sulejman pashe Peqinin, megjithese paria e Tiranes nuk e deshi, kurse per administrator caktoi te bijen, Humajun hanemin, nenen e vajzave trashegimtare.
    Pas largimit te vezirit shkodran, paria e Tiranes ngriti krye me 19 nentor 1808. E lidhur me Kapllan pashe Toptanin, ajo deboi me force Sulejman Pashen, kurse Kapllan Pasha nisi per ne Shkoder Humajun hanemin dhe mori vete ne dore administrimin e pasurise se Ahmet Pashes se vdekur, duke u bere kujdestari i vajzave te tij. Keshtu filloi armiqesia e vjeter e Bushatllinjve me Toptanet, te cilet jo vetem prene rrugen me Shkodren, por rrethuan edhe Durresin, te cilit i mbeten hapur vetem rruget detare per te komunikuar me Shkodren.
    Zgjidhja e ketij konflikti shume te rendesishem nuk mund te arrihej vecse me forcen e armeve. Ne muajin shkurt 1809, veziri Bushatlli dergoi kunder Tiranes nje pjese te rendesishme te ushtrise, te perbere kryesisht prej malesoresh, nen drejtimin e komandantit te gardes se vet, Abdyl age Dervishit. Por zgjidhja qe kerkoi te arrinte Ibrahim Pasha nuk u arrit, sepse pas nje semundjeje prej pese ditesh ai vdiq dhe ushtria u kthye ne Shkoder per te vendosur rendin. Keshtu krahinat e Tiranes dhe te Krujes mbeten te shkeputura nga Pashalleku i Shkodres. Kjo shenoi fillimin e procesit te shthurjes se ketij pashalleku.
    Ibrahim Pasha la pas dy djem te rritur, Tahir Pashen dhe Dervish Beun. Porta e Larte ia la pushtetin Tahir Pashes, por meqenese ai ishte i mitur (nuk kishte mbushur as pese vjec) lindi grindja ne gjirin e oborrit te Shkodres per ceshtjen e qeverisjes, qe hapi rruge per nje thellim te metejshem te procesit te thermimit te pashallekut te Shqiperise Veriore.
    Megjithese gjate viteve 1796-1809 vezir Ibrahim pashe Bushatlliu u tregua me i bindur ndaj Portes se Larte sesa paraardhesi i tij Kara Mahmudi, ne te vertete ishte po aq i pabindur sa edhe i vellai. Parimi i perparesise se interesave te pashallekut te vet ndaj atyre te perandorise mbeti edhe per te princip udheheqes i marredhenieve me pushtetin qendror. Ky qendrim i dha atij mundesine qe jo vetem te mbetej ne radhen e pare te feudaleve te krahinave, qe faktikisht ishin autonome, por edhe te shtrinte pushtetin e familjes se vet ne kufijte maksimale qe kishte arritur Pashalleku i Shkodres ne periudhen me te lulezuar te te atit dhe te vellait te vet.
    Kur konflikti i madh evropian mberriti ne kufijte veriperendimore te Perandorise Osmane dhe kur i gjithe vendi, e sidomos Shqiperia e Veriut u gjend ne vijen e pare te rrezikut te pushtimit qe sillte me vete ky konflikt, Pashalleku i Shkodres mundi t'i perballonte pa pasoja te renda politike dhe ekonomike synimet grabitqare te shteteve te fuqishme ruse e franceze. Per rrjedhim, veprimtaria ekonomike e brendshme dhe e jashtme ndoqi nje ritem thuajse normal. Ky ishte fryt i politikes se aleances ushtarake midis vezireve e pashallareve vendas, te cilet, perpara kercenimit qe te humbisnin gjithcka, u detyruan te hiqnin dore nga rivalitetet e tyre dhe ndihmuan njeri-tjetrin me mjete dhe ushtare derisa u kapercye rreziku me terheqjen e fqinjeve agresore franceze. Ky bashkeveprim, i mbeshtetur ne ndjenjat patriotike te popullsise shqiptare qe ata qeverisnin, e detyroi edhe Porten e Larte te hiqte dore nga premtimet qe u kishte dhene francezeve per te shkelur dhe per te perdorur trojet shqiptare ne dobi te luftes se tyre.
    Ibrahim Pasha, ashtu sikurse Ali pashe Tepelena, mbajti kundrejt rrezikut te jashtem nje qendrim te mencur e burreror. Kurse ne ceshtjen e bashkimit te Shqiperise nen nje pushtet te vetem e te perqendruar politik dhe te shkeputjes se saj nga varesia politike e Portes se Larte ose per t'u bere nje shtet autonom brenda suazes se Perandorise Osmane, ai u tregua konservator. Megjithate, Ibrahim Pasha, ne kushtet e ndarjes se Shqiperise ne vezirate dhe pashalleqe, arriti te mbante te bashkuar pjesen me te madhe te Shqiperise se Veriut dhe krijoi keshtu kushtet per zhvillimin ekonomik te vendit. Ky nivel ekonomik, shoqeror e kulturor, qe u sigurua ne Shqiperi, nxiste me shume prirjen drejt bashkimit politik te vendit. Fillimi i procesit te shthurjes se Pashallekut te Shkodres me shkeputjen e krahinave te Tiranes dhe te Krujes nga varesia e vezirit te Shkodres dhe afrimi e lidhja e tyre me vezirin e Janines, si dhe kalimi i Shqiperise se Jugut nen pushtetin e Ali pashe Tepelenes, qe eci me ritme te shpejta, sidomos pas vdekjes se Ibrahim pashe Bushatlliut, ishin shprehje te qarta te prirjes se vendit drejt bashkimit politik
    Modifikuar per here te fundit nga AlbShkodra : 26-10-2003 ne 03:10

  4. #39
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    4. PASHALLeKU I SHKODReS Ne VITET 1797-1812

    Grindjet per pushtet ne Pashallekun e Shkodres
    Menjehere mbas vdekjes se Ibrahim Pashes, u formua regjenca nen kryesine e qehajait te vezirit, Sali bej Koplikut, Sulejman Beut te vogel dhe te Mehmet age Tabakut, qe ishin tre nga bashkepunetoret kryesore te vezirit te vdekur. Regjenca mori pushtetin ne emer te Tahir Pashes pesevjecar dhe u mundua te ruante rendin e qetesine. Kjo ishte nje mase e nevojshme vecanerisht kur doli ne drite rreziku i shperberjes se pashallekut, qe filloi me ngjarjet e Tiranes. Por, me kthimin e ushtrise nga Tirana, doli si pretendent per te marre pushtetin Xheladin Beu, kusheri i vezirit, i perkrahur nga vellezerit Dervishaj, njeri komandant i gardes dhe tjetri hazinedar (pergjegjes i thesarit) i vezir Ibrahim Pashes. Keta pretendonin se detyra e myteselimit te Tahir Pashes i takonte Xheladin Beut, meqenese ai ishte me i moshuari ne farefisin e vezirit te vdekur dhe se vete Ibrahim Pasha ate e linte si mekembes sa here qe largohej nga Shkodra. Ne te vertete Dervishajt synonin ta drejtonin vete pashallekun, meqe Xheladin Beu ishte njeri i pazote. Por synimet e tyre ndeshnin ne antipatine e krereve shkodrane dhe te popullsise se qytetit te Shkodres ndaj Xheladin Beut. Krahas ketij grupi doli nje tjeter, i cili duke u mbeshtetur ne pjesen me te madhe te shkodraneve, kerkonte t'i jepte pushtetin Mustafa Beut, djalit 13-14 vjecar te Mehmet pashe Bushatlliut, kujtimi i mire i te cilit si burre i virtytshem ruhej ende ne Shkoder. Ky pinjoll Bushatlli perkrahej edhe nga veziri i Janines, qe kishte fejuar mbesen e vet me te. Ali Pasha i njoftoi kreret feudale shkodrane se kishte nderhyre ne favor te tij prane Portes se Larte. Ky interesim, qe ne dukje lidhej me krushqine, nuk ishte i zhveshur nga interesa politike me baze bashkimin politik, vullnetar e paqesor te Shqiperise.
    Me 7 mars 1809 ne Shkoder plasi nje zjarr i shkaktuar nga grindjet midis grupeve rivale. Ky zjarr u fashit pas djegies se nje lagjeje te qytetit, dhe pas marreveshjes se krereve kryesore per t'ia lene qeverisjen e perkohshme Xheladin Beut. Mirepo, duke pasur frike se mos humbiste pushtetin dhe meqe Koplikajt, sipas tij, ishin nxites te nje komploti qe synonte t'i jepte qeverisjen Mustafa Beut, Xheladin Beu vrau Sulejman Beun e vogel. Atehere, per t'i dale perpara percarjes se metejshme dhe luftes civile, kreret e shkarkuan Xheladin Beun nga funksioni qe i kishin besuar dhe ia kaluan ate Mustafa Beut, te bindur se vetem autoriteti i deres se Bushatllinjve do te shpetonte pashallekun dhe do te menjanonte luften civile.
    Xheladin Beu megjithese u ngrit me 300 pasuesit e tij kunder myteselimit te ri dhe luftoi i mbyllur ne sarajet e veta, u detyrua te dorezohej me kusht qe te largohej nga qyteti pa iu prekur pasuria.
    Ky sukses si dhe nenshtrimi i krahines se Vasejoviqit, qe ne ate kohe kaloi ne anen e Malit te Zi, e rriti autoritetin e Mustafa Beut dhe u duk sikur u vendos qetesia. Mirepo intrigat ne oborrin e Shkodres nuk pushuan. Pas Xheladin Beut u revoltuan vellezerit Dervishaj. I keshilluar edhe prej Ali pashe Tepelenes, Mustafa Beu i shkarkoi ata nga funksionet e larta qe mbanin. Ata kundershtuan dhe, me 21 dhjetor 1809, filluan qendresen e armatosur ne sarajet e tyre ku kishin futur edhe artileri. Me 18 dhjetor, edhe ata kapitulluan dhe u larguan nga Shkodra pasi siguruan paprekshmerine e pasurise se tyre.
    Fakti se Mustafa Beu ua detyronte pushtetin keshilltareve e favoriteve qe e perkrahnin, u dha mundesi disave prej tyre te fillonin te pasuroheshin ne kurriz te popullit duke kryer veprime arbitrare.
    Ky regjim arbitrar ndeshi ne kundershtimin e forte te qytetareve. Perfaqesuesit e esnafeve me caushbashin ne krye shkuan ne keshtjelle dhe protestuan te Mustafa Beu, duke kerkuar prej tij te ndeshkonte veprimin arbitrar te nje oficeri te tij ndaj nje tregtari. Mustafa Beu, sipas keshillave te favoriteve te tij, jo vetem refuzoi ta ndeshkonte oficerin fajtor, por urdheroi qe caushbashi te debohej nga Shkodra. Perfaqesia shkodrane kundershtoi dhe kerkoi prej tij te debonte keshilltaret e keqinj. Shpertheu keshtu konflikti midis qytetareve dhe qeveritarit. Qytetaret u bashkuan dhe bllokuan keshtjellen. Me lagjet e tjera te Shkodres u lidh edhe ajo e tabakeve qe njihej si perkrahese besnike e Bushatllinjve. Shumica e qytetareve, zejtare e tregtare, ngjeshen armet, ngriten barrikada, siguruan mallrat me te vyera te tregut ne vise ku nuk i kapte rrezja e qitjeve te artilerise dhe e forcuan bllokaden e keshtjelles. Ne keto pergatitje nuk munguan te merrnin pjese edhe gra shkodrane te armatosura.
    Java e pare e rebelimit te popullit kunder qeveritarit Bushatlli e sidomos kunder favoriteve te tij, shkoi pa u zbrazur arme nga te dy palet, sepse te gjithe e dinin se Mustafa Beu ishte ende teper i ri per ta ngarkuar me pergjegjesi te plote. Edhe pas nje muaji gjendja nuk ndryshoi. Kjo gjendje pritjeje filloi te shkaktonte crregullime ne qytet dhe te rrenonte shtresat e varfra qytetare per shkak te pezullimit te veprimtarise se tregut. Nderkohe, perfituan nga trazira dhe mberriten ne Shkoder Xheladin Beu dhe Dervishajt me qellim qe te merrnin pushtetin duke shfrytezuar mosmarreveshjen midis popullit dhe qeveritarit Bushatlli. Per t'ia arritur qellimit te tyre, ata pergatiten nje komplot te rrezikshem. Ndersa u lidhen me kapedanin e Mirdites, Preng Lleshin, dhe me komandantin e Lezhes, Sulejman Agen, te cilet i binden te ngrinin krye, ne Shkoder bene per vete shumicen e krereve te qytetit per ta rrezuar Bushatlliun e ri nga pushteti i myteselimit. Mirepo lagjja e tabakeve u shkeput nga lidhja qytetare, sepse kreret e saj nuk donin te vinte ne fuqi Xheladin Beu dhe as te nderronte karakteri i levizjes qe ishte ndeshkimi e debimi i favoriteve te myteselimit te ri. Nga ana e tij, Mustafa Beu kerkoi ndihmen e malesive te Shkodres. Me 2 mars 1810 u ndez lufta civile midis perkrahesve te Xheladin Beut dhe atyre te Mustafa Beut, kurse me 3 mars Zadrima ra ne duart e mirditoreve dhe Sulejman Aga i Lezhes u bashkua me Xheladin Beun.
    I perkrahur nga banoret e lagjes se tabakeve dhe nga malesite, Mustafa Beu filloi me 9 mars kundersulmin, duke perdorur te gjitha forcat dhe armet e veta, pa perjashtuar artilerine. Dy dite e dy net vazhduan luftimet dhe, megjithese u vrane e u plagosen 300 veta nga te dyja palet, fitorja nuk u buzeqeshi as rrethuesve e as te rrethuarve.
    Per te varrosur te vraret dhe per te filluar bisedimet per marreveshje, Mustafa Beu dergoi perfaqesuesin e vet ne qytet. Te lodhur e te deshperuar nga konflikti qe shkaktoi aq gjakderdhje e aq deme materiale ne qytet, e sidomos ne treg dhe, meqe nuk prisnin asgje te mire nga ardhja ne pushtet e Xheladin Beut, shkodranet e thjeshte e priten me deshire lajmin e dergates se Mustafa Beut.
    Bisedimet per marreveshje filluan me 11 mars, por nuk nxoren ne drite asnje perfundim. Kjo gjendje i merziti shkodranet, prandaj, ata me nevojtaret filluan nga punet e veta. Shembullin e tyre e ndoqen edhe te tjere, keshtu levizja dalengadale u shua. Ne kete menyre, heshtazi Shkodra nuk pranoi qe pushteti te kalonte ne duart e Xheladin Beut, synimet e te cilit deshtuan. Nderkaq, nga Porta e Larte mberriti fermani qe i dha graden e pashes me dy tuja Mustafa Beut dhe miratoi qeverisjen e sanxhakut te Shkodres nga ana e tij ne emer te Tahir Pashes, derisa ky te arrinte moshen madhore. Pashes se ri i mbetej te zgjidhte problemin e Zadrimes dhe te Lezhes qe rrezikonin t'i dilnin perfundimisht nga duart.
    Meqenese nuk ia arriten qellimit me forcat e tyre ne qytetin e Shkodres, kreret kundershtare u lidhen me forca te jashtme sikurse ato te Kapllan pashe Toptanit dhe Numan pashe Begollit. Preng Lleshi e Sulejman Aga i dhane pengje Kapllan Pashes, kurse Numan Pashes i premtuan bashkimin e krahinave te Lezhes, te Zadrimes e te Mirdites me sanxhakun e Dukagjinit. Kjo shkeputje qe ishte deshire e vjeter e Begollajve, te cilet i kishin humbur ato krahina qysh me 1769, i interesonte edhe Kapllan Pashes, sepse keshtu ai nuk do t'i kishte me ne kufi Bushatllinjte dhe do te siguronte sundimin e vet ne krahinat e Krujes, te Tiranes, te Durresit dhe te Ishmit deri ne lumin Drin, qe ishin vene nga ajo kohe ne "vartesi" te vezireve shkodrane.
    Fakti qe kreret kundershtare nuk pranuan njohjen zyrtare te Mustafa Beut si myteselim e si pashe dhe vecanerisht perhapja e lajmit per mundesine e shkeputjes se tri krahinave nga sanxhaku i Shkodres, i afroi shkodranet dhe i lidhi me qeveritarin e tyre ligjor. Ky lajm i detyroi edhe pashallaret kosovare te Prizrenit, te Prishtines, te Shkupit dhe te Tetoves te afroheshin me Bushatlliun dhe t'i premtonin atij perkrahje ushtarake kunder Numan Pashes se Pejes me te cilin ishin ne grindje. Shqetesimi i tyre lidhej ne radhe te pare me ndryshimet qe po ndodhnin ne Shqiperine Jugore ne dobi te pushtetit te Ali Pashes dhe me rrezikun e shtrirjes se metejshme te sundimit te tij edhe ne Shqiperine Veriore, mbasi nderkohe administrimi i sanxhakeve te Elbasanit dhe te Ohrit kishin kaluar ne duart e tepelenasve.
    I cliruar nga trazirat ne qytetin e Shkodres dhe i perkrahur nga pashallaret kosovare, Bushatlliu e drejtoi ushtrine e vet, te perforcuar me malesore besnike te Mbishkodres, ne Zadrime e ne Lezhe. Preng Lleshi dhe Sulejman Aga, te mbetur pa ndihmen e forcave te Numan Pashes, qe nuk guxoi te nderhynte, sepse u gozhdua nga forcat e pashallareve kosovare, pesuan disfate. Kapidani i Mirdites, qe u plagos vete dhe humbi te vellane e nje numer pasuesish, u terhoq ne krahinen e vet, kurse komandanti i Lezhes u kap i gjalle.
    Kjo fitore e rendesishme i detyroi kreret kundershtare shkodrane, duke filluar nga me te moderuarit deri te Xheladin Beu e Dervishajt qe kishin qene koka e komplotit, por qe u fshehen prapa aleateve te tyre, te kerkonin pajtim me myteselimin zyrtar e fitimtar. Per t'u dhene fund grindjeve, Bushatlliu pranoi t'i falte dhe te pajtohej me ta ne muajin gusht 1810. Por pajtimi nuk zgjati shume. Xheladin Beu e Dervishajt, te shqetesuar se mund te arrestoheshin, sikurse disa krere perkrahes te tyre, u rebeluan perseri me 27 mars 1811 dhe luftuan kunder forcave te Bushatlliut deri me 2 shkurt 1811, derisa pozicionet e tyre u shkaterruan nga artileria e tij. Pas kesaj ata u larguan fshehurazi nga Shkodra.
    Ky sukses i ri si dhe nje fitore tjeter mbi malazezet, qe kishin sulmuar ne kufi, i dhane fund percarjes feudale ne Shkoder dhe ne sanxhak. Kjo u shpreh ne bindjen e plote te komandanteve te krahinave, te cilet njeri pas tjetrit iu nenshtruan pashes Bushatlli. Keshtu u rivendos autoriteti i shtepise se Bushatllinjve dhe u rrit perqendrimi i pushtetit ne duart e saj. Por trazirat e deritanishme thuajse e kishin reduktuar Pashallekun e Shkodres ne kufijte e sanxhakut te Shkodres.
    Nga Pashalleku i Shkodres ishin shkeputur sanxhaket e Ohrit dhe te Elbasanit, qe kishin kaluar nen sundimin e vezirit te Janines, ndersa, nga ana tjeter, kishte dale ne shesh armiqesia e Begollajve ndaj Bushatllinjve duke u asgjesuar keshtu edhe lidhja qe e bente sanxhakun e Dukagjinit te konsiderohej si pjese perberese e atij pashalleku. Me 1 gusht 1811, Ali pashe Tepelena pushtoi qytetin e Vlores dhe bashke me te, pjesen derrmuese te sanxhakut te Vlores. Kjo gjendje i detyroi kreret kryesore te sanxhakut te Shkodres si dhe ata te sanxhakeve te Kosoves te shtrengonin lidhjet e tyre rreth Mustafa Pashes, me qellim qe te krijohej nje ekuiliber i ri forcash ne Shqiperi per te penguar shtrirjen e metejshme te sundimit te vezirit te Janines drejt veriut. Ky afrim u be sidomos kur Bushatlliu i ri filloi pergatitjet per martesen e vet me mbesen e Ali Pashes. Nen ndikimin e tyre, Mustafa Pasha i drejtoi Portes se Larte nje kerkese, me anen e se ciles i lutej t'i besohej detyra e mytesarifit te sanxhakut te Shkodres. Kete kerkese e motivoi me nevojen per t'i bere balle vezirit te Janines, i cili duke strehuar Xheladin Beun, si dhe bejleret e agallaret e tjere te debuar nga Shkodra, kishte per qellim te shtinte ne dore edhe sanxhakun e Shkodres dhe pastaj te shpallej sundimtar i pavarur. Ne fund te lutjes ai shtonte se e konsideronte Ali Pashen armik dhe, po ta lypte nevoja, ishte gati te jepte jeten e vet per sulltanin.
    Kjo kerkese u shoqerua nga nje varg deklaratash te kadilereve te krahinave te sanxhakut te Shkodres, ne te cilat thuhej se Mustafa Pasha ishte treguar i afte te vendoste rendin e qetesine dhe te mbronte kufijte, prandaj kerkohej nga Porta e Larte qe ai te emerohej mytesarif i sanxhakut te Shkodres.
    Ne te vertete, Mustafa Pasha dhe ata qe qendronin pas tij kishin arsye t'i shihnin me dyshim synimet pushtuese te vezirit te Janines, mbasi Numan Pasha i Pejes ishte nje nga te perkrahurit e tij, kurse Kapllan Pasha i Krujes ishte vartes i drejtperdrejte i tij, meqenese krahinat ku qeveriste ai i perkisnin sanxhakut te Ohrit. Xheladin Beu dhe Dervishajt jo vetem ishin strehuar ne trojet ku sundonte Kapllan Pasha, por kishin marre edhe drejtimin e krahines se Tiranes, kishin vrare dy vellezer te familjes se Jellajve, qe nuk kishin dashur te shkeputnin lidhjet e tyre me Bushatllinjte, dhe kishin detyruar Ahmet age Jellen te braktiste sipermarrjen e Durresit e te arratisej. Ne keto rrethana Mustafa Pasha filloi te kundervepronte. Nga njera ane, dergoi forcat ushtarake deri 10 km larg Pejes per te nxitur e inkurajuar pejanet te ngriheshin kunder Numan Pashes, per te debuar e per te vendosur ne vendin e tij Ethem Pashen; nga ana tjeter, filloi nje fushate te gjere per pajtimin e gjaqeve dhe armiqesive ne te gjithe sanxhakun e Shkodres. Fushata te tilla beheshin vetem ne raste te jashtezakonshme, kur i duhej bere balle ndonje rreziku te madh.
    Te gjitha keto ngjarje treguan ndarjen ne dy fronte armiqesore te pashallareve shqiptare, qe ishin njeri kunder bashkimit te vendit nen nje pushtet te vetem, kurse tjetri pro ketij bashkimi. Kjo percarje u kristalizua pikerisht kur mendohej se lidhja e krushqive midis dy familjeve me te fuqishme te parise shqiptare, mund te shpinte ne marreveshje midis tyre per t'u kryer kthesa e madhe politike e bashkimit te klases feudale shqiptare dhe e shtetit te saj, pa te cilen nuk mund t'i jepej fund pushtimit shekullor osman. Mirepo percarja e krereve shqiptare ishte ende nje plage e thelle, qe ushqehej ne radhe te pare nga partikularizmi i theksuar i disa oxhaqeve kryesore feodale.
    Porta e Larte nuk la pa e shfrytezuar kete gjendje. Ajo jo vetem pranoi ta emeronte Mustafa Pashen mytesarif te sanxhakut te Shkodres, por shqyrtoi edhe mundesine per ta ngritur ate ne shkallen e vezirit dhe per t'i krijuar kushtin e domosdoshem qe te grumbullonte rreth vetes te gjithe kreret, kundershtare te vijes se bashkimit te klases feudale shqiptare nen nje udheheqje te vetme politike. Nje vendim te tille ajo e mori kur Mustafa Pasha dergoi 800 krushq te vinin te merrnin nusen e tij ne Janine. Me 25 maj 1812, kur krushqit shkodrane po ktheheshin ne Shkoder bashke me nusen, mberriti i derguari i Portes se Larte me fermanin ne fjale. Ne atmosferen e gezimit te dasmes, shpallja e fermanit qe e emeronte Mustafa Pashen mytesarif te sanxhakut te Shkodres e te njesive qe vareshin prej tij dhe qe e ngrinte ate ne shkallen e vezirit, zhduku ato mundesi te pakta per afrimin e qeveritareve te Shqiperise Veriore e Verilindore me qeveritarin e Shqiperise se Jugut, i hapi rrugen jo vetem shembjes se afert te dy pashalleqeve, por edhe asgjesimit ekonomik e politik madje dhe fizik te dy familjeve sunduese qe nuk arriten te merreshin vesh e te bashkoheshin me njera-tjetren.

  5. #40
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    5. SHEMBJA E PASHALLeKUT Te SHQIPeRISe JUGORE

    Konflikti i vezirit te Janines me Stambollin
    Qysh ne fund te vitit 1787 Ali Pasha kishte synuar, sikurse thuhej, "te shpallej nje Mahmud Pasha i dyte sapo turqit te pesonin disfaten e pare". Perforcimi i tij ekonomik, dobesimi i vazhdueshem i pushtetit qendror dhe rrethanat politike nderkombetare ushqenin vazhdimisht shpresen e nje pjese te krereve shqiptare qe perfaqesoheshin nga Ali Pasha, per te menjanuar sa me shume vartesine nga Porta e Larte, per te mos e ndare pushtetin dhe te ardhurat e vendit me pushtetin qendror osman. Nje varg deshmish tregojne se Ali Pasha nuk hoqi dore nga ideja e pavaresise. Kete ceshtje e kane vene ne dukje sidomos personalitetet diplomatike me te cilat ai pati lidhje. Nenadmirali rus Ushakov theksonte me 1789 se Ali Pasha "perpiqet te jete sundimtar i pavarur, madje kesaj mund t'ia arrije se shpejti". Uilljam Hamiltoni, sekretar i ambasades angleze ne Stamboll, qe vizitoi Janinen me 1803, i raportoi qeverise angleze te njejtin mendim, madje ai vuri ne dukje se Ali Pasha "ne fakt eshte i pavarur nga qeveria turke". Edhe personalitetet osmane kishin krijuar nje bindje te tille nga veprimtaria e Aliut. Kapedan Pasha shfaqi me 1804 mendimin se "Ali Pasha kerkon te pushtoje gjithe Shqiperine dhe pastaj te shpallet i pavarur". Ne korrespondencen qe i drejtohej sulltanit, thuhej se Ali Pasha "nuk ka lidhje me fene islame dhe ka per ta tradhtuar shtetin osman me te gjitha forcat e tij gjer ne shkallen e fundit". Por edhe sulltan Mahmudi II priste te vinte koha e pershtatshme per te lare llogarite me mekembesin e tij te fuqishem e te pabindur, edhe pse ne marredheniet zyrtare me Porten, ai ishte nga me te rregulltit ne shlyerjen e detyrimeve ushtarake e sidomos te atyre financiare.
    Ne vitin 1812, kur lidhi paqen me Rusine dhe kur Fuqite e Medha evropiane gjendeshin ne pragun e fazes vendimtare te luftes midis tyre, sulltan Mahmudi II e drejtoi vemendjen ne problemet e brendshme te perandorise. Pushteti qendror duhej forcuar, duke kufizuar dhe menjanuar sundimtaret e fuqishem te provincave. Vemendja e tij u drejtua ne radhe te pare mbi me te fuqishmin e me te rrezikshmin e tyre, Ali pashe Tepelenen, i cili jo vetem kishte qene kunder perfundimit te paqes se Bukureshtit te muajit maj 1812, por kishte ndezur ne sanxhakun e Ohrit luften me Jusuf Beun e Dibres, vartesin e vet te pabindur dhe ithtarin e vezirit te Shkodres. Mirepo sulltani e njihte mire fuqine e ketij dhe nuk guxoi te merrte ndonje vendim. I nxitur nga ambasadori freng Andreosi, ai arriti te merrte nje mase te ndermjetme, me qellim qe ta kufizonte pushtetin e vezirit te Janines. Prandaj urdheroi qe Veli Pasha te transferohej ne sanxhakun e Terhalles dhe funksionet qe mbante vete Aliu e Myftar Pasha te pezulloheshin deri ne nje urdher tjeter. Ky qendrim i sulltanit e shqetesoi Ali Pashen dhe e detyroi te merrte masa mbrojtjeje e te mbeshtetej kryesisht ne forcat e veta. Nga ana tjeter, ai ruajti dhe i forcoi lidhjet me Angline, se ciles ndihma e tij i sherbente per debimin e francezeve nga ishujt joniane si dhe per depertimin e mallrave angleze ne Evrope.
    Ne muajin prill 1813 u be ne Janine takimi i vezirit me gjeneralin anglez Ejre, te cilit Ali Pasha i premtoi ndihmen e vet kunder francezeve per pushtimin e Korfuzit. Ne emer te qeverise angleze gjenerali premtoi t'i dorezonte qytetin e Parges dhe sipas sherbimeve qe do te kryente, mund t'i dorezohej edhe Lefkadha, Itaka dhe Meganisia. Ai i premtoi gjithashtu Aliut se, po te lindte nevoja, Anglia do ta mbronte ate dhe familjen e tij nga zemerimi i sulltanit duke e strehuar ne ishujt joniane pas vendosjes se protektoratit te saj mbi to. Afrimi me Angline si dhe nderhyrja e vezirit te madh, Hurshid Pashes, prane sulltanit, per te mos i acaruar me marredheniet me vezirin e fuqishem te Janines ne nje kohe kur kryengritja serbe po zgjerohej, sollen nje fare zbutjeje. Porta e Larte nuk nguli kembe qe ai e Myftari te merrnin pjese ne shtypjen e kesaj kryengritjeje. Ne muajin tetor 1813 detyra e derbend-pashes dhe ajo e qeverisjes se sanxhakut te Janines iu konfirmuan perseri Ali Pashes, kurse te bijve e te niperve iu shperndane sanxhaket e Shqiperise Jugore dhe grada pashallaresh. Rrethanat politike ende nuk e lejonin sulltanin te vazhdonte goditjet e papergatitura kunder Ali Pashes, prandaj ky mundi te ruante pozitat kryesore ushtarake e financiare. Por, duke parashikuar furtunen e ardhshme, ai vazhdoi te shtonte armatimet dhe te pajisej dhe me 200 topa zjarrhedhes te prodhimit te fundit anglez.
    Ne mars te vitit 1814, kur francezet po largoheshin nga ishujt joniane dhe forcat angleze nuk ia kishin me nevojen vezirit te Janines, Londra i shkeli premtimet, nder te cilat edhe dorezimin e qytetit te Parges, te cilin e mori vete nen mbrojtje. Megjithese Ali Pasha i kishte afruar shume forcat e tij prane ketij qyteti dhe ishte munduar t'ua merrte ate francezeve, duke u premtuar se nuk do te lejonte qe ata te binin ne duart e anglezeve, nuk ia arriti qellimit. Francezet nuk i zune bese Ali Pashes dhe parapelqyen te kapitullonin para anglezeve. Por Aliu nuk hoqi dore dhe priti rastin e duhur per te mos e lene edhe ate pjese te bregdetit shqiptar ne duart e te huajve.
    Qendrimi i ri i Anglise ndaj Ali Pashes ishte lidhur me situaten e re nderkombetare qe u krijua ne Evrope pas vitit 1815. Me shembjen e Perandorise Franceze dhe me stabilizimin e gjendjes nderkombetare qe u shpreh ne formimin e "Lidhjes se Shenjte", Fuqite e Medha u drejtuan kunder cdo levizjeje qe rrezikonte fronet mbreterore. Me fjale te tjera, Londra nuk mund te perkrahte synimet e pavaresise se mikut te saj. Meqenese pushtimi i Parges solli me vete nje fare ftohjeje me Porten e Larte, anglezet, qe deklaruan se pushtimi ishte i perkohshem, e ndreqen punen kur perfunduan traktatin e Parisit. Ata pranuan me kete rast t'i kthenin Perandorise Osmane Pargen kundrejt njohjes se protektoratit anglez mbi ishujt joniane. Dorezimi i Parges u arrit vetem me 10 maj 1819 pasi Ali Pashai pagoi, sic rezulton nga regjistri i llogarive te tij, 612 000 reale per te shperblyer pasurine e braktisur te atyre parganjoteve qe u shperngulen ne ishujt joniane. Keshtu, pas perpjekjesh shumevjecare, Ali Pasha i sheshoi kufijte politike qe e veconin kete qytet nga bregdeti shqiptar dhe e bashkoi ate me memedheun. Qe prej kesaj kohe, i plotesuar me banore te rinj, te ardhur nga brendia e vendit, Parga, nga nje vater grindjesh e lufte, u shnderrua ne nje qytet paqesor dhe ne nje skele tregtare te rendesishme.
    Gjate viteve 1815-1819, meqenese kushtet nderkombetare dhe ato te brendshme nuk ndihmonin ne realizimin e procesit te bashkimit te trojeve shqiptare, Ali Pasha u detyrua t'i permiresonte marredheniet e tij me Stambollin. Keshtu, ai mundi te ruante te paprekur sundimin e familjes se tij ne Thesali, ne Shqiperine Jugore, dhe ne sanxhaket e Ohrit dhe te Elbasanit, ku u mundua te perforconte autoritetin e vet duke terhequr nga ana e tij nje varg feudalesh kryesore, te cileve u la ne dore postet drejtuese dhe sipermarrjet. Ne sanxhakun e Ohrit mbajti si myteselim Xheladin Beun, dajen e Mustafa pashe Bushatlliut, ne Elbasan Abdulla pashe Taushanin, ne sipermarrjen e Durresit Alltunet e Toptanet, ne Diber beri per vete ajanin e Dibres, Abaz Beun dhe ne Mat bejleret kryesore vendas, duke rekrutuar atje ushtare me rroge etj. Si rrjedhim, ai arriti te kufizonte shtrirjen e ndikimit te Mustafa pashe Bushatlliut ne Tirane ku komanden e vendit e mori Molla Beu. Pervec kesaj, duke perkrahur qeveritaret e Prizrenit dhe te Shkupit, dy nga rivalet kryesore te orvatjeve te vezirit Bushatlli per te vendosur pushtetin e tij te drejtperdrejte ose dhe te terthorte ne sanxhakun e Dukagjinit, Ali Pasha beri qe te deshtonin keto orvatje ne kete sanxhak. Porta e Larte vendosi ketu si qeveritar nje njeriun e vet. Pra, mosmarreveshjet ndermjet vezireve te Shkodres e te Janines, qe filluan qysh ne mesin e vitit 1812, nuk u nderprene. Te dyja palet u qendruan besnike vijave te tyre politike.
    Porta e Larte, qe kishte ndjekur me kujdes te vecante veprimtarine e dy vezireve dhe sidomos ate te vezirit te Janines, nuk priste vecse rastin te nderhynte kunder tij. Me 1819 sulltani kishte arritur ne perfundimin se "Ali pashe Tepelena ... ka ndermend te shtjere ne dore edhe Gegerine" dhe "po shkuan punet keshtu, ne Shqiperi ka per te plasur kryengritja". Mustafa pashe Bushatlliu, pushteti i te cilit gjate viteve 1812-1819 mbeti i lekundshem si brenda, ashtu dhe jashte kufijve, doli kunder synimeve te Ali Pashes. Ky mbeshtetej atehere te Porta e Larte edhe te pashallaret kosovare. Ne keto rrethana Mustafa Bushatlliu vazhdoi ta nxiste Porten kunder ketij rivali te fuqishem. Bushatlliu shkruante se "qellimi dhe endrra e Ali Pashes qendronte ne pushtimin e Gegerise, ashtu sic ka pushtuar vendet e Toskerise". Por sulltan Mahmudi II nuk i besonte as Mustafa Pashes, sepse edhe te ky, si te te gjithe feudalet e medhenj, shihte nje kundershtar te reformave qe synonin fuqizimin e pushtetit qendror. Per sulltanin ishte e qarte se edhe pashai shkodran kishte "mendime rebelimi ne koken e tij". Duke pare poziten e dobet te Portes ne Shqiperi, sulltani zbatoi politiken e thyerjes se feudaleve te medhenj njeri pas tjetrit, me ane te rivaleve te tyre. Mahmudi II u perpoq te perdorte Bushatlliun kunder vezirit te Janines, sa pa u bere ndonje marreveshje midis tyre, dhe filloi te merrte masa per te pergatitur shembjen e Pashallekut te madh te Janines. Ne perputhje me kete vije, qysh ne fillim te vitit 1820, sulltani urdheroi qe ndaj Mustafa pashe Bushatlliut te mbahej nje qendrim afrues, meqenese, sic thuhej ne urdher, "mytesarifi i Shkodres eshte penduar nga rruga qe ka ndjekur". Me pas ai vuri ne zbatim fazen e pare te planit te vet, qe parashihte kufizimin e pushtetit te Ali pashe Tepelenes.

  6. #41
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    5. SHEMBJA E PASHALLeKUT Te SHQIPeRISe JUGORE

    Organizimi i brendshem i pashallekut
    Ne te vertete, pas nje vargu veprimesh kryesisht te paligjshme, por te mbuluara me vellon e akteve te ligjshme, qe kinse beheshin per forcimin e pushtetit osman, Ali Pasha kishte vene nen sundimin e vet, ne fillim te vitit 1819, nje territor mjaft te madh te banuar pjeserisht nga shqiptare dhe pjeserisht nga popullsi greke, sllave, vllahe e hebraike, qe se bashku arrinin ne rreth 1,5 milione fryme. Kufijte e ketij territori fillonin nga lumenjte Shkumbin e Vardar ne Veri dhe mbaronin ne gjirin e Korinthit ne Jug, pasi i vinin rrotull nje pjese te deteve Adriatik e Jon ne Perendim dhe nje pjese te detit Egje ne Lindje. Pashalleku i Janines perfshinte sanxhaket e Terhalles, Lepantit, Janines, Delvines, Vlores, Elbasanit dhe te Ohrit, 14 kaza te sanxhakut te Manastirit dhe 3 kaza te sanxhakut te Selanikut.
    Per te qeverisur kete territor te madh, veziri i Janines kishte bere perpjekje qe ushtrine e tij te viteve te para te sundimit ta zmadhonte, ta organizonte me mire dhe ta armatoste edhe me mjete me te reja te kohes. Tashme ai kishte ngritur dhe mbante ne kembe nje ushtri te perhershme, repartet e se ciles sherbenin ne te gjitha pjeset e pashallekut neper grykat e urat e rrugeve, neper kullat e fortifikimet e shumta te kufijve dhe sidomos neper keshtjellat gjate bregdetit dhe brenda vendit. Efektivi i kesaj ushtrie ne vitin 1819 arrinte deri ne 15 000 veta. Ne kohe lufte Ali Pasha mund te grumbullonte brenda dy-tri diteve nje ushtri prej 50 000 vetash dhe brenda dy-tri javesh kete force ushtarake mund ta dyfishonte dhe ta mbante ne kembe per nje kohe mjaft te gjate me mjetet e veta financiare, me armatime dhe me kuadro komanduese te sprovuara. Duke ndjekur sistemin e rekrutimit vullnetar me pagese, qe e bente me anen e bylykbasheve, kapedaneve dhe te bajraktareve, dhe duke qene se keta ushtare sidomos ata shqiptare, ishin te stervitur per pune armesh qe ne vogeli, Ali Pasha nuk e kishte problem te vecante pergatitjen per lufte te forcave qe i nevojiteshin. Pervec kesaj, keta ushtare duke qene qites te mire, marshues te shpejte e te qendrueshem dhe ne pergjithesi trima, mbaheshin si ushtaret me te mire te Perandorise Osmane. Pervec armes se kembesorise, ne ushtrine e tij benin pjese si reparte me vete kaloria dhe artileria. Ali Pasha kishte edhe nje numer me te madh anijesh luftarake. Per aftesimin dhe perdorimin sa me te mire te armeve moderne, Aliu mori ne sherbim instruktore te afte evropiane dhe ngriti ne Bonila edhe nje fonderi per prodhim armesh, sidomos topa e bombarda.
    Ne krye te ketyre forcave te armatosura qendronte Keshilli i Larte ushtarak. Komandant ushtarak ishte krijuesi dhe financuesi i tyre Ali Pasha. Anetare te ketij Keshilli ishin mekembesit e tij neper sanxhake, si Myftar Pasha, Veli Pasha, Xheladin bej Ohri, Abdullah pashe Taushani etj., dhe nga bashkeluftetaret e vjeter qe kishin mbetur, Meco Bono, Ago Vasjari, Thanas Vaja, Mehmet age Muhyrdari, Tahir Abazi etj. Ne te benin pjese edhe komandante te rinj, si Omer bej Vrioni, Iljaz bej Poda, Elmas e Selfo Bono etj., por fjalen e fundit edhe ne kete forum e thoshte vetem Aliu.
    Mekembesit e Ali Pashes kryenin ne sanxhaket e pashallekut, pervec funksioneve ushtarake, edhe funksione administrative; zevendesit e tyre neper krahinat e sanxhakeve, myteselimet, ushtronin pushtetin e tyre duke u mbeshtetur, sikurse edhe me pare, te ajanet e koxhabashet.
    Pervec ketij rrjeti administrativ qe kishte ngritur e qe perbente themelin e administrates se tij, Ali Pasha kishte ruajtur e zgjeruar ne Janine edhe aparatin qendror. Ai solli aty zyrtare te zgjuar e me pervoje, myslimane e te krishtere, qe i sherbenin si keshilltare e sekretare per ceshtjet e brendshme, per lidhjet me Porten dhe per marredheniet me jashte. Keta zyrtare ishin zgjedhur nga gjiri i parise se pashallekut, sikurse Mehmet Efendiu, Said Ahmeti, Haxhi Shehriu, Hysen bej Konica, Sali cami etj. Kurse Kosta Gramatikoi, Spiro Kolovoi, Mantho Konomi, Lluka Vaja etj., ishin zgjedhur nga borgjezia e pasur e krishtere me kombesi shqiptare, greke, vllahe etj. Per pune te vecanta me karakter ekonomik, fetar e politik, Ali Pasha shfrytezonte edhe arkondet Stavro Capallano e Dhimiter Dhroso, peshkopet e Janines e te Artes, profesorin Athanas Psalidha etj. Nder keshilltaret me te afert, qe kryenin detyren e sekretareve, te cilet mbrojten per nje kohe te gjate interesat e vezirit te Janines prane Portes se Larte, ishte edhe Hysen bej Konica, nje i afert i tij nga e ema.
    Duke perqendruar gjithnje e me shume pushtetin ne duart e veta, Ali Pasha ushtroi me me kujdes edhe te drejten e gjyqit te apelit, me te cilin ai kontrollonte veprimtarine e gjykatave dhe titullaret e tyre, kadileret.
    Ndryshe nga qeveritaret e tjere te perandorise, Ali Pasha krijoi nderkohe nje arme te re, ate te policise. Kjo i sherbeu kryesisht per ta informuar lidhur me veprimtarine sekrete te kundershtareve te tij brenda dhe jashte pashallekut, me planet e qeverise qendrore ne Stamboll dhe me pikepamjet e qeverive evropiane lidhur me politiken nderkombetare.
    Shpenzimet per ushtrine dhe administraten, per ngritjen, pajisjen dhe per mbajtjen e pallateve e te vilave, si dhe rezervat e thesarit per ditet e veshtira, Ali Pasha e djemte e tij i siguruan ne saje te dy burimeve kryesore te ardhurash, prej pasurise private te tyre dhe prej monopoleve. Pasuria private e familjes se Ali Pashes erdhi duke u rritur vazhdimisht nga konfiskimet e pronave te familjeve kundershtare, nga "blerja" e tokave te nje vargu fshatrash, nga tregtimi i prodhimeve bujqesore e blegtorale brenda e jashte vendit, nga veprimtaria bankare etj. Prodhimi e tregtimi i kripes, i ziftit etj., qe tradicionalisht kane qene monopole shteterore, i sillnin arkes se Ali Pashes te ardhura te medha.
    Megjithese shpenzimet ushtarake e administrative ishin mjaft te medha ne krahasim me ato te vezireve te tjere, sepse Aliu pergatitej qe nje dite te mund te shpallej sundimtar i pavarur ose autonom, ai mundi te krijonte nje thesar te konsiderueshem, i cili ne vitet 1819 vleresohej ne 250 milione piastra.
    Ne varesi te synimeve qe Ali Pasha kerkonte te arrinte me ane te pushtetit te vet te fuqishem e te organizuar, ai zbatoi edhe nje politike te tolerances fetare. Nuk ishte i rastit fakti qe nje pjese e klerit, sidomos bektashinjte, propagandonin se ai ishte njeri me fat te madh, se ishte caktuar te themelonte dinastine e mbreterise shqiptare. Nuk ishte e rastit as edhe prirja e disa klerikeve per te futur ne sherbesat kishtare edhe gjuhen shqipe. Me se fundi, nuk ishte e rastit as propaganda e nje vargu oborrtaresh qe e krahasonin ate me Pirron e Epirit.

  7. #42
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    5. SHEMBJA E PASHALLeKUT Te SHQIPeRISe JUGORE

    Shembja e Pashallekut te Janines (1822)
    Sulltan Mahmudi II, e kuptoi rrezikun e madh qe i vinte Perandorise Osmane nga ngritja dhe fuqizimi i pushtetit te Ali Pashes dhe sidomos nga perpjekjet e tij per te nenshtruar gjithe Shqiperine e Veriut, prandaj kur pa qarte se veziri i Janines nuk arriti te beje per vete pashallaret e kesaj treve, me 1819 vendosi te vinte ne jete planin e vet kunder tij, te nderprere me 1810. Ate e ndihmoi ne kete veper edhe qendrimi i vezirit te Shkodres, i cili pranoi te vihej ne sherbim te Portes se Larte per te luftuar e shkaterruar Ali Pashen. Per rrjedhim, ne fillim te vitit 1820 sulltani i dha goditjen e pare; e emeroi te birin e Aliut, Veli pashe Tepelenen qeveritar te sanxhakut te vogel te Lepantit, kurse sanxhakun e rendesishem te Terhalles ia dha nje besniku te perandorise, Sulejman Pashes.
    Pasi mesoi se ky qendrim ishte rrjedhim edhe i keshillave te favoritit te sulltan Halit Efendiut, qe ishte nxitur nga intrigat e Pasho Beut, nje feudal janinjot i debuar prej tij, Ali Pasha vendosi qe kete ngaterrestar ta zhdukte. Por atentati qe organizoi ne muajin mars kunder tij ne Stamboll deshtoi, ndersa njerezit qe u kapen treguan se ishin derguar nga Janina prej Ali Pashes.
    Sulltan Mahmudi II e quajti atentatin nje fyerje ndaj autoritetit te vet. Duke marre shkas nga ky veprim, i hoqi vezirit te Janines detyren e derbend-pashes dhe deboi nga Stambolli Hysen bej Konicen bashke me vartesit e tij si mbeshtetes te atentatoreve. Po ne kete kohe iu dha urdhri valiut te Rumelise, Hysen Pashes, te shperngulej nga Sofja, te kalonte ne Manastir, ku te vendoste pushtetin e vet dhe te shkaterronte ndikimin e Aliut ne kete zone, duke i rimarre 14 kazate qe tepelenasi i qeveriste ne emer te tij. Edhe Veli Pashes, i akuzuar se ishte larguar nga Lepanti pa leje per te takuar Aliun ne Preveze, Porta e Larte i hoqi graden e vezirit dhe komanden e Lepantit, te cilen ia dha Pehlivan Ibrahim pashes. Nderkohe sulltani nuk mori parasysh protesten e Ali Pashes lidhur me postin e derbend-pashes dhe nuk lejoi qe komisioni i te krishtereve, i cili do t'i parashtronte lutjen per t'ia kthyer Aliut ate post, te hynte ne Stamboll. Meqenese veziri i Janines nuk kishte larguar forcat e veta nga derbendet, por perkundrazi kishte filluar te rekrutonte ushtare, Porta e Larte vendosi t'i hiqte sanxhaket e Ohrit dhe te Elbasanit, te cilat ia dha vezir Mustafa pashe Bushatlliut. Veziri i Madh i shkruante Aliut se sulltani e denoi per fajet e tij dhe, duke pasur meshire per te e besim se do te largonte forcat ushtarake nga sanxhaket e kazate qe tashme u perkisnin vezireve te tjere, po i linte atij sanxhakun e Janines, Sali Pashes sanxhakun e Vlores dhe Mehmet Pashes (nipit) sanxhakun e Delvines.
    Ali Pasha, qe e kuptoi se masat e lartpermendura do te pasoheshin nga te tjera, kerkoi nga Porta anulimin e tyre. Me kete rast ai e njoftoi Stambollin se pranonte me mire luften se sa te hiqte dore vullnetarisht nga pushteti, te cilin Porta po ia merrte nga duart gradualisht me metoda tinezare. Ai kishte kohe qe po pergatitej per nje lufte te tille dhe nuk i largoi forcat as nga derbendet, as nga sanxhaket. Perkundrazi, Ali Pasha urdheroi shpejtimin e ritmit te rekrutimit ushtarak duke shpallur mobilizimin "nje burre per shtepi", si dhe duke marre masa te tjera ushtarake. Ne mesin e muajit maj 1820 ai thirri Muhtar Pashen e Veli Pashen per te biseduar e per te vendosur. Tri dite zgjaten bisedimet e tyre ne cifligun e Rapcishtes. Muhtar Pasha kerkoi qe pajtimi me sulltanin te arrihej me cdo kusht. Por Aliu nuk ia pranoi nje qendrim te tille kapitullues, duke menduar se po te terhiqte forcat e te ngushtohej ne tre sanxhaket e Shqiperise Jugore, do te behej e pamundur mbrojtja e vendit dhe e pushtetit. Ky ishte edhe qellimi qe kerkonte te arrinte sulltani. Prandaj vendosi te mos i leshonte keta sanxhake e kaza pa lufte. Vetem kjo rruge do ta shpetonte pushtetin e tij dhe vendin. Ai e lidhi keshtu fatin e tij dhe te familjes se tij me fatin e vendit.
    Ne perputhje me kete vendim, Aliu mblodhi ne sarajet e veta, ne Janine, kreret e krahinave shqiptare e greke te pashallekut dhe u kerkoi ketyre, si perfaqesues te popullsise myslimane e te krishtere, qe ta perkrahnin ne luften kunder sulltanit. Ai shpalli me 23 maj 1820 se, ne rast fitoreje, do te krijonte nje shtet monarkik konstitucional shqiptar, te perbere nga zoterimet shqiptare dhe nga Thesalia, ne krye te te cilit do te vihej vete. Greqia qendrore dhe Moreja mund te formonin nje shtet grek autonom, i cili do te vihej nen protektoratin e tij. Grekeve, per t'i nxitur te fillonin luften, u premtoi nje milion e gjysme piastra. Njekohesisht Ali Pasha shpalli heqjen e disa taksave ne Pashallekun e Janines per te bere per vete shtresat popullore dhe filloi propaganden e luftes.
    Mirepo programi i shpallur nga Ali Pasha nuk kenaqte interesat e te gjithe pjesemarresve ne mbledhje. Duke ruajtur ne kufijte e "shtetit konstitucional shqiptar" krahinen e pasur te Thesalise dhe duke shpallur protektoratin e tij ne shtetin grek qe do te krijohej, Ali Pasha nuk kenaqte kerkesat e borgjezise greke, e cila, me luften nacionalclirimtare qe po pergatitej te shperthente, synonte te vendoste pushtetin e vet te pakten mbi te gjithe territorin nacional grek. Ne te njejten kohe, premtimi i Ali Pashes per nje "shtet konstitucional shqiptar", ndonese nuk cenonte pasurite e feudaleve shqiptare, cenonte ne nje fare mase monopolin e pushtetit te tyre, prandaj nuk i nxiste as keta te hynin ne lufte kunder Stambollit. Meqe masat e Portes se Larte synonin te godisnin vetem Ali Pashen dhe nuk preknin privilegjet e feudaleve vendas dhe, meqe nuk ekzistonte rreziku i shembjes se Perandorise Osmane, tek e cila shihnin nje garanci me te sigurt per interesat e tyre se sa te "shteti konstitucional", feudalet shqiptare u treguan pak te interesuar per ta mbeshtetur Aliun ne kryengritjen e tij. Edhe shtresat popullore, mbi te cilat rendonte pesha e sistemit cifligar dhe e regjimit fiskal te vezirit te Janines, nuk arriti t'i frymezonte premtimi i "shtetit konstitucional" per te hyre ne lufte, edhe pse ne programin e shpallur behej fjale per heqjen e disa taksave. Keshtu, mbeshtetja shoqerore e Ali Pashes ne luften kunder Stambollit ishte e kufizuar dhe perbehej kryesisht nga fshataresia malore e lidhur me te me ane te sistemit te rekrutimit me rroge. Por edhe kjo mbeshtetje ishte e pasigurt, mbasi ajo varej nga qendrimi i shtreses se feudaleve bylykbashe, qe tashme ishin bere edhe pronare tokash e tufash blegtorale dhe me te cilet kjo fshataresi ishte lidhur drejtperdrejt. Meqe nuk u pergjigjej interesave te shtresave te ndryshme shoqerore te Pashallekut te Janines, programi i 23 majit nuk luajti ndonje rol me rendesi ne konfliktin e Janines me Stambollin. Pa pasur tjeter rrugedalje dhe duke u mbeshtetur ne forcat ushtarake qe dispononte e qe ishin te mjaftueshme per t'i bere balle nje ekspedite te Portes se Larte, Ali Pasha nuk beri hapa prapa dhe deklaroi se ushtria e tij e fuqishme nuk do te lejonte force tjeter te shkelte vendin. Por, tashme, gjithcka varej nga qendrimi qe do te mbante kjo ushtri.
    Me besim se do t'i bente balle rrethimit te vezireve kundershtare, Ali Pasha filloi te zbatonte menjehere edhe planin luftarak qe vendosi ne Rapcishte bashke me dy djemte e tij. Veli Pashen e dergoi ne Preveze, ku gjendej edhe flotilja prej 40 njesish luftarake, per te drejtuar qendresen nga jugu e deti. Muhtar Pashen e nisi ne Berat, qe te mbronte kufijte verilindore, kurse vete qendroi ne Janine per te drejtuar qendresen ne drejtimet juglindore duke pasur nen komande Omer bej Vrionin, te cilin e dergoi ne Terhalle. Ai vuri gjithashtu ne levizje njerezit e vet te besuar ne Mal te Zi, ne Serbi e sidomos ne Vllahi, per te nxitur e acaruar levizjen clirimtare ne ato vende. Plani luftarak i vezirit te Janines i pershtatej gjendjes se krijuar dhe mbeshtetej ne forcen e konsiderueshme ushtarake te pashallekut. Por, edhe ky plan, ne vend qe te vihej ne jete me guxim, u minua nga vete bijte e Aliut, prandaj ishte i destinuar te deshtonte.
    Me 2 qershor 1820, edhe pse i druhej sulmit te malazezeve, Mustafa pashe Bushatlliu, i inkurajuar nga qendrimi i favorshem i Portes se Larte kundrejt tij, u nis me nje ushtri te madhe prej Shkodre drejt jugut. Duke mos ndeshur ne ndonje kundershtim serioz nga ana e forcave te Muhtar Pashes, te cilat moren rrugen per ne Berat, Bushatlliu shtiu ne dore sanxhaket e Elbasanit dhe te Ohrit. Muhtar Pasha, duke synuar qe te pajtohej me cdo kusht me sulltanin, nuk ndermori ndonje veprim per ta penguar ose ndaluar Bushatlliun.
    Ne fillim te muajit qershor valiu i Rumelise u nis nga Sofja per ne Manastir, ku mberriti me 26 te atij muaji, duke mbledhur rruges nje force ushtarake mjaft te madhe. As ai nuk e pati te veshtire te vinte nen pushtetin e vet te 14 kazate e sanxhakut te Manastirit qe Ali Pasha ia kishte shkeputur. Kreret e ketyre kazave, me perjashtim te asaj te Kosturit, shkuan ne Manastir dhe i kerkuan falje. I udhezuar nga Stambolli, ai i fali qe te gjithe. Me kreret qe kerkuan falje prej tij u radhit ne fundin e muajit qershor edhe Iljaz bej Poda, kur valiu vajti ne Korce. Keshtu veproi edhe Pehlivan Ibrahim pasha, qe mori ne dore, pa kundershtim serioz, qeverisjen e sanxhakut te Lepantit, si edhe Siri Selim pasha i Selanikut, qe futi nen pushtetin e vet tri kazate e shkeputura nga sanxhaku i tij prej Ali Pashes.
    Nderkohe, meqenese Sulejman Pasha i Terhalles nuk pranoi te debonte forcat e Aliut nga Thesalia, dhe i dha mundesi atij te dergonte atje Omer bej Vrionin me 2 000 veta, sulltani e shkarkoi nga te gjitha funksionet, duke e akuzuar per bashkepunim me Ali Pashen dhe e zevendesoi me armikun e betuar te tepelenasit, Mahmud Pashen e Drames. Kete qeveritar te ri e nisi menjehere per ne Terhalle qe te merrte pushtetin me ndihmen e ushtrise, te cilen do ta grumbullonte, ne rruge e siper, me ndihmen e vezireve fqinje.
    Realizimi i kesaj faze te sulmit te sulltanit kunder Ali Pashes, qe u arrit pa hasur kundershtim serioz nga forcat vartese te vezirit te Janines, i dha dore Stambollit qe te percaktonte orientimet e veta ndaj feudaleve shqiptare, duke shpallur me solemnitet se nuk do t'u prekte pasurine dhe privilegjet e tyre. Kjo propagande beri efektin qe pritej dhe krijoi kushtet qe sulltan Mahmudi II te urdheronte zbatimin e fazes tjeter te planit te vet, asgjesimin e Pashallekut te Janines
    Ne te njejten kohe sulltani nenshkroi fermanin per likuidimin e Pashallekut te Janines, te cilin nuk e shpalli menjehere. Me kete ferman iu dha Ismail Pasho beut qeverisja e sanxhakeve te Janines e te Delvines dhe grada e vezirit, si dhe kryekomanda e ekspedites ushtarake te drejtuar kunder Ali Pashes, djemve dhe nipave te tij, po qe se keta nuk do t'i bindeshin urdhrit qe i shkarkonte nga te gjitha funksionet e gradat zyrtare dhe nuk do te pranonin te shkonin ne Tepelene ku duhej te banonin ketej e tutje. Mirepo nga frika se mos Ali Pasha kalonte ne sulm pa u pergatitur ende ushtrite e Dramalliut dhe te Ismail Pasho beut, sulltan Mahmudi II nuk e shpalli kete ferman, ndersa Ismail Pasho beun e nisi, bashke me vjehrrin e tij, Mahmud Pashen e Drames, me detyren e hazinedarit.
    Ne mesin e korrikut 1820, kur u duk se erdhi koha e pershtatshme, sulltani shpalli papritur fermanin per likuidimin e Pashallekut te Janines, i cili u lexua edhe ne Janine. Ali Pasha nuk iu bind urdhrit dhe deklaroi se do te mbrohej me lufte. Atehere Porta e Larte e shpalli "fermanlli", jashte ligjit, dhe Shejhylislami miratoi fetvane e ndeshkimit te tij me vdekje. Filluan njekohesisht veprimet luftarake te ushtrive qeveritare ne toke e ne det dhe u shpallen premtimet e Stambollit, sipas te cilave, me perjashtim te Ali Pashes, te gjithe te afermit dhe pasuesit e tij do te faleshin dhe nuk do t'u prekeshin privilegjet qe gezonin po t'i nenshtroheshin padishahut dhe te braktisnin Aliun. Kaq prisnin pasuesit e Ali Pashes, te cilet, duke filluar nga djemte e nipat e tij, nga motra dhe deri te bashkepunetoret e tij me te vjeter, vendosen qe ne rastin me te pare ta braktisnin Aliun ne fatin e vet. Keshtu shtresa feudale vendase, duke u dhene perparesi interesave te castit, mori nje rruge qe nuk u pergjigjej as synimeve te saj te ardhshme, as atyre te te gjithe vendit. Kete veprim kaq te gabuar ajo do ta kuptonte me vonese dhe do te perpiqej ta ndreqte pas vdekjes se Ali Pashes, por hapi i hedhur i kushtoi shume shtrenjte.
    Gjate muajit gusht filloi sulmi i ushtrive te vezireve qe ishin ngarkuar me ripushtimin e Shqiperise Jugore dhe me asgjesimin e Pashallekut te Janines. Pas renies se Terhalles ne duart e vezir Mahmud pashe Drames dhe vezir Ismail Pashes, qe ndodhi per shkak se forcat e Aliut, te nxitura nga kreret e lekundur, u terhoqen, i erdhi radha Beratit. Muhtar Pasha e Salih Pasha iu dorezuan vezirit Mustafa pashe Bushatlliut, kur ky rrethoi keshtjellen e Beratit. Ne perputhje me fermanin sulltanor, Bushatlliu i dergoi ne Tepelene te shoqeruar nga vellai i Ismail pashe Plases, i cili gjithashtu mori pjese ne rrethimin e keshtjelles se Beratit ne krye te nje force ushtarake te nisur nga Korca. Ata qene derguar nga valiu i Rumelise, i cili filloi veprimet luftarake per te mberritur sa me pare ne Janine bashke me veziret e tjere.
    Pas renies se Beratit, Mustafa Pasha u urdherua te nenshtronte gjithe sanxhakun e Vlores dhe te vendoste nje myteselim derisa te mberrinte aty vezir Nurullah Pasha, qe ishte emeruar qeveritar. Ne shtator 1820, kur ky vezir mberriti ne Vlore, motra e Ali Pashes, Shanishaja, me djemte e saj, Izet Beun e Maliq Beun, si dhe komandanti i keshtjelles se Gjirokastres, Ago Myhyrdari, kerkuan falje. Porta e Larte miratoi faljen pa prekur pasurite e tyre. Keshtu vepruan edhe Veli Pasha me djemte e tij, Mehmet Pashen e Selim Beun. Keta iu dorezuan kapedan Ali Beut, duke i leshuar pa lufte qytetet e bregdetit nga Vlora ne Parge. Me 1 shtator keta dorezuan edhe Prevezen, te cilen kapedani mundi ta merrte me shume sakrifica pasi kaloi nje kohe e gjate. Vetem qyteti i Artes i rezistoi me lufte per 25 dite forcave te vezirit te Lepantit.
    Ne muajin gusht gjithcka qe perbente Pashallekun e Janines, me perjashtim te kryeqytetit te tij, kishte rene ne duart e ushtrive te sulltanit. Veziri plak, megjithese humbi pjesen kryesore te ushtrise, te bashkeluftetareve me te ngushte dhe thuajse te te gjithe territorit qe sundonte, nuk e humbi shpresen per nje permbysje te kesaj gjendjeje teper te deshperuar. Kete shprese ai e mbeshteti ne nje varg faktoresh qe ishin ne dobi te tij: kishte dy keshtjella te fuqishme me 250 gryka zjarri, me nje garnizon ushtarak te forte dhe me rezerva te shumta ushqimore e municione; ushtria osmane nuk u grumbullua me kohe dhe nuk ishte ne gjendje te organizonte ndonje sulm te pergjithshem para se te vinte dimri; banoret e larguar nga qyteti i Janines nuk do t'i sherbenin Turqise, kurse shkaterrimi i pjeses me te madhe te ndertesave te vendit e linte ushtrine osmane pa strehe; ajo do ta kishte te veshtire te siguronte edhe furnizimet e domosdoshme, per shkak te luftes se organizuar te cetave shqiptaro-greke.
    Frytet, qe Ali Pasha parashikonte te korrte, nuk vonuan. Mosmarreveshjet ne shtabin drejtues te forcave osmane moren hov aq sa i paralizuan veprimet e rendesishme ushtarake. Pehlivan Ibrahim pasha nje mengjes te muajit tetor 1820 u gjend i vdekur ne cadren e tij, i helmuar si tradhtar, me urdhrin e kryekomandantit dhe me pelqimin e Portes se Larte, per shkak se kishte hyre ne lidhje me Ali Pashen dhe kerkonte te merrte kryekomanden.
    Sulmi i pare i pergjithshem, qe mezi u organizua pas nje kohe mjaft te gjate grindjesh, u zmbraps me trimeri nga te rrethuarit dhe u shoqerua me nje kundersulm qe e kryesoi vete Ali Pasha. Ky sukses luftarak, dhuna e ushtareve armiq e grabitjet e tyre ne popull, mungesa e furnizimeve, mospagimi i rrogave dhe te ftohtet e dimrit shkaktuan dezertime te forta ne radhet e trupave perandorake. Ne te njejten kohe komanda osmane kishte filluar te trajtonte keq kreret shqiptare, si Tahir Abazin, Iljaz Poden, Ago Vasjarin, Dervish Hasanin, Aleks Nuce Marinogllun etj., te cilet e kishin braktisur Aliun dhe ishin bashkuar me osmanet. Ne keto rrethana ata, te pakenaqur nga komanda osmane e veprimet e saj, vendosen te ktheheshin tek Aliu.
    Per te shfrytezuar pakenaqesine e popullit qe sa vinte e rritej, Ali Pasha i dergoi keta krere te penduar neper krahinat shqiptare qe te grumbullonin ushtri dhe te sulmonin osmanet. Edhe suliotet, te cilet ishin bashkuar me ushtrite e Portes per t'u hakmarre ndaj Ali Pashes dhe per te cliruar vendlindjen, te deshperuar nga vezir Ismail Pashoja, i cili jo vetem nuk e mbajti fjalen per t'i kthyer ne malesine e tyre, por mendonte t'i shfaroste krejt, u moren vesh me Ali Pashen. Pasi u premtoi sulioteve t'i linte te lire ne malesine e tyre dhe pasi u dha nje shume te hollash, Aliu ra ne marreveshje me ta per te sulmuar forcat armike, duke shkembyer me 12 dhjetor pengjet e rastit sikurse ishte zakoni. Ne kete menyre Ali Pasha filloi te shpresonte se lufta e tij kunder Stambollit jo vetem nuk do te mbetej pa mbeshtetje, por edhe mund te sillte fitoren.
    Nderkaq, Ismail Pashoja dhe shtabi i tij, te nxitur edhe nga nje i derguar i Portes se Larte, u pergatiten te sulmonin e te pushtonin keshtjellen e vogel te Litharices. Ne murin e saj ishte hapur nje carje e rendesishme ku mund te hynin 30 veta njeheresh. Ali Pasha, qe mesoi synimin e shtabit armik, nuk i la kohe atij ta vinte ne jete planin e vet. Ne nje nate me stuhi te 14 dhjetorit, Aliu doli me forcat e tij dhe sulmoi ne befasi rrethuesit qe u zmbrapsem me humbje te medha dhe qe braktisen jo vetem pozicionet e perparuara, por edhe baterite e topave qe ishin me prane keshtjelles se Litharices.
    Pas 12 dhjetorit 1820, bashke me Ali Pashen, edhe suliotet filluan luften e cetave ne rrugen Arte-Janine kunder karvaneve qe furnizonin ushtrine osmane. Ali Pasha qysh me pare kishte vene ne krye te tyre kapedan Odhise Andrucon, duke e nxjerre ate dhe trimat e tij jashte nga keshtjella. Kjo lufte u zgjerua nga fillimi i vitit 1821, kur me Aliun u bashkuan repartet e reja qe kreret shqiptare i kishin mobilizuar e perqendruar ne krahina te ndryshme. Laberia, Myzeqeja dhe cameria, si edhe krahinat e Zagorit dhe Agrafes, u vune ne perkrahje te luftes se Ali Pashes. Kjo kthese me rendesi u konkretizua me perfundimin e nje beselidhjeje te krereve dhe kapedaneve shqiptare, si Iljaz Poda, Ago Vasjari, Tahir Abazi, Aleks Nuco, Marko Bocari, Noti Bocari, Kico Xhavella etj. Keta udheheqes te kryengritjes popullore u zotuan "se do te jene vellezer me trup e me shpirt dhe se bashku do te derdhin gjakun per te shpetuar Ali Pashen". Frytet e kesaj beselidhjeje forcat osmane i ndien thelle jo vetem me shkaterrimin e disa karvaneve, por edhe me rritjen e qendreses popullore, qe tashme po organizohej e po drejtohej nga njerezit e vezirit te Janines.
    Porta e Larte u detyrua te dergonte ne krye te ushtrise se saj ne Janine ish-Vezirin e Madh, Hurshid Pashen, te cilin e hoqi nga Moreja bashke me trupat qe komandonte. Ky veprim u dha mundesi udheheqesve te levizjes nacionalclirimtare greke te fillonin kryengritjen. Ndersa ne muajin mars 1821, Hurshid Pasha perpiqej te vinte rregull ne ushtrine qe rrethonte Janinen dhe kerkoi perforcime te reja, Aleksander Ipsilanti shpalosi ne Moldavi flamurin e kryengritjes. Edhe ne More shpertheu kryengritja, e cila me te shpejte, nen drejtimin e "Shoqerise se Miqve" ("Filiqi Eteria")?, shenoi fillimin e luftes per clirimin kombetar dhe formimin e shtetit grek.
    Ne kushtet e zgjerimit te kesaj lufte, Porta e Larte mendoi te merrej vesh me Ali Pashen, por duke kerkuar kapitullimin e tij, ndersa ai vuri si kusht kryesor largimin e forcave osmane nga Pashalleku i Janines dhe shpalljen e tij si qeveritar i perjetshem i ketij pashalleku. Porta e Larte nuk pranoi, prandaj lufta filloi perseri. Aliu ndermori veprime luftarake me qellim qe Hurshid Pasha te mos organizonte nje sulm te pergjithshem kunder tij dhe te mos shkepuste ndonje pjese te forcave, qe dispononte per t'i derguar kunder kryengritjes greke. Edhe para ketyre ngjarjeve Ali pashe Tepelena u kishte lene dore te lire eteristeve te zhvillonin veprimtarine e tyre propagandistike dhe organizative ne pashallekun e vet. Me kete veprimtari Aliu ndihmoi greket dhe levizjen e tyre clirimtare. Ai hyri ne bisedime me kryengritesit greke duke shpresuar se ata mund te beheshin aleate ne luften kunder sulltanit dhe se me kete rruge do te siguronte ndihmen e Rusise. Ndonese ishte ne dijeni te letres qe Aleksander Ipsilanti u kishte derguar krereve te kryengritjes, ku i porosiste ta shfrytezonin Ali Pashen duke i zhvatur te holla e armatime dhe ta linin ne fatin e vet per te rene mbi te goditja e ushtrive osmane, ai i dha udhezime Aleks Nucos qe te takohej me perfaqesuesin e "Shoqerise se Miqve", H. Porevos, dhe te fillonte bisedimet per marreveshje. Keto bisedime filluan ne qershor 1821 dhe iu kushtuan pergatitjes se nje bashkepunimi luftarak kunder armikut te perbashket. Vete Ali Pasha, me qendresen e tij te patundur dhe me prirjen per bashkepunim, krijoi besim te nje pjese e mire e krereve greke, te cilet i njoftoi se kishte derguar njerez te nxitnin per kryengritje edhe popujt e tjere ballkanike.
    Ne vjeshte te vitit 1821 Ali Pasha dergoi ne Misolongji, qe ishte njera nga qendrat kryesore te luftes greke, dy nga bashkepunetoret e tij me te ngushte, Tahir Abazin e Aleks Nucon per te bashkerenduar veprimet me kryengritesit greke. Por, megjithese u arrit marreveshja, kryetari i levizjes ne Greqine Perendimore, A. Mavrokordato, ndryshe nga nje varg kreresh te tjere qe ishin per bashkepunim, nuk e respektoi ate dhe, duke vepruar ne kundershtim me interesat e te dy popujve fqinje, beri krime te shemtuara ndaj popullsise myslimane shqiptare. Duke pare kete qendrim, Tahir Abazi e kreret e tjere shqiptare e hoqen shpresen per bashkepunim me kryengritesit greke.
    Kreret shqiptare e vazhduan luften. Pasi ra keshtjella e Tepelenes ne duart e kryengritesve shqiptare, Iljaz Poda, qe arriti te grumbullonte rreth 6 000 veta myslimane e te krishtere nga krahinat e Myzeqese, Tepelenes dhe Gjirokastres, u nis ne drejtim te Zagorit, ku ne bashkepunim me kryengritesit e rrethit te Janines synonte te cante rrethimin e Ali Pashes. Me pas iu drejtuan rrethinave te Artes, ku vepronte pjesa tjeter e te beselidhurve. Ne kohen kur Arta ishte e rrethuar nga larg prej sulioteve dhe forcave te Tahir Abazit dhe Ago Vasjarit, njesite e Iljaz Podes u hodhen drejt saj duke e ndare ushtrine ne reparte te vogla, qe u shkrine me cetat suliote dhe ato te klefteve. clirimi i Artes do ta bente me te lehte sulmin per clirimin e Ali Pashes nga rrethimi. Ky, pasi keshtjella e Litharices pati rene me 16 nentor ne duart e Hurshid Pashes, ishte perqendruar i vetem ne keshtjellen e Kastros. Por gjendja e garnizonit osman ne Arte ishte aq e veshtire, sa nuk mund te qendronte gjate. Pervec mungeses se ushqimeve ndikoi edhe qendrimi i njerit prej komandanteve shqiptare te ushtrise osmane, Mehmet Beut, qe ishte lidhur me forcat shqiptare, te cilat pas mberritjes se Iljaz Podes, arriten ne 10-12 000 veta. Gjendja e garnizonit osman u veshtiresua me shume, kur kjo force mjaft e madhe shqiptare iu afrua me lufte qytetit me 25 nentor dhe me 28 ne mengjes u gjend ne portat e tij.
    Ndersa pritej qe te clirohej Arta me urdher te Mavrokordatos, mberriti aty kapedan Makriu me 2 000 greke, i ngarkuar qe te mos lejonte qe qyteti te binte ne duart e forcave shqiptare. Pikerisht ne kete kohe suliotet shkelen zotimet e beselidhjes, u bashkuan me levizjen greke dhe u vune nen komanden e kapedan Makriut. Nderkaq, ne ndihme te garnizonit te Artes mberriten dy reparte te fuqishme osmane, njeri nga te cilet u doli nga prapa forcave shqiptare. Suliotet braktisen pozitat e tyre ne Pese Puset, ndersa forcat shqiptare, qe u rrezikuan te mbeteshin te gozhduara midis dy zjarresh, u detyruan te hiqnin dore nga rrethimi i Artes dhe te kalonin ne pozitat qe kishin pasur para sulmit te 25 nentorit. Por luftimet u nderprene nga te dyja palet, sepse komandantet kryengrites shqiptare, duke pare se po deshtonin synimet e tyre dhe duke ndjere rrezikun qe u kanosej trojeve shqiptare nga veprimet aneksuese greke, nuk ngurruan t'i dorezoheshin Omer pashe Vrionit ne Pese Puset, te siguronin faljen nga Hurshid Pasha dhe te viheshin perseri nen komanden e tij.
    Kjo ngjarje shenoi afrimin e fundit te qendreses se Ali Pashes. Pas kesaj, i ndodhur perballe forcave shqiptare te Mustafa pashe Bushatlliut, qe dergoi ne Janine nje fuqi prej 3 000 vetash, te pashallareve dhe krereve te tjere shqiptare, edhe garnizoni i Kastros nuk vonoi te braktiste vezirin plak dhe te hapte dyert e keshtjelles. Keshtu me 23 janar 1822 trupat osmane e pushtuan keshtjellen me perjashtim te nje pjese te brendshme te saj, ku mbeti i rrethuar Ali Pasha me rreth 50 veta besnike dhe me gruan e tij, Vasiliqine. Ne keto kushte Ali Pasha nuk mundi te qendronte gjate. I mashtruar edhe nga njerezit e vet, qe ishin vene ne sherbim te Hurshid Pashes dhe qe i premtuan se do te falej, Aliu ra ne kurthin e kryekomandantit osman. Ky e siguroi se sulltani kishte nxjerre fermanin e faljes, i cili nuk mund te zbatohej para se ai te terhiqej ne ishullin e liqenit dhe te dorezonte fortesen e fundit, ku po vazhdonte qendresen i vetmuar. Ali Pasha e priti me plumb te ngarkuarin e Hurshid Pashes, i cili, ne vend te fjales se premtuar, lexoi denimin me vdekje. Me 5 shkurt 1822, Ali pashe Tepelena. u vra me arme ne dore ne manastirin e Shen Pandelemonit, ne ishullin e liqenit te Janines. Koka e tij u ekspozua me pas ne oborrin e sulltanit

  8. #43
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    5. SHEMBJA E PASHALLeKUT Te SHQIPeRISe JUGORE

    Karakteri i Pashallekut te Janines
    Me vrasjen e Ali Pashes mori fund konflikti ndermjet pushtetit qendror osman dhe sundimtarit te fuqishem shqiptar te Pashallekut te Janines, i cili kishte per qellim te arrinte shkeputjen e ketij pashalleku nga varesia e Stambollit dhe ta shnderronte ate ne nje shtet shqiptar te pavarur ose autonom.
    Edhe ky vezir shqiptar, si nje nga perfaqesuesit me te rendesishem te shtreses se pronareve te medhenj te tokes dhe te komandanteve te reparteve ushtarake, qe shtine ne duart e tyre pushtetin politik e ushtarak krahinor ne Shqiperine Jugore, ne saje te pushtetit ekonomik synonte te siguronte veteqeverisjen e vendit. Qysh ne vitet e para te sundimit te vet, Ali pashe Tepelena formoi bindjen se Perandoria Osmane po shkonte drejt gremines. Per rrjedhim, ai dhe shtresa e cifligareve qe perfaqesonte, per te shpetuar pasurite dhe pushtetin e vet, ndoqi rrugen e shkeputjes se pashallekut. E gjithe veprimtaria e Ali Pashes, si ne politiken e brendshme, ashtu edhe ne ate te jashtme, tregoi se ai u perpoq "te jete sundimtar i pavarur". Duke ngritur ne gjithe hapesiren nga Thesalia ne Shkumbin nje aparat administrativ e ushtarak te posacem, qe vepronte brenda pashallekut sipas vendimeve te tij, duke lidhur marreveshje politike, ushtarake e ekonomike me shtete te huaja pa pelqimin e dijenine e Portes se Larte dhe duke shtrire pushtetin e vet ne territore te qeverisura nga funksionare te emeruar prej sulltanit, Ali Pasha qeverisi ne menyre autonome. Prandaj Pashalleku i Janines, ashtu si dhe ai i Shkodres kishte nga pikepamja organizative dhe nga pikepamja e menyres se ushtrimit te pushtetit tiparet e nje shteti ne fakt autonom.
    Megjithekete, edhe ne Pashallekun e Janines, ashtu sikurse ne ate te Shkodres, pushteti ishte i deleguar nga sulltani sovran dhe ushtrohej ne emer te tij. Prandaj edhe Pashalleku i Janines mbeti nje zoterim autonom pa u kthyer ende ne nje shtet shqiptar.
    Deri me 1812, edhe pse rreziku i copetimit te Perandorise Osmane ishte ne rendin e dites, Ali Pasha nuk u shpall dot sundimtar i pavarur, sepse mungonin per kete akt kushtet e brendshme. Ai nuk kishte mundur te shtrinte e te konsolidonte pushtetin e vet mbi sanxhaket e tjere te Shqiperise Jugore, dhe nuk kishte mundur t'i jepte fund anarkise feudale. Ndersa pas vitit 1812, kur u pa qarte se rreziku i jashtem po menjanohej, Aliu nuk e hodhi hapin vendimtar, sepse gjendja e pergjithshme politike nderkombetare nuk e favorizonte. Ne keto kushte, as feudalet shqiptare, mbi te cilet mbeshtetej Aliu, nuk u treguan te gatshem si me pare per t'u shkeputur nga Stambolli dhe parapelqyen te ruanin gjendjen ekzistuese te pashallekut. Ja perse deri ne muajin prill te vitit 1820 Ali Pasha nuk guxoi te hidhej ne kryengritje per t'u shpallur sundimtar i pavarur ose edhe vasal i sulltanit. Por kur sulltan Mahmudi II filloi zbatimin e reformave centraliste, me qellim qe te perqendronte pushtetin ne duart e veta dhe ta ushtronte ate me funksionare turq, Ali Pasha pa qarte se shtresa feudale shqiptare do te humbiste privilegjet politike dhe ekonomike qe kishte mundur te fitonte, kurse vendi do te ndiente ne kurrizin e tij gjithe peshen e pushtimit te ri osman. Prandaj, edhe pse te bijte dhe bashkeluftetaret me besnike e keshilluan te pajtohej me Stambollin, ai nuk pranoi te nenshtrohej, por u ngrit mbi interesat e veta dhe luftoi deri ne fund per nje ceshtje me te madhe: per shkeputjen e vendit me lufte nga sunduesit shekullore osmane.
    Me qartesine e nje politikani te shquar te kohes, Ali Pasha u perpoq ta bashkerendiste kryengritjen kunder Stambollit me levizjen clirimtare te popujve ballkanike duke e pare kete si te vetmen rruge drejt fitores. Ai u perpoq qe te nxiste luften e popujve ne Mal te Zi, ne Serbi e ne Vllahi, ndihmoi drejtpersedrejti kryengritjen e popullit grek (1821) dhe kerkoi bashkepunimin luftarak me udheheqesit e saj, duke u mbeshtetur kryesisht tek ajo pjese e krereve greke qe e vleresonin drejt faktorin shqiptar ne luften kunder Perandorise Osmane.
    Veprimtaria e Ali Pashes per formimin e Pashallekut te Janines dhe lufta e tij per mbrojtjen dhe per shnderrimin e ketij pashalleku ne nje shtet te pavarur ose me statusin e vasalitetit, ishte nje hap i madh perpara drejt bashkimit ekonomik e politik te vendit, ishte nje kthese me rendesi ne historine e Shqiperise.
    "Pushtimi i dyte i Shqiperise", qe erdhi si pasoje e shembjes se Pashallekut te Janines, me pasojat e tij te renda materiale e shpirterore, vertetoi se sa e drejte kishte qene perpjekja e Ali Pashes per nje kryengritje te te gjitha forcave shoqerore te vendit. Ky pushtim, qe nuk u menjanua as nga levizja feudale e viteve 20 te shek. XIX, tregoi qarte se ne Shqiperi ende nuk ishin pjekur kushtet ekonomike, shoqerore e politike per te hedhur poshte roberine shekullore osmane.
    Shembja e Pashallekut te Janines i hapi rrugen zbatimit te reformave centraliste ne Shqiperi, por dhe nje periudhe te re qendrese ndaj sunduesit osman.

  9. #44
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    6. LeVIZJA Ne SHQIPeRINe JUGORE PeR VETeQEVERISJEN E VENDIT.

    Shqiptaret dhe kryengritja clirimtare greke
    Me shembjen e Pashallekut te Janines u duk sikur politika e reformave centralizuese u kufizua me asgjesimin e shtepise se fuqishme feudale te tepelenasve. Duke i dhene Omer pashe Vrionit graden e vezirit dhe qeverisjen e sanxhakeve te Janines, te Delvines dhe te Vlores, Porta e Larte synonte te provonte se po e vinte perseri qeverisjen e Shqiperise Jugore ne duart e feudaleve vendas. Por kjo qe nje dukuri e perkohshme, sepse sulltani pasi ia arriti qellimit te tij te pare me asgjesimin e pushtetit krahinor te Ali Pashes, nuk hoqi dore nga synimi i tij kryesor per te rrenjosur, jo vetem ne Shqiperine Jugore, por ne te gjithe Shqiperine, sundimin e vet te terefuqishem. Per kete deshmoi edhe fakti qe nga fundi i vitit 1822 sulltani i hoqi Mustafa pashe Bushatlliut sanxhaket e Ohrit dhe te Elbasanit.
    Nevoja per te perdorur te gjithe potencialin ushtarak te Shqiperise Jugore per te shtypur kryengritjen greke ishte shkaku qe detyroi Mahmudin II te sillte ne pushtet Omer pashe Vrionin dhe te mbante perkohesisht premtimet per te mos cenuar privilegjet e feudaleve toske. Porta e Larte kerkonte te grumbullonte rreth 40 000 ushtare shqiptare, kryesisht nga Shqiperia Jugore, qe do te viheshin nen komanden e pergjithshme te Hurshid Pashes kunder kryengritjes nacionalclirimtare greke. Per kete, qysh ne muajin mars 1822, u shpall ne te gjithe Shqiperine fermani per mobilizimin e nje burri per shtepi.
    Mirepo ky mobilizim ndeshi ne dy pengesa te medha: se pari, popullsia e sanxhakeve te Shqiperise Jugore ishte demtuar rende nga fatkeqesite qe i kishin rene mbi shpatulla gjate pushtimit osman. Si rrjedhim, e merzitur nga lufta popullsia nuk donte te jepte ushtare. Pervec kesaj, pa i vene rendesi te posacme fese, shqiptaret toske, shumica e te cileve ishin myslimane, deshironin te mbanin marredhenie miqesore me greket, me vllahet etj., me te cilet i afronte bashkejetesa paqesore shumeshekullore, njohja e ndersjellte dhe bashkepunimi si fqinje, si dhe mjaft zakone qe i kishin te ngjashme e te perbashketa, si popuj fqinje e si ballkanas. Se dyti, bejleret shqiptare, te deshperuar nga humbja e pushtetit pas vrasjes se Ali Pashes (te cilin e varrosen me nderime te medha), nuk ia vune veshin thirrjes per mobilizim, megjithese Hurshid Pasha nuk ngurroi te ofronte paga te larta per cdo ushtar.
    Ky qendrim beri qe planet luftarake te Hurshid Pashes per te shtypur kryengritjen greke ende te dobet, te deshtonin njeri pas tjetrit; edhe ata ushtare shqiptare, qe detyroheshin te shkonin per te sherbyer, shpesh here hynin ne grindje me ushtaret e komandantet osmane, duke hapur ate plage te madhe qe karakterizoi ushtrite osmane gjate viteve te kryengritjes greke, dezertimin ne mase. Si rrjedhim i qendrimit te ftohte e mosperfilles qe shqiptaret shfaqen qysh ne vitin 1822, Stambollit iu deshen te pakten 6 muaj qe te grumbullonte nje ushtri per fushaten ndeshkimore kunder kryengritjes greke. Por edhe kjo ushtri ishte shume me e vogel nga sa pritej. Kjo vonese ne mobilizimin e ushtrise ishte nje ndihme per kryengritjen greke, sepse u dha mundesi e kohe krereve te saj te grumbullonin forca te mjaftueshme, madje te arrinin edhe epersi numerike ndaj ushtrive osmane. Por kjo epersi nuk solli rezultatet qe priteshin, sepse midis udheheqesve greke filloi grindja, ndersa synimet shoviniste te krereve fanariote ndaj Shqiperise Jugore e paralizuan ndihmen e atyre forcave shqiptare, te cilat u bashkuan atehere me suliotet dhe bene qe te deshtonte plani i nenshtrimit te malesise se Sulit nga divizioni osman, i komanduar nga Mehmet Reshit Pasha.
    Keto ngjarje i dhane dore Hurshid Pashes qe te vinte theksin te rreziku grek per Shqiperine, te shpallte faljen e dezertoreve dhe te grumbullonte forca te mjaftueshme per te ndermarre ekspediten ndeshkimore te vitit 1822. Ne muajin shtator, ushtria e komanduar prej tij mundi te depertonte ne More ku ishte vatra e kryengritjes greke, kurse ai vete me nje ushtri tjeter, arriti suksesin e pare kunder mbrojtesve te Termopileve. Kjo i dha shprese se do te mund te nenshtronte Morene, ku gjendej e roberuar edhe familja e tij. Ky rrezik i detyroi kreret greke te hidhnin prapa kraheve grindjen dhe t'u kushtoheshin luftimeve. Ata korren suksese, sidomos duke bllokuar ushtrite osmane ne More. Por nje rol te dores se pare luajten edhe shqiptaret. Nje pjese e tyre, u moren vesh me kapedanet greke per t'u hapur rrugen dhe dezertuan, ndersa pjesa tjeter, qe kishte mbetur ne garnizonet e keshtjellave te Morese si dhe ne ushtrine e komanduar nga vete Hurshid Pasha, u rebelua per shkak te pagave te prapambetura dhe paralizoi gjithcka. Keshtu kryengritesit greke munden te nderprisnin lidhjet midis kryekomandantit ne Larisa dhe Omer pashe Vrionit e Mehmet Reshid pashes ne Preveze e ne Arte, dhe e bene te pamundur hyrjen e tyre ne Akarnani. Mirepo ky sukses nuk dha fryt, sepse kapedan Varuskioti tradhtoi e kaloi ne anen e dy pashallareve. Tradhtia e tij beri te mundur sulmin e forcave te Omer Pashes e te Mehmet Reshid pashes drejt Akarnanise e sidomos drejt qytetit te Misolongjit.
    Me 3 nentor 1822 artileria osmane filloi te godiste forcat greke te mbyllura ne Misolongji. Por osmanet nuk ndermoren atehere sulmin e pergjithshem, i cili filloi vetem me 6 janar 1823. Nderkaq te rrethuarve u erdhen ndihma nga deti, me te cilat u pergatiten per te perballuar sulmin e 6 janarit. Sulmi i pergjithshem deshtoi dhe pas nje jave, me 12 janar filloi terheqja. Gjate largimit Mehmet Reshid pasha ndermori nje fushate terrori duke grabitur fshatrat pergjate rruges. Por edhe greket masakruan gjithe myslimanet qe u rane ne dore. Shqiptaret, te merzitur nga keto veprime, dezertuan ne mase dhe u moren vesh me kapedanet greke qe u hapen rruget. Keshtu nga 12 000 ushtare qe u nisen nga Preveza, mbeten ne ushtri vetem 1 500.
    Pergjegjesia e deshtimit te ekspedites iu ngarkua Hurshid Pashes, i cili u denua me vdekje me helmim. Sulltani e ruajti Omer pashe Vrionin me shprese se ai do te mund te grumbullonte forca te reja. Keto ngjarje treguan se perkrahja e kryengritjes greke nga shqiptaret qe nje faktor i rendesishem ne deshtimin e ekspedites se vitit 1822 kunder kryengritjes greke, qe ne ate kohe ishte ende e dobet.
    Pa perfunduar mire ekspediten e pare, Porta vendosi te organizonte nje te dyte, por kete here duke shpresuar ne mobilizimin ne mase te shqiptareve me ndihmen e krereve te tyre feudale. Kjo detyre iu ngarkua se pari Omer pashe Vrionit.
    Ky vezir u beri thirrje shqiptareve qe ne "emer te fese dhe te sulltanit" te hynin me forcat e tyre ne radhet e ushtrise osmane per te nenshtruar Akarnanine. Mirepo kreret shqiptare te mbledhur ne kuvend vendosen te mos dergonin forcat e tyre jashte sanxhakeve shqiptare dhe te rrembenin armet vetem po qe se trojet e tyre do te sulmoheshin prej grekeve. Ne fakt synime te tilla shoviniste ndaj trojeve shqiptare u shfaqen atehere ne udheheqjen greke, te kryesuar nga princi Dh. Ipsilanti. Pervec kesaj ne sanxhakun e Vlores ziente lufta per pushtet midis shtepise se madhe feudale te Vlorajve, te kryesuar nga Ismail Beu, qe kerkonte marrjen e pushtetit nga Sulejman Pasha, te birit te vezir Ibrahim Pashes, dhe shtepise se Vrionasve, partizanet e se ciles pretendonin qe pushteti i sanxhakut te vihej ne duart e Hasan Beut, vellait te vezirit te tre sanxhakeve. Ne janar 1823, para se te mberrinte ne Berat thirrja e Omer Pashes, Hasan Beun e debuan nga qyteti. Kjo tregoi se bejleret shqiptare nuk e perfillen autoritetin e vezirit dhe se mobilizimi nuk do te kishte sukses.
    Meqenese thirrja e Omer Pashes nuk dha rezultatet e pritura, sulltan Mahmudi II kerkoi nga kreret shqiptare te paraqiteshin me forcat e tyre ne Larise, ku do te grumbullohej ushtria perandorake. Fermani iu drejtua Iljaz Podes, Ismail bej Vlores, Shahin bej Delvines, Haxhi Ismail Pronjes, Tahir e Mehmet caparit dhe Abdyl bej Kokes. Ne mars te vitit 1823 sulltani, pasi ia kishte kthyer perseri sanxhaket e Ohrit dhe te Elbasanit vezir Mustafa pashe Bushatlliut, e urdheroi edhe kete te nisej me forcat e Gegerise per te nenshtruar Akarnanine. Me perjashtim te Iljaz Podes, qe kishte dale fitimtar ne grindjen me Taho Poden, ungjin e vet, dhe qe druhej nga ndeshkimi i Omer Pashes, deri ne muajin maj asnje feudal toske, lab apo cam, nuk shkoi ne Larise. Disa prej tyre, duke perfituar nga fakti se Portes se Larte i mungonin te hollat, vune si kusht per pjesemarrjen ne ushtri akordimin e nje paradhenieje per disa muaj dhe te nje page mujore prej 100 piastrash per cdo ushtar. Sidoqofte pas Iljaz Podes u paraqiten ne Larise disa bejlere te tjere toske e gege, por edhe pas kesaj ne radhet e reparteve te ushtrise qe u grumbulluan ne Larise ndodhi dicka e papare. Ushtaret, meqe nuk u paguan rrogat, ngriten krye, rrahen komandantet e tyre, kurse kryekomandanti Ahmet Pasha mezi shpetoi koken duke dale nga dritarja prapa shtepise.
    Pas perfundimit te paqes me Persine, Porta e Larte ne mesin e vitit 1823 arriti te gjente fonde dhe te dergonte edhe ushtare turq. Keshtu ajo formoi ushtrine e vet ne Larise, qe do te hynte ne veprim menjehere pas Bajramit. Por edhe ne gjirin e saj, pervec mungeses se disiplines, u shtua edhe urrejtja e ndersjellte midis shqiptareve dhe turqve qe shiheshin si te huaj e armiq.
    Kur ushtria osmane e grumbulluar ne Larise, por pergatitej te fillonte veprimet luftarake, u nis nga Shkodra per ne Akarnani edhe ushtria e vezirit te Shkodres. Nderkohe, ne Preveze u formua prej Jusuf Pashes se Patrasit edhe nje ushtri tjeter mercenare prej 6 000 vetash, e cila pasi te bashkohej me ate te Mustafa pashe Bushatlliut, do te sulmonte Akarnanine. Hyrjen e ketyre dy ushtrive ne Akarnani ishin ngarkuar ta ndalnin kapedanet kryengrites greke, qe ishin caktuar te mbronin krahinen. Ne te vertete, ate e ndalen shqiptaret e rekrutuar nen komanden e Jusuf Pashes. Pasi u moren vesh me kapedanet greke, ata dezertuan ne mase dhe u ndane ne dy pjese nga 3 000 veta secila. Keshtu kjo ushtri u shkri dhe komandanti i saj, i mbetur vetem, u detyrua te hipte ne nje barke e te strehohej ne nje anije te flotes osmane qe te shpetonte koken dhe te mos binte ne duart e grekeve. Ky dezertim, i papare ndonjehere, sic shkruante konsulli francez ne Korfuz, de Shantal, vertetoi plotesisht "se shqiptaret myslimane nuk deshen te luftonin kunder grekeve". Keshtu, shqiptaret ndihmuan edhe nje here kryengritjen greke.
    Pas kesaj ngjarjeje te jashtezakonshme, forcat e kapedaneve greke shkuan nga Akarnania ne rrethin e Agrafes qe te pengonin marshimin e forcave te vezirit te Shkodres per ne Akarnani. Por keto orvatje te kapedaneve greke deshtuan. Ushtria e vezirit shkodran, e cila me qellim te paramenduar nuk u nxitua te arrinte ne Akarnani dhe nuk perdori dhunen gjate rruges se vet derisa u sulmua ne Karpenisi, mberriti perpara Misolongjit pa ndonje pengese tjeter. Me kete ushtri u bashkua edhe nje force prej 3-4 mije vetash qe solli aty Omer pashe Vrioni. Por, keto reparte shqiptare te prirura per te mos luftuar kunder kryengritesve greke, vazhduan te mbanin qendrim pasiv, ashtu si edhe ushtria shkodrane dhe, pasi u plotesua afati gjashtemujor i pajtimit te ushtareve me page, filluan te terhiqeshin dhe te ktheheshin ne vendlindje. "Heqja e rrethimit te Misolongjit, - shkruante konsulli de Shantal - nga pashai i Shkodres se Shqiperise, nuk eshte aspak rezultat i ndonje luftimi ushtarak te grekeve. Kjo ngjarje eshte vetem fryt i terheqjes se trupave te pashait ne fjale, te cilat ... vendosen te kthehen secila ne shtepi te vet".
    Qendrimi i forcave shqiptare qe u enden rrugeve ose qe nuk ndermoren thuajse asnje veprim serioz luftarak si gjate marshimit, ashtu dhe gjate "rrethimit" te Misolongjit, minoi ekspediten e vitit 1823.
    Me deshtim te plote perfundoi edhe ekspedita e vitit 1824 kunder kryengritjes greke qe iu ngarkua Dervish pashe Pejes, i cili sulmoi nga ana e Larises, dhe Omer pashe Vrionit qe u hodh ne anen e Akarnanise. Ajo deshtoi ne radhe te pare, ngaqe Mustafa pashe Bushatlliu dhe kreret kryesore te Shqiperise Jugore kundershtuan te merrnin pjese ne te. Pervec kesaj, masakrimi i 300 shqiptareve nga komanda osmane ne Eube (Negropont), shkaktoi dezertimin e me shume se 300 luftetareve shqiptare te grumbulluar nga veziri Vrionas. Pas kesaj hemorragjie, ky vezir nuk paraqiste me ndonje rrezik per forcat greke. Duke u perqendruar kunder Dervish Pashes, ato e thyen edhe ate. Keshtu, per shkak te qendrimit dashamires te shqiptareve ndaj kryengritjes greke, perfundoi me deshtim edhe kjo fushate ndeshkimore osmane.
    Qendrimi i shqiptareve, qe me te drejte u konsiderua si shkaku kryesor, i cili beri qe "ushtrite e Rumelise nuk kryen asnje sherbim te frytshem", u kthye ne nje "problem shqiptar", te cilin Porta e Larte e shtroi per zgjidhje. Stambolli vendosi atehere qe Omer pashe Vrioni te hiqej si i paafte nga posti qe mbante ne Shqiperine Jugore dhe te transferohej ne sanxhakun e Selanikut; qeverisja e sanxhakut te Vlores ku kishte ndikim me te forte shtepia e vjeter e Vlorajve, t'i jepej Sulejman pashe Vlores, kurse derbendet t'i jepeshin Iljaz bej Pashes. Sanxhaket e Janines dhe te Delvines si dhe posti i valiut te Rumelise e kryekomanda e ekspeditave kunder Greqise, t'i jepeshin Mehmet Reshid pashes.
    Me keto masa, qe perbenin hapin e pare drejt rivendosjes se funksionareve osmane ne Shqiperine Jugore, u pajtuan shumica e krereve te Shqiperise. Keshtu, Mehmed Reshid pasha, ngriti nje ushtri prej 15 000 vetash, shumica e te cileve ishin shqiptare. Por, kur kjo ushtri hyri ne Akarnani dhe rrethoi Misolongjin, shqiptaret u trajtuan keq prej kryekomandantit osman. Ne keto rrethana ata filluan perseri te dezertonin dhe kundershtuan te merrnin pjese ne sulmin e pergjithshem qe u ndermor ne shtator 1824. Atehere Mehmet Reshid pasha, te cilit sulltani i kishte kerkuar ose Misolongjin ose koken, dergoi Haxhi bej Gegen, Veli bej Jacen dhe Banush aga Sevranin te merreshin vesh me kapedanet suliote per t'i bindur qe te dorezonin qytetin me te mire, sa pa ardhur i biri i Mehmet Ali Pashes se Egjiptit, i cili kishte zbarkuar ne More. Mirepo, ne vend qe t'u mbushnin mendjen mbrojtesve te Misolongjit per te dorezuar qytetin, anetaret e delegacionit u thane kapedaneve suliote te vazhdonin te qendronin, pasi ashtu si Mehmet Reshid pasha, do te deshtonte edhe Ibrahim pasha i Egjiptit. Atehere kryekomandanti osman urdheroi arrestimin e Haxhi bej Geges. Me kete mase e acaroi gjendjen dhe shpejtoi dezertimin. Ushtaret gege u rebeluan, nxoren nga burgu komandantin e tyre dhe u larguan. Keshtu bene edhe te tjeret e sidomos Sulejman pashe Vlora, i cili mesoi se nderkohe ishte shkarkuar nga qeverisja e sanxhakut, i cili i ishte dhene Ismail pashe Plases.
    I mbetur me nje ushtri te paket ne numer, Mehmet Reshid pasha e hoqi rrethimin e Misolongjit, u terhoq ne pozita te tjera dhe e njoftoi Mahmudin II per disfaten e ekspedites, dhe se kishte vendosur te dimeronte aty dhe do te priste perforcime nga qendra.
    Masat qe u moren per likuidimin e "ceshtjes shqiptare" nuk dhane rezultat. Feudalet shqiptare, sic kishte thene Sulejman pashe Vlora ne komisionin qe shqyrtoi kete ceshtje vitin e kaluar, kerkonin ta qeverisnin vete vendin e tyre si ne kohen e Ali pashe Tepelenes. Veprimet e Stambollit u treguan atyre se sjellja ne fuqi e Mehmet Reshid pashes ne sanxhaket e Janines dhe te Delvines ishte nje hap i madh kunder veteqeverisjes se vendit nga shqiptaret. Por kjo u duk me qarte kur ne qershor te vitit 1826 filloi reforma ushtarake, me asgjesimin e korpusit te jenicereve.
    Porta e Larte mbajti nje qendrim te vecante ndaj shqiptareve, te cilet treguan se ishin kunder sistemit te ri ushtarak te quajtur nizami xhedid (nizam-i cedid). Ajo e ndaloi Mehmet Reshid pashen te perdorte dhunen per te zbatuar reformen ushtarake ne Shqiperi dhe urdheroi ta shtynte ate per me vone. Sulltani theksonte atehere se "me pare duhej zgjidhur problemi grek, prandaj detyra kryesore ishte te nxirreshin sa me shume trupa shqiptare per t'i hedhur ne Greqi". Pas pushtimit e shkaterrimit ne prill 1826 te qytetit te Misolongjit nga trupat egjiptiane-osmane, Stambolli shtroi si synim te nenshtronte pjesen tjeter te Greqise e ne radhe te pare keshtjellen e Akropolit te Athines, per te hapur rrugen drejt Morese. Ne keto rrethana Mehmet Reshit pasha e ndryshoi qendrimin ndaj feudaleve shqiptare e sidomos ndaj Iljaz Podes, komandantit te derbendeve, te cilit filloi t'i paguante rregullisht rrogat e ushtareve. Pervec kesaj, Porta e Larte emeroi si myteselim te sanxhakut te Janines Ismail bej Tepelenen, nipin e Ali Pashes. Qellimi ishte qe t'u krijohej pershtypje shqiptareve se synimet e tyre per veteqeverisjen e Shqiperise Jugore po realizoheshin. Kete bindje pati formuar edhe Iljaz Poda, i cili e festoi me gezim te madh lajmin e emerimit te Ismail bej Tepelenes ne Janine.
    Luftimet per pushtimin e keshtjelles se Akropolit, qe filluan ne muajin gusht 1826, perfunduan ne qershorin e vitit 1827. Nen komanden e gjeneralit anglez Kurc, mbrojtesit e jashtem te keshtjelles luftuan pa zell, bene gabime te renda dhe humben betejen e 6 majit me deme te shumta. Nderkaq edhe ushtria e Mehmet Reshid pashes nga 18 000 ushtare qe kishte ne fillim, tani ishte katandisur me 8 000 veta, per shkak te dezertimeve te shqiptareve. Ne pamundesi te vazhdonte mbrojtjen, garnizoni grek i keshtjelles kapitulloi dhe ia dorezoi ate Mehmet Reshid pashes.
    Pas kesaj fitoreje ky ngriti zerin kunder silahdar Iljaz Podes, te cilin e akuzoi se nuk kishte zbrazur asnje pushke kunder kryengritesve greke, madje, i kishte ndihmuar ata fshehurazi. Ai nuk i kishte shkuar ne ndihme as Ismail bej Tepelenes kur ky ishte rrethuar ne Salona, dhe as Musa bej Qafezezit ne Rahove te Livadhise ku edhe u vra. Iljaz Poda kishte liruar pengjet e zonave te Agrafes e te Paterxhikut.
    Kreret shqiptare iu vune punes per te diskredituar e hequr Mehmet Reshid pashen nga pushteti i Shqiperise Jugore dhe per ta detyruar sulltanin qe t'u linte atyre veteqeverisjen e vendit. Keto veprime lehtesuan kryengritesit greke. Qendrimi i krereve shqiptare dhe dezertimet e ushtareve e penguan kryekomandantin anadollak te vazhdonte marshimin per ne More. Meqe i mbeten pak forca, ai ra moralisht deri ne ate shkalle sa kerkoi doreheqjen nga postet e tij.
    Per te kapercyer kete gjendje te veshtire qe u krijua ne Shqiperine e Jugut, Porta e Larte i propozoi sulltanit, qe Iljaz Poda te gradohej pashe dhe t'i jepej qeverisja e sanxhakut te Terhalles, ndersa Omer pashe Vrionit t'i jepej qeverisja e tre sanxhakeve te Shqiperise Jugore, por me kusht qe te dy te siguronin bashkimin e feudaleve te tre sanxhakeve shqiptare rreth tyre per te sulmuar Greqine dhe te zbatonin reformen ushtarake. Silahdar Iljaz Poda, si cdo feudal tjeter shqiptar, autoriteti i te cilit mbeshtetej ne radhe te pare ne forcat ushtarake me rroge, nuk e pranoi detyren e re. Ai propozoi qe sanxhaku i Terhalles t'i jepej Omer pashe Vrionit, kurse ai vete do te sherbente nen urdhrat e tij. Nga ana tjeter, ai e njoftoi Porten e Larte, me ane te perfaqesuesit te vet qe dergoi ne Stamboll, se feudalet shqiptare nuk mund te bashkoheshin per te shkuar kunder grekeve. Kete nuk mund ta benin jo vetem pse ishin kunder zbatimit te reformes ushtarake, por edhe sepse ky bashkim konsiderohej thuajse i pamundur ne kohen kur Fuqite e Medha, me protokollin e 4 prillit 1827, kishin vendosur te perkrahnin ceshtjen greke. Ai i beri te qarte Portes se Larte se ne keto kushte nuk duhej te shpresonte ne pjesemarrjen e shqiptareve ne luften kunder Greqise.
    Nderkaq, Fuqite e Medha evropiane qe kishin kerkuar pezullimin e veprimeve luftarake te Ibrahim Pashes se Egjiptit kunder Morese dhe Hidres, me 19 tetor 1827 shkaterruan floten osmane ne gjirin e Navarinit.
    Porta e Larte refuzoi kushtet e Fuqive te Medha per te njohur pavaresine e popullit grek, dhe, duke shpresuar se do te gjente perkrahje nga shtetasit e vet myslimane, nga kleri dhe feudalet, filloi pergatitjet per te kundervepruar. Per te terhequr feudalet shqiptare, sulltani emeroi Omer pashe Vrionin ne krye te sanxhakut te Terhalles, mirepo qeverisjen e Shqiperise Jugore, duke perfshire edhe sanxhakun e Vlores, ia la perseri Mehmet Reshid pashes. Ky vazhdoi te ngulte kembe qe Shqiperia Jugore te mos binte ne duart e feudaleve vendas. Pas kesaj, shumica e krereve shqiptare nuk u bashkua me Porten. Pakenaqesine e tyre ata e shfaqen hapur, vecanerisht gjate luftes ruso-turke qe u shpall me 14 mars 1828.

  10. #45
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    6. LeVIZJA Ne SHQIPeRINe JUGORE PeR VETeQEVERISJEN E VENDIT.

    Kuvendi i Beratit (nentor 1828)
    Gjate pergatitjeve qe Porta e Larte po bente per te perballuar presionin e Fuqive te Medha ne favor te ceshtjes greke, sulltani, ashtu si gjithe myslimaneve te perandorise, edhe myslimaneve shqiptare u beri thirrje te rrembenin armet per te mbrojtur "fene e shtetin".
    Mehmet Reshid pasha urdheroi kreret feudale te Shqiperise Jugore te paraqiteshin ne Janine bashke me luftetaret e tyre. Ketij urdhri nuk iu bind se pari Iljaz Poda, megjithese veziri anadollak i kishte derguar njoftime se e kishte falur per qendrimet e kaluara. Per ta bindur Iljaz Poden, nderhyri edhe Porta e Larte, e cila, ne te njejten kohe, e kercenoi se do ta ndeshkonte po te mos bindej. Iljazi nuk iu bind as Portes dhe, bashke me kreret e tjere qe ndoqen shembullin e tij, filloi punen per t'i debuar Mehmet Reshid pashen dhe funksionaret e tjere nga Shqiperia Jugore.
    Nderkohe kryengritja greke, qe ishte coroditur nga goditjet e forta te ushtrive osmane-egjiptiane, me perkrahjen e Fuqive te Medha filloi te ringjallej. Meqe ne kete kohe dhe ushtrite e Portes ishin larguar nga Moreja, ndersa forcat e tjera osmane duke perfshire edhe ato te Omer pashe Vrionit e te Ismail pashe Plases ishin perqendruar ne luften me ruset, Stambolli urdheroi Valiun e Rumelise te organizonte nje ekspedite te re kunder grekeve. Por edhe kjo ekspedite mund te ndermerrej vetem me ndihmen e feudaleve shqiptare.
    Feudalet shqiptare, jo vetem pse ushqenin simpati per ceshtjen greke, por edhe sepse ishin te bindur se ajo do te triumfonte, dhe pse e quanin me rrezik per interesat e tyre dhe per vendin, pjesemarrjen ne ekspedite, nuk pranuan te angazhohen ne luften kunder Greqise. Ata e shihnin kete veprim si nje nga rruget per te debuar Mehmet Pashen dhe funksionaret e tjere osmane nga Shqiperia Jugore. Iljaz Poda, Ismail bej Vlora dhe Shahin bej Delvina, vendosen qe per kete ceshtje te thirrej nje kuvend i gjere i perfaqesuesve te krereve shqiptare. Nderkaq, para se te mblidhej kuvendi, ata hyne ne bisedime me qeverine greke per te percaktuar qendrimin qe do te mbanin te dyja palet ne konfliktin qe kishte shperthyer. Gjate bisedimeve te dyja palet u zotuan te mos sulmonin trojet e njeri-tjetrit.
    Pas kesaj marreveshjeje, ne javen e pare te muajit nentor 1828, u mblodh ne Berat kuvendi i krereve shqiptare. Kuvendi i zhvilloi punimet e veta ne mbledhje te fshehta, qe zgjaten nga 6 deri me 8 te atij muaji dhe u mbajten nen kryesine e Ismail bej Vlores, Iljaz Podes dhe Shahin bej Delvines. Ne kuvend u diskutua kryesisht per ceshtjen e qeverisjes dhe u theksua se funksionaret osmane kishin perqendruar ne duart e tyre te gjitha privilegjet, duke debuar vendasit. Prandaj u vendos qe te thyhej autoriteti i vezirit nga Kytahijaja e Anadollit, ta largonin ate nga qeverisja e Shqiperise dhe nese ai do te zevendesohej me te tjere, edhe keta te deboheshin duke u krijuar pengesa, derisa pushteti i vendit te perqendrohej ne doren e shqiptareve. Mendohej qe ky synim te arrihej para se Stambolli te zgjidhte mosmarreveshjet e veta me Fuqite e Medha, sepse kur Mehmet Reshid pashes t'i liroheshin duart, u tha ne kuvend, ai do te hakmerrej ashpersisht ndaj tyre dhe do ta nenshtronte vendin duke perdorur shqiptaret kunder shqiptareve.
    Me 9 nentor, te derguar nga Mehmet Reshid pasha, mberriten ne Berat, Sulejman bej Konica dhe Tahir aga Abazi, qe kerkuan pergjigjen e shqiptareve ndaj thirrjes se vezirit. Kreret e kuvendit i kthyen prapa duke u kumtuar se pergjigjen do t'ia jepnin vezirit me goje ne Zice, ku do te paraqiteshin me forcat e tyre. Ata mendonin t'i njoftonin Mehmet Reshid pashes se pranonin te merrnin persiper mbrojtjen e kufijve te Shqiperise Jugore me forcat e tyre, por me kusht qe, pervec sigurimit te ushqimit dhe municioneve, t'i jepej sanxhaku i Vlores per qeverisje Ismail bej Vlores, sanxhaku i Delvines Shahin bej Delvines dhe derbendet e sanxhaku i Terhalles, Iljaz bej Podes. Ndersa per trupat qe do te nevojiteshin per t'u perdorur jashte kufijve te Shqiperise Jugore, kunder trupave franceze ose greke, kerkonin sigurimin e pagave te ushtareve. Kerkesat e krereve te kuvendit synonin ne te vertete debimin e Mehmet Reshid pashes dhe te funksionareve osmane nga Shqiperia Jugore.
    Mehmet Reshid pasha, qe u informua mbi vendimet e kuvendit nga nje agjent i tij i fshehur ne radhet e pjesemarresve te kuvendit, nuk u paraqit ne Zice, por dergoi tre perfaqesues te tij. Kreret e kuvendit te Beratit e kuptuan kete shmangie te vezirit, ndaj u larguan dhe nuk moren pjese ne ekspedite, qe nuk u arrit te ndermerrej. Sipas shembullit te tyre edhe feudalet came, qe kishin pranuar ne nje fare menyre te shkonin nen urdhrat e Mehmet Reshid pashes, jo vetem hoqen dore, por debuan forcat dhe perfaqesuesit e tij nga Paramithia. Ky veprim shenoi fillimin e levizjes feudale shqiptare per veteqeverisjen e vendit si ne kohen e Ali pashe Tepelenes.
    I demoralizuar nga deshtimi qe pesoi dhe i shqetesuar se mos debohej me force, Mehmet Reshid pasha edhe kete here kerkoi te hiqej nga postet qe mbante. Mirepo Porta e Larte nuk e pranoi kete kerkese dhe, meqenese feudalet shqiptare u mjaftuan vetem me keto akte dhe nuk ndermoren veprime per te pastruar sanxhakun e tyre nga funksionaret osmane, Stambolli hartoi nje plan tjeter, per te vrare kreret kryesore shqiptare - Ismail bej Vloren dhe Iljaz Poden, dhe te shperndante keshtu beselidhjen e Beratit, ta shtypte ate ose ta detyronte t'u bindej urdhrave te pushtetit qendror. Per t'ia arritur ketij qellimi, u perhap fjala se Mehmet Reshid pasha do te hiqej nga detyra e vet per shkak se u tregua i pazoti per ta bere Beselidhjen Shqiptare nje mbeshtetje te perandorise ne periudhen e krizes se asaj kohe. Njekohesisht iu derguan Ismail bej Vlores fermani i emerimit te tij si qeveritar i sanxhakut te Vlores me graden pashe me dy tuja dhe Iljaz bej Podes, fermani i emerimit te tij si komandant i perkohshem i Janines derisa te mberrinte aty Ismail bej Tepelena.
    Ismail bej Vlora ra ne kurthin e kurdisur dhe shkoi ne Janine, ku me 5 janar 1829, kur po ngjiste shkallet e sarajit, u vra nga njerezit e Mehmet Reshid pashes. Ndersa Iljaz Poda shpetoi, sepse nuk shkoi ne Janine. Por vrasja e Ismail bej Vlores nuk i vertetoi shpresat e Portes se Larte per te nenshtruar shqiptaret. Perkundrazi, levizja mori karakterin e nje revolte te vertete, qe u shoqerua me debimin e funksionareve osmane dhe me vendosjen e pushtetit te parise shqiptare ne krahinat perreth Janines, ne Zagori, Konice, Mecove. Qellimi ishte qe Mehmet Reshid pasha te largohej. Ky i fundit, pasi i kumtoi Portes se per te nenshtruar shqiptaret duheshin perdorur forca te medha ushtarake, u pergatit te largohej nga Shqiperia. Nderkohe, sulltani e ngarkoi me detyren e Vezirit te Madh dhe te kryekomandantit te ushtrise ne luften kunder Rusise. Ky vendim u shpall ne Janine me 6 shkurt 1829.

  11. #46
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    6. LeVIZJA Ne SHQIPeRINe JUGORE PeR VETeQEVERISJEN E VENDIT.

    Masakra e Manastirit (9 gusht 1830)
    Me pretekstin se nuk u ishin paguar rrogat ushtareve, nje varg komandantesh te tjere shqiptare u larguan nga sherbimi zyrtar. Nderkohe, Beselidhja e Beratit kishte mundur te terhiqte ne anen e vet edhe disa kapedane greke qe qendronin ne krahinat e tyre per t'i mbrojtur nga dhuna osmane. Por radhet e saj u shtuan edhe me krere te tjere shqiptare te pakenaqur nga Porta e Larte. Ne keto rrethana u krijua ne sanxhakun e Janines nje gjendje e turbullt.
    Megjithese sulltani nuk ia hoqi menjehere Mehmet Reshid pashes detyrat e valiut te Rumelise dhe te vezirit te tre sanxhakeve te Shqiperise Jugore, per te mos ia ulur autoritetin ne syte e shqiptareve, pas largimit te tij per ne front, e ngarkoi me detyren e valiut te Rumelise dhe te qeveritarit te sanxhakut te Terhalles e te nazerit (mbikeqyres, minister - shen. i aut.), te derbendeve ish-Vezirin e Madh, Mehmet Selim pashen. Ndersa ne postin e qeveritarit te te tre sanxhakeve shqiptare u emerua, me graden e vezirit Mahmud Hamdi pasha, nje nga vartesit e Mehmet Reshid pashes. Edhe pas dergimit te tij ne front, Mahmudi II ia besoi pushtetin ne Shqiperi nje funksionari osman. Kjo tregonte edhe nje here se ai nuk donte te kenaqte kerkesen e krereve feudale shqiptare per veteqeverisje, sepse, sic shprehej ai, "shqiptaret do te vazhdonin turbullirat e nuk do te sherbenin si duhej, dhe se kete do ta benin kur mbi ta te ushtrohej nje dhune e forte nga ana e shtetit". Megjithate, per te ulur hovin e levizjes ne Shqiperine Jugore dhe sidomos, per te nxitur me tej rivalitetin dhe armiqesite midis krereve kryesore te kesaj levizjeje, sulltani kerkoi nga Mehmet Selim pasha qe te therriste Iljaz Poden ne detyren e myteselimit te sanxhakut te Terhalles dhe te agait te derbendeve.
    Pas ketyre emerimeve, ne vargun e feudaleve te rebeluar u perfshi edhe Asllan bej Puceja, ish-myteselim i sanxhakut te Terhalles, nje nga kreret me ne ze te Shqiperise Jugore, qe mbeti pa ndonje post zyrtar. I pakenaqur ishte edhe Ismail bej Qafezezi i Kolonjes, te cilit Mehmet Reshid pasha i kishte premtuar myteselimllekun e Terhalles. Po ashtu, ne kete grup u radhit edhe Myslim Beu, vellai i Veli bej Jaces, komandant i Prevezes e i Artes, i cili ishte nje tjeter feudal shqiptar po aq i fuqishem sa Iljaz Poda ose Asllan Beu. Mehmet Reshid pasha i kishte premtuar Myslim Beut agallekun e derbendeve, qe nuk iu dha. Ne keto kushte gjendja e turbullt u thellua ne Shqiperine Jugore dhe ne te njejten kohe u shtuan armiqesite dhe rivaliteti midis krereve kryesore.
    I braktisur nga nje pjese e mire e komandanteve shqiptare, veziri Mahmud Hamdi pasha u detyrua te therriste ne Janine Veli bej Jacen. Me kete veprim Veli bej Jacja, qe konsiderohej nder feudalet e fuqishem shqiptare, pervec Prevezes dhe Artes, vuri nen komanden e vet edhe keshtjellen e Janines, ndersa veziri osmanlli u gjend ne meshiren e tij. Ne kete kohe edhe Vlora e rrethi i saj kishin rene ne duart e Beqir bej Vlores, vellait te Ismail Beut, ish-kryetarit te Beselidhjes se Beratit, ndersa qyteti i Beratit kishte rene ne duart e Tafil Buzit. E njejta gjendje ishte krijuar edhe ne sanxhakun e Delvines, ku Shahin bej Delvina, bejleret e Gjirokastres dhe ata te camerise, vepronin me koke te vet, pa pyetur per autoritetin e Mahmut Hamdi pashes.
    Meqenese ky vezir nuk solli ndonje sherbim, Porta e Larte e hoqi dhe e dergoi ne frontin rus, ku Mehmet Reshid pasha po pesonte disfata mbas disfatash. Detyren e qeverisjes se Shqiperise Jugore Porta ia ngarkoi valiut te Rumelise. Ky, me qellim qe te shtinte ne dore komanden e keshtjelles se Janines, kerkoi ndihmen e njerit prej feudaleve shqiptare, Latif Efendiut. Nderkaq, i premtoi komandantit te saj, Veli bej Jaces, se do t'i paguante rrogat e ushtareve nese ky i largonte trupat e tij nga Janina. Por keto orvatje nuk paten sukses. E gjithe Shqiperia Jugore si dhe Terhalla e derbendet, rane ne fakt ne duart e feudaleve shqiptare.
    Pasi njohu pavaresine e Greqise (1830), Porta e Larte u mor teresisht me nenshtrimin e Shqiperise, e cila per shkak te popullsise se saj, qe ne shumice ishte myslimane, bashke me Bosnjen, konsideroheshin si dy mbeshtetjet e pushtetit osman ne Rumeli. Detyren e nenshtrimit te Shqiperise se Jugut sulltani ia ngarkoi Vezirit te Madh, Mehmet Reshid pashes. Pas kesaj do te fillonte nenshtrimi i Shqiperise Veriore dhe do te zbatoheshin ne vend reformat centralizuese, sidomos ajo ushtarake.
    Pa u larguar akoma nga Edreneja, Veziri i Madh emeroi te birin, Emin Pashen, si qeveritar te Janines, Mahmud Hamdi pashen si qeveritar te Terhalles dhe si komandant te derbendeve, Iljaz Poden. Sipas mendimit te sulltanit, ai duhet ta emeronte kete te fundit myteselim te sanxhakut te Vlores me titullin "Kapexhebash (kryeportier - shen. i aut.) i Oborrit", por kjo nuk pati efekt, sepse Iljaz Poda ishte kundershtari kryesor i qeverisjes se Shqiperise Jugore nga osmanet.
    Nga Edreneja Mehmed Reshid pasha mberriti ne Manastir, ku ftoi kreret shqiptare e sidomos Iljaz Poden, Asllan bej Pucen dhe Veli bej Jacen etj., te paraqiteshin ne seline e tij per te biseduar per ceshtje te organizimit te ushtrise dhe te pagesave te prapambetura.
    Asllan bej Pucja, qe kishte qene ne lufte me forcat e Vezirit te Madh ne Alasonje, i nderpreu luftimet dhe, pasi u takua me Veli bej Jacen ne Mecove, vendosen te shkonin bashkerisht ne Manastir te shoqeruar me kontingjente te forta ushtaresh, per te parandaluar ndonje pabesi dhe per t'i shkeputur vezirit te drejtat qe pretendonin.
    Ndersa Asllan Beu e Veli Beu shkuan ne Manastir, Iljaz Poda, qe nuk i zuri bese Vezirit te Madh, u terhoq ne zonen e Dangellise dhe filloi pergatitjet per t'u mbrojtur ne malin e Melesinit ne rast se sulmohej nga forcat qeveritare, qe mund te vinin kunder tij nga Korca ose Janina.
    Mehmed Reshid pasha nuk kishte aspak ndermend te bisedonte me kreret shqiptare qe erdhen ne Manastir, perkundrazi, ai kishte marre masat per t'i likuiduar ata me pabesi. Pikerisht ne kete kohe ai i preu koken ne Berat Hasan bej Vrionit dhe vari ne Manastir Shaban Gegen, qe kishte zene rob ne Janine. Ndersa ndaj bejlereve qe mberriten ne Manastir, Mehmet Reshit pasha, pasi u beri nje pritje madheshtore, organizoi me 9 gusht nje masaker te papare. Ne kete dite ai i ftoi ata te merrnin pjese ne nje stervitje te reparteve te rregullta ushtarake qe u be jashte qytetit. Ketu ata do te hanin edhe dreken ne nje kopsht te hapur. Mirepo sapo mberriten ne vendin e ceremonise, dy te ftuarit e pare, Veli Jace beu dhe Asllan Puce beu, ushtaret qe sterviteshin i kthyen pushket kunder tyre dhe hapen zjarr mbi ta. Keshtu te qelluar ne befasi, dy bejleret shqiptare dhe shoqeruesit e tyre nuk munden te benin vecse nje qendrese te vogel. Veli Beu u vra ne vend, kurse Asllan Beu, te cilit iu plagos kali, u godit dhe iu pre koka. Pas tyre, po ate dite te 9 gushtit u vrane te masakruar po ne vendin e ceremonise edhe 800-1 000 shqiptare kurse 400-500 te tjere u zune rober.
    Nje veprim i ngjashem dhe i pabese u krye edhe nga i biri i Vezirit te Madh, Emin Pasha, ndaj Myslim Beut e Kapllan Beut, i pari vella i Veli Beut, ndersa i dyti i Asllan Beut. Kapllan Beu mundi te shpetonte por, para se te largohej nga Janina, beri nje akt te pakuptimte e barbar, dogji thuajse gjysmen e qytetit.
    Me masakren e Manastirit dhe te Janines Mehmet Reshid pasha synonte t'u jepte nje mesim krereve te tjere shqiptare dhe t'i bente qe te nenshtroheshin.
    Kjo masaker, qe zhduku kreret me te rendesishem te levizjes shqiptare te Jugut, arrestimi i familjeve te luftetareve te garnizoneve te qyteteve te Shqiperise Jugore, konfiskimi i pasurive te tyre si dhe presioni i vazhdueshem i forcave qeveritare mbi popullsine, bene qe feudalet shqiptare te hiqnin dore nga levizja. Megjithese nje pjese e tyre u hodh ne male per nje fare kohe, levizja u topit, per t'u gjalleruar me pas, ne mesin e muajit prill 1831, kur feudalet e jugut mbeshteten luften e Mustafa pashe Bushatlliut kunder reformave centraliste ne Shqiperine Veriore.

  12. #47
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    7. LeVIZJA PeR VETeQEVERISJE Ne SHQIPeRINe VERIORE.
    SHEMBJA E PASHALLeKUT Te SHKODReS

    Mustafa pashe Bushatlliu ne luften ruso-osmane te viteve 1828-1829
    Porta e Larte, qe kerkonte me cdo kusht te shuante kryengritjen greke, ne pranveren e vitit 1824 e urdheroi vezirin Bushatlli, pa mberritur mire ne Shkoder nga Akarnania, te nisej perseri kunder levizjes greke. Por ky nuk pranoi jo vetem pse kerkonte te ruante forcat e veta per t'u bere balle turbullirave brenda pashallekut dhe per t'u mbrojtur nga rivali i tij, Dervish pashe Peja, qe ishte emeruar vali i Rumelise, por edhe sepse ushtaraket shkodrane e malesoret nuk deshironin te ktheheshin ne Greqi ku, krahas te tjerave, kishin shperthyer edhe epidemite.
    Megjithate, me 1825, si Bushatlliu, ashtu dhe pashallaret kosovare u detyruan te dergonin nen komanden e valiut te Rumelise, Mehmet Reshid pashes, kontingjentet e tyre ushtarake, por kur pane trajtimin e keq te shqiptareve nga kryekomandanti osman, qe po i perdorte ata si mish per top, i terhoqen forcat e tyre. Kjo shkaktoi zemerimin e valiut, qe ra sidomos mbi Mustafa Pashen e Shkodres.
    Veziri Bushatlli, pushteti i te cilit ende nuk ishte konsoliduar si duhej, u mundua t'u shmangej sa me shume detyrimeve ndaj pushtetit qendror. Keshtu veproi atehere edhe shumica e pashallareve kosovare. Mirepo Mehmet Reshid pasha perseri shkaktoi ngaterresa midis tyre. Me kryengritjen qe nxiti ne marsin e vitit 1826 ne Prishtine kunder Jashar Pashes, kunatit te Tahir pashe Bushatlliut, dhe me nje komplot qe organizoi ne muajin maj te te njejtit vit ne Shkoder per te vrare Mustafa Pashen e per te sjelle ne fuqi Tahir Pashen, ai arriti te percante pashallaret gege. Percarja u thellua me shume me shpalljen e reformes ushtarake, pasojat e renda te se ciles per pushtetin e tij, veziri shkodran, edhe pse me vonese, i kuptoi dhe e kundershtoi se bashku me kreret feudale boshnjake, te cilet u shpallen gjithashtu haptazi kunder saj. Mirepo, edhe pse sistemi i ri ushtarak binte ndesh gjithashtu me interesat e pashallareve kosovare, keta jo vetem nuk ndoqen veprimin e Bushatlliut, por iu kundervune atij duke ndihmuar perfaqesuesin e Portes se Larte ne Bosnje, vezir Abdurrahman Pashen. Ky mundi ta paralizonte per nje kohe levizjen boshnjake dhe pas kesaj filloi te vepronte kunder Mustafa Pashes duke bere presion ne kufijte e pashallekut te tij me anen e forcave te pashallareve te Shkupit e te Prizrenit. Por edhe keto veprime u ndalen, pasi Bushatlliu dergoi kunder ketyre dy pashallareve shqiptare nje ushtri prej 14 000 vetash. Pas kesaj Porta e Larte, u detyrua te nderhynte per nderprerjen e konfliktit.
    Ne vitin 1826 veziri Bushatlli kundershtoi te dergonte forca ushtarake ne Greqi. Mirepo Porta e Larte, qe po shkonte drejt nje konflikti te madh me Fuqite e Medha evropiane, te cilat filluan te nderhynin hapur ne favor te njohjes se Greqise si shtet me vete, nuk hoqi dore nga perpjekjet per ta terhequr ate dhe per te perdorur me ndihmen e tij potencialin ushtarak te Gegerise. Porta kerkoi prej Mustafa Pashes te ngrinte nje ushtri prej rreth 40 000 vetash te perbere prej ushtaresh shqiptare gege, duke i derguar edhe listen e pashallareve, te bejlereve dhe te kapedaneve qe do te hynin nen komanden e tij. Ai u porosit me kete rast, qe t'i trajtonte si kryengrites te gjithe ata krere qe nuk do t'i bindeshin.
    Ky urdher e joshi Bushatlliun, sepse do t'i sherbente para se gjithash, forcimit te autoritetit te tij ne Gegeri. Por ketij urdhri kundershtuan t'i bindeshin Abaz Pasha i Dibres dhe Mehmet Pasha i Matit. Kapedani i Mirdites, qe u ngarkua per t'i bindur keta te bashkepunonin, terhoqi pas Bushatlliut feudalin e Matit, kurse ate te Dibres nuk arriti ta bindte. Ne keto rrethana, ne nentor te vitit 1827, Mustafa Pasha nisi kunder tij 18 000 ushtare. Nderkaq edhe feudalet dibrane u percane. Kunder Abaz Pashes u ngriten malesoret dibrane. I shqetesuar se mund te vritej nga njerezit e vet, Abaz Pasha u arratis. Keshtu Mustafa Pasha mundi te konsolidonte poziten e vet edhe ne keto treva. Nderkohe Porta e Larte gradoi si mirmiran djalin e tij te madh, Mahmud Beun, dhe vazhdoi ta joshte kete kundershtar te reformave per aq kohe sa pati nevoje per mbrojtjen e kufijve tokesore e detare te perandorise. Keto ishin rrethanat ne te cilat u gjend Pashalleku i Shkodres dhe pergjithesisht Shqiperia e Veriut dhe ajo e Verilindjes ne prag te fillimit te luftes ruso-turke te vitit 1828-1829.
    Fillimi i kesaj lufte solli pushtimin nga ushtria ruse te Vllahise dhe te Moldavise. Ushtria osmane ne kushtet kur nuk i erdhi ne ndihme as kontingjenti i forte ushtarak boshnjak qe ishte parapare te dergonte veziri i Bosnjes, nuk e ndali dot vrullin e ruseve. Nderkaq, me 8 qershor 1828 shpertheu kryengritja e krereve boshnjake kundershtare te reformave. Kjo beri qe edhe kontingjenti ushtarak i Bosnjes qe ishte ne rruge drejt frontit rus, te mos arrinte atje dhe te shkrihej krejtesisht.
    Ne kete gjendje te veshtire Porta i drejtoi syte ne Shqiperi. Duke pasur si synim qe forcat e Shqiperise Veriore t'i pergatiste per frontin e Danubit, Porta dergoi ne Shkoder nje funksionar te Larte, i cili u ngarkua te formonte nje ushtri te forte dhe sipas sistemit te ri ushtarak. Por urdhri u anulua, kur Mustafa Pasha i deklaroi sulltanit se shqiptaret gege e urrenin ate sistem, dhe per rrjedhoje ishte rrezik qe te hidheshin ne kryengritje sikurse ndodhi ne Bosnje. Atehere Porta pranoi qe pergatitja e ushtrise te behej sipas sistemit te vjeter, por me kusht qe pashai shkodran te nisej drejt Danubit per te zhbllokuar ne radhe te pare Vidinin, qe rrezikohej te rrethohej prej ruseve e te binte ne duart e tyre.
    Per te menjanuar humbjet e medha qe do te pesonin forcat e tij ushtarake ne nje lufte fundi i se ciles po dukej qarte, Mustafa Pasha beri te gjitha perpjekjet per te vonuar nisjen e tyre ne frontin e Danubit. Per kete i dhane dore disa ngjarje jo te parendesishme. E tille ishte kerkesa qe Mali i Zi i beri carit rus per te derguar kuadro e te holla per te gozhduar ne vend pashallaret e zonave kufitare shqiptare dhe per t'i penguar te niseshin per ne front. Nje ngjarje tjeter e tille ishte kryengritja e zones se Peshterit, ku Bushatlliu dergoi nje force prej 4 000 vetash. Me ne fund, ai perfitoi edhe nga fakti qe as pajisjet dimerore dhe as fondet e te hollave e per pasoje, as forcat e vartesve te tij, nuk i mberriten me kohe. Ne keto rrethana, Bushatlliu kerkoi shtyrjen e kohes se nisjes se tij per ne pranveren e vitit 1829, te cilen Porta u detyrua ta pranonte.
    Sapo mori vesh se Mehmed Reshid pasha u emerua Vezir i Madh dhe kryekomandant, Mustafa Pasha me qellim qe te mos vihej nen vartesine e tij te drejtperdrejte, kerkoi nga Porta e Larte ta lejonte qe me forcat e veta, me ato te pashallareve kosovare dhe me 20 000 ushtare boshnjake, te formonte nje ushtri te madhe prej 60 000 vetash, qe do te vepronte ne sektorin e Vidinit. Sulltani e pranoi kete propozim duke menduar se kjo, edhe pse mund te mos i sillte dobi ushtarake, do t'i sillte perfitime me karakter politik, do t'i duhej per bisedimet per paqe qe kishte ndermend t'i fillonte se shpejti.
    Ne literaturen e huaj e sidomos ne ate franceze eshte pohuar se fermani i sulltanit per te caktuar Bushatlliun si komandant te pavarur ne sektorin e Vidinit, u nxor fale ndermjetesise qe princi Milosh i Serbise beri prane Portes. Ky pohim nuk qendron, sepse ne dokumentacionin osman nuk behet fjale fare per nje ndermjetesim te tille per kete emerim. Edhe vonesa e nisjes se Bushatlliut per ne front, ne kete literature lidhet me princ Miloshin, i cili e paska siguruar ate se ruset do ta ndihmonin te behej sundimtar i pavarur po qe se nuk do te merrte pjese ne luften kunder tyre. Por, sic treguan ngjarjet e mevonshme, edhe ky pohim eshte po aq i pabazuar sa edhe i pari.
    Bushatlliu duhej te ishte nisur me 15 maj, por doli nga Shkodra vetem me 6 qershor. Kjo ndodhi per shkak se ne ate kohe banoret e Ljeshko Poljes, te Kucit dhe te Piprit, jo vetem nuk pranuan te dergonin ushtaret, per te cilet kishin marre edhe paradheniet, por sulmuan keshtjellen e Shpuzes dhe te Zhabjakut. Mustafa Pashes, para se gjithash, iu desh te sqaronte, se mos keto sulme i kishte organizuar Vladika dhe te dergonte kunder tri krahinave rebele nje force prej 5 000 vetash.
    Me 6 qershor, pasi la si zevendes djalin e vet, Mahmud Pashen, dhe keshilltar te tij Xheladin Beun e Ohrit dhe, pasi mbylli ne pallat kusherinjte rivale, Tahir Pashen e Dervish Beun, Bushatlliu u nis per ne frontin e Danubit. Duke menduar se nderkaq do te sheshoheshin mosmarreveshjet ruso-turke, per te cilat kishin filluar bisedimet per paqe, ai i imponoi ushtrise se tij prej 20-25 000 vetash (me te nuk u bashkuan as boshnjaket e as forcat e disa pashallareve shqiptare), nje marshim te ngadalshem dhe vetem me 6 korrik mberriti gjysme ore afer Vidinit, ku vendosi kampin e vet.
    Ndersa ndermjetesit e te dy perandorive nderluftuese kishin filluar bisedimet per paqe, ushtrite osmane pesuan disfata te renda. Pasi dogjen floten osmane ne Detin e Zi, pasi pushtuan keshtjellen e Silistres dhe e detyruan Mehmet Reshid pashen te futej ne keshtjellen e Shumles, ruset kerkuan si kusht per perfundimin e paqes dorezimin e nje numri fortesash, nder te cilat edhe ate te Shumles. Ne rast te kundert, e kercenuan ata Porten, paqja do te nenshkruhej ne Stamboll. Keto fitore u dhane mundesi ruseve te drejtoheshin ne Edrene dhe prej aty drejt Stambollit, prandaj i nderprene bisedimet.
    Shthurja ne ushtri dhe paniku qe u perhap ne perandori, e detyruan Porten e Larte te shpejtonte perfundimin e paqes dhe te dergonte te plotfuqishmit e saj ne Radost, ku gjendej Shtabi i Pergjithshem i ushtrise ruse. Por, meqenese Mustafa Pasha arriti te detyronte ushtrine ruse, qe ndodhej 18 ore larg Vidinit, ne qytetin Orahove, ta braktiste kete qytet te pushtuar qysh ne maj, sulltani vendosi ta perdorte kete fitore si mbeshtetje per dergaten e tij diplomatike. Mustafa Pashen e emeroi kryekomandant te korparmates se Rumelise Qendrore, duke e urdheruar qe te vendosej midis Edrenese e Stambollit per te mbrojtur kryeqytetin. Por, ndersa Bushatlliu filloi marshimin nga Vidini per te zbatuar urdhrin e sulltanit, Edreneja ra me 22 gusht 1829 ne duart e ruseve, te komanduar nga gjenerali Dibic. Kjo ngjarje u dha ruseve mundesine qe te kerkonin zhvillimin e bisedimeve per paqe ne kete qytet.
    Diplomatet osmane, qe ishin vene ne dijeni per levizjen e forcave te Mustafa Pashes, kerkuan prej tij t'i afrohej Edrenese deri ne vendin Haskej, me qellim qe ta benin me te efektshem vringellimen e armeve. Por gjenerali Dibic protestoi, duke deklaruar se afrimi i tij do te sillte nderprerjen e bisedimeve.
    Ruset ishin te shqetesuar, sepse, pervec 40 000 ushtareve qe solli me vete nga Vidini, Mustafa Pasha e shtoi potencialin ushtarak edhe me repartet e vezireve te ndryshem qe u vune nen komanden e tij.
    I bindur se as ushtria vullnetare, qe u ngrit per mbrojtjen e Stambollit dhe as ajo e Mustafa Pashes nuk ishin ne gjendje t'u benin balle forcave ruse, sulltan Mahmudi II nxori vendimin e divanit per te nenshkruar paqen me cdo kusht. Sulltani, edhe pse Mustafa Pasha mund t'ua merrte perseri Edrenene ruseve, nuk pranoi zgjatjen e luftimeve per te mos pesuar ndonje humbje me te rende dhe urdheroi nenshkrimin e Traktatit te Paqes.
    Megjithese e ndiente veten te fyer per shkak se perfundimin e traktatit te paqes dhe kushtet e tij i mesoi nga gazetat dhe jo nga kanalet zyrtare, Mustafa Pasha nuk diskutoi me tej dhe me te marre pelqimin e qeverise, u kthye ne vendlindje. Sulltani jo vetem i dergoi rrogat e prapambetura te ushtareve, por i dha atij si dhurate nje shpate te stolisur me xhevahire. Dhurata te ngjashme ai u dergoi edhe pashallareve kosovare.
    Gjate luftes se Turqise me Rusine, te viteve 1828-1829, Bushatlliu, duke shfrytezuar gjendjen e veshtire te perandorise, forcoi poziten e vet ne sy te shqiptareve e krereve te tyre, e shtriu pushtetin edhe ne sanxhaket e Ohrit dhe te Elbasanit, dhe, duke mbetur kundershtar i reformave centralizuese, u afrua me kreret boshnjake dhe ata te Rumelise, u be nje qeveritar krahinor i rrezikshem per Porten e Larte, nje pengese qe ajo vendosi ta zhdukte sa me pare.
    Krahas fuqizimit te pushtetit te Bushatllinjve ne Pashallekun e Shkodres, ne fundin e shek. XVIII e sidomos gjate dhjetevjecareve te pare te shek. XIX, u forcuan edhe mjaft familje feudale ne Shqiperine Verilindore (Kosove) dhe ne ate Lindore (trevat shqiptare ne Maqedonine e sotme). Disa prej ketyre familjeve te fuqishme ishin me origjine te hershme feudale, ndersa te tjerat u shfaqen rishtas si rezultat i fitores ne rivalitetet e ashpra me familje te tjera kundershtare. Keshtu ne Prizren u ngrit familja e Rrotullajve, te cilet, te pakten qe nga viti 1794, kur munden te mposhtin e te debojne kundershtaret e vet, Sali Pashitet, sunduan si te plotfuqishem ne keto ane, duke i dhene sanxhakut te Prizrenit karakterin e nje pashalleku te vogel. Me te njohurit e kesaj familjeje ne dekadat e para te shek. XIX u bene Rustem Pasha dhe Mahmud pashe Rrotulla, te cilet qeverisen kete sanxhak perkatesisht gjate viteve 1801-1806 dhe 1809-1836. Gjurme te thella la ne historine e viseve veriore te Shqiperise sidomos veprimtaria politike e familjes se fuqishme te Begollajve te Pejes. Pinjolle te shquar te saj qe nga shek. XVII paten qeverisur ne menyre periodike, jo vetem rajonin e Pejes, por edhe sanxhakun e Shkodres.
    Ndikim te vecante ne zhvillimet politike te Kosoves gjate kesaj kohe kishte edhe familja e Gjinolleve e vendosur ne Prishtine. Nga kjo familje u shquan sidomos Maliq Pasha dhe i nipi Jashar Pasha, te cilet gjate ketyre viteve sunduan me dore te hekurt ne qytetin e Prishtines dhe rrethinen e tij.
    U dalluan gjithashtu per nga fuqia e tyre politike dhe ekonomike familje te tjera ne qytete te ndryshme shqiptare, si ne Vuciterne, Tetove etj. Megjithate, fuqizimi i familjeve shqiptare ne viset verilindore dhe lindore nuk arriti ate shkalle ndikimi dhe ate pushtet qe paten fituar Bushatllinjte ne Shqiperine Veriore dhe Ali pashe Tepelena ne ate Jugore.

  13. #48
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU IV

    PASHALLeQET E MeDHA SHQIPTARE (1771 - 1831)

    7. LeVIZJA PeR VETeQEVERISJE Ne SHQIPeRINe VERIORE.
    SHEMBJA E PASHALLeKUT Te SHKODReS

    Shembja e Pashallekut te Shkodres (1831)
    Vendosja e Mehmet Reshid pashes ne Manastir dhe sidomos masakrimi i njekohshem ne kete qytet dhe ne Janine i krereve kryesore te Shqiperise se Jugut, si dhe futja e saj ne binaret e sistemit te reformave centralizuese, u treguan krereve te Shqiperise se Veriut se, me vezirin Bushatlli ne krye, pushteti politik dhe ekonomik i tyre si dhe vete jeta e tyre ishin vene ne rrezik. Tashme, nuk kishte dobi qendrimi i lekundur qe kishin mbajtur deri atehere. Duhej zgjedhur nje nga dy rruget: ose te pranonin zbatimin e reformave me gjithe pasojat e tyre, ose te ngrinin krye me arme ne dore kunder reformave per te mbrojtur sistemin veteqeverises, pushtetin e tyre krahinor.
    Pa kaluar me shume se nje vit, me 4 janar 1831, mberriti ne Shkoder fermani i sulltanit qe e kufizonte pushtetin e vezirit Bushatlli vetem ne sanxhakun e Shkodres. Qeverisja e sanxhakut te Ohrit, te Dukagjinit dhe te Elbasanit iu dha Mehmet Reshid pashes, i cili e kishte kerkuar si kusht per te shtrire reformat ne krahinat e Gegerise. Pervec kesaj, ky ferman e detyronte Mustafa Pashen te pranonte ne sanxhakun e tij, vendosjen e garnizoneve ushtarake te rregullta dhe carmatosjen e banoreve.
    Ketij urdhri te sulltanit nuk pranuan t'i bindeshin paria feudale, tregtaret e pasur, kreret e esnafeve, bajraktaret e malesive dhe kleriket kryesore myslimane te sanxhakut te Shkodres. Ata e shihnin ate si nje mase qe do te conte ne zhdukjen e veteqeverisjes krahinore, ose e asaj gjysme lirie qe kishin fituar ne rrjedhen e kohes, dhe, njeherazi ne nje nenshtrim te plote ndaj sundimit osman. Ne te vertete urdhri i sulltanit i vitit 1831 ishte nje pushtim i ri i vendit, i cili ndonese po realizohej pa lufte, do te sillte me pas konfliktin e armatosur, sepse populli nuk do te pranonte as vendosjen ne vend te garnizoneve osmane, e as te carmatosej. Prandaj perfaqesuesit e popullsise se Shkodres, vendosen qe, ne rast se do te perdorej dhuna nga Porta e Larte per zbatimin e reformave ne vendin e tyre, te rrembenin armet. Hapi i pare i kundershtimit ndaj vullnetit te sulltanit u be kur ata veshen perseri kostumet kombetare dhe zhveshen rrobat e hoqen festet qe u ishin imponuar nga Stambolli para tre vjeteve. Ne te njejten kohe kreret e sanxhakut te Shkodres i shprehen vezirit Bushatlli mirenjohjen dhe bindjen e tyre.
    Pasi siguroi mbeshtetjen e tyre dhe pasi beri per vete pashallaret kosovare, qe nuk e miratuan fermanin e 4 janarit 1831, Bushatlliu hodhi nje hap te dyte, urdheroi zevendesit e vet ne tre sanxhaket qe i hiqeshin, te mos ua dorezonin pushtetin perfaqesuesve te Vezirit te Madh. Por Mehmet Reshid pasha, qe e kishte parashikuar nje qendrese te tille, i doli perpara kesaj dhe i dergoi zevendesit e vet para se Bushatlliu te mund te fillonte te kundershtonte. Per rrjedhim, ata jo vetem moren ne duart e tyre pushtetin duke i debuar perfaqesuesit e vezirit te Shkodres, por konfiskuan dhe pasurite e ketyre. Pervec kesaj, ne Oher u bastis e u plackit saraji i Xheladin bej Ohrit dhe familja e tij u nxor jashte. Kurse ne Diber te njejtin fat pesoi motra e vezirit Bushatlli. Vetem ne Peje zevendesi i Vezirit te Madh Abdurrezak Pasha, hasi ne kundershtimin e banoreve te qytetit dhe e mori pushtetin me shume veshtiresi, pasi i la Sefedin pashe Gjakoves qeverisjen e Gjakoves dhe Alltun-Ilise.
    Mustafa Pashes, kunder te cilit u organizua edhe nje atentat per ta vrare, i dolen nga duart tre sanxhaket dhe me kete akt pashalleku i Shqiperise Veriore pesoi nje goditje te rende. Ne keto kushte Bushatlliu arriti ne perfundimin se rruga e vetme per rimekembjen e pashallekut, per mbrojtjen e pushtetit dhe te vetes se tij, ishte organizimi i kryengritjes se armatosur kunder pushtetit qendror, duke i dhene asaj karakterin e nje levizjeje te gjere kunder reformave, e cila do t'i siguronte aleate me te shumte. Keshtu do te mund te deboheshin nga Shqiperia Mehmet Reshid pasha e njerezit e tij dhe pushtuesit osmane ne pergjithesi. Ky ishte qellimi i vertete i kryengritjes. Ndonese ne dukje kryengritja, per te terhequr ne te dhe ne ndihme te shqiptareve edhe kombesite e tjera te Rumelise, paraqitej si antireformiste, ne te vertete kishte per qellim menjanimin e pushtimit osman, pra kishte karakter clirimtar. Shqiptaret nuk pranonin t'u nenshtroheshin me tej sundimtareve osmane, qe i mbanin te roberuar prej disa shekujsh. Mustafa Pasha hyri ne rrugen e kryengritjeve pasi nuk u mor parasysh ankesa qe i drejtoi sulltanit kunder Mehmet Reshid pashes, te cilin krahas te tjerave e akuzoi edhe per atentat kunder tij. Pas ketyre orvatjeve Bushatlliu u hodh ne rrugen e luftes. Porta e Larte, duke kembengulur ne zbatimin e reformave centralizuese, jo vetem nuk e mori parasysh ankesen e tij, por edhe perligji si te drejte e ne dobi te perforcimit te pushtetit qendror dhenien e tre sanxhakeve Vezirit te Madh. Bushatlliut i kerkohej te sakrifikonte pushtetin e vet ne vendin e vet, ndersa shqiptareve te pranonin pa kundershtim rivendosjen e sundimit te ushtrise dhe te funksionareve te sulltanit osman.
    Ne muajin shkurt, Mustafa Pashes, nepermjet qehajait Dervish bej Koplikut, i erdhi pergjigjja e feudaleve boshnjake, kundershtare te reformave, qe i kumtuan se do te bashkepunonin me te ne kryengritjen e armatosur dhe do t'i vinin ne ndihme me ushtrite e tyre. Pergjigje me te njejten permbajtje mori Mustafa Pasha edhe nga mjaft feudale te Rumelise, ku ziente pakenaqesia ndaj reformave.
    Por, qe te mund te ngrinte ne kembe nje ushtri te madhe, me te cilen do te sulmonte forcat osmane te Vezirit te Madh ne Manastir apo ne Janine, Mustafa Pasha kishte nevoje edhe per mjete financiare. Ai gjeti mbeshtetje te Mehmet Ali Pasha i Egjiptit, qe u tregua i gatshem ta ndihmonte me mjete financiare dhe fshehurazi, edhe me ushtri. Por pashallaret kosovare refuzuan ndihmen e pashait te Egjiptit, jo vetem pse repartet ushtarake egjiptiane ishin organizuar sipas modelit evropian, por edhe sepse e quanin te rrezikshme pranine e nje ushtrie te valiut te Egjiptit ne Shqiperi, i cili po te vinte kembe ne nje vend, veshtire se largohej me vullnetin e vet. Mehmet Ali Pasha i siguroi se merrte persiper shpenzimet e nje ushtrie prej 40 000 vetash. Ai ishte i interesuar per shperthimin e nje levizjeje te gjere ne Rumeli, sepse ne kete menyre do te fitonte mundesine te forconte me tej pushtetin e tij te pavarur dhe te sulmonte e te pushtonte Sirine.
    Edhe Milosh Obrenoviqi, princi i Serbise, premtoi t'i jepte Bushatlliut 500 000 groshe duke shpresuar se, ne rast fitoreje, veziri shkodran do t'i kthente krahinat qe i ishin shkeputur Serbise, te cilat sulltani ia kishte premtuar, por nuk po ia dorezonte. Mirepo ky princ u tregua dhe i pabese. Duke pasur si qellim te vetem te aneksonte treva te Kosoves, ai synonte ta arrinte kete pavaresisht se kush do ta fitonte luften, ndaj i ofroi edhe Portes se Larte ndihmen e tij ushtarake kunder shqiptareve dhe boshnjakeve qe u bashkuan me ta.
    Nderkaq, Mustafa Pasha siguroi asnjanesine e Malit te Zi ne kete konflikt me Stambollin. Keshtu u krijuan kushtet qe Bushatlliu te fillonte veprimet ushtarake te kryengritjes. Por, derisa u plotesuan kushtet per t'u hedhur ne sulm kunder Vezirit te Madh ne Manastir, Bushatlliu humbi nje kohe mjaft te cmuar.
    Me 27 mars 1831, pasi la ne Shkoder si zevendes te birin, dhe pasi dergoi ne keshtjellen e Lezhes municione per te perballuar ndonje zbarkim detar te forcave qeveritare, Mahmud Pasha doli nga qyteti. Meqe me 31 mars kishte parashikuar te ndodhej ne Prizren, u dergoi fjale boshnjakeve te arrinin gjate kesaj kohe ne Prishtine per t'u bashkuar me te. Ata nuk e respektuan afatin, por kjo nuk e pengoi Bushatlliun ta conte perpara kryengritjen. cdo lekundje a vonese do te sillte deshtimin e kryengritjes.
    Po ne kete kohe Bushatlliu shperndau nje thirrje, ne te cilen grishte popullsine per kryengritje. Thirrja u prit me miratim kudo. Per te pasur perkrahjen e shtresave te gjera popullore, ne thirrje, nder te tjera, kerkohej qe te mos prekej rajaja, qe nevojat e ushtrise te plotesoheshin duke blere sendet e domosdoshme dhe jo duke vene dore mbi pronat shteterore. Per te mos shkaktuar zemerimin e qeverive evropiane, ai deklaroi se edhe posta evropiane nuk do te cenohej.
    Me Bushatlliun u bashkua popullsia e Nishit, ndersa ajo e Sofjes, Filipopolit e Pazarxhikut, sipas lajmeve qe vinin prej andej, priste mberritjen e vezirit per t'u bashkuar me te.
    Ne Prizren u bashkuan me Mustafa Pashen pashallaret kosovare, Mahmud pashe Prizreni, Jashar pashe Prishtina, Hysen pashe Vranja etj. Pashai shkodran shpalli se pagesat e rekrutimit te ushtareve do te jepeshin sipas sistemit "burre per shtepi". Per t'i perballuar ato kishte marre premtimin e Mehmet Ali pashes se Egjiptit per nje ndihme financiare, ndersa princi Millosh Obrenoviqi do t'i jepte 250 000 groshe. Ne kete kohe edhe Kara Fejzi Ali beu, aleati i Bushatlliut, u gjend ne rrethin e Sofjes, me nje force te rendesishme kryengritese, me te cilen u bashkuan forcat e Bali Efendiut te Pazarxhikut, qe e kishin braktisur ate. Ne rreshtat e forcave qeveritare nuk pranonte, atehere, te rekrutohej njeri.
    I shqetesuar per shperthimin e kryengritjes shqiptare, Mehmet Reshid pasha u nis me 4 prill me 5 batalione nga Janina per ne Manastir, ndersa 3 te tjere i la ne Janine, ne Preveze dhe ne Oher. Gjate rruges kerkoi nga Porta e Larte perforcime te tjera ne ushtare te rregullt e ne armatime. Me te mberritur ne Manastir kerkoi nga sulltani shpalljen "fermanli" dhe denimin me vdekje te Mustafa Pashes, por jo te pasuesve te tij. Kete e beri me qellim qe t'u lihej atyre shteg per te kerkuar falje e per ta braktisur vezirin e Shkodres. Ai kerkoi njekohesisht dergimin e 4 batalioneve nga Edreneja ne Sofje dhe te nje pjese te flotes ushtarake ne bregdetin shqiptar.
    Nderkaq, sipas kerkeses se Vezirit te Madh, sulltani miratoi e shpalli fermanin, ku per Mustafa Pashen thuhej se "ai kishte ne gjak tradhtine, asnjehere s'ka qene besnik e i bindur me te vertete dhe tani e tregoi hapur natyren e fshehte te tij". U arrestua edhe perfaqesuesi i Mustafa Pashes ne Stamboll, Sulejman Beu. Nderkohe Shejhylislami, Abdyl Vehabi, nenshkroi fetvane, ne te cilen miratonte denimin me vdekje te vezirit kryengrites shqiptar te Shkodres.
    Me 10 prill 1831 forcat kryengritese te Gegerise mberriten ne Shkup. Shtabi i vezirit perpiloi planin e veprimeve luftarake, pavaresisht se boshnjaket nuk e mbajten premtimin dhe nuk u paraqiten. Prej andej Mustafa Pasha u dergoi letra mjaft feudaleve rumeliote si dhe atyre te Shqiperise Jugore ku kerkonte te bashkoheshin me te. Pervec te tjereve, ai ftoi te merrnin pjese ne kryengritje edhe Tahir Abazin, Xhelil aga Picarin. Mjaft feudale, si Emin agai i Qyprylise, Jusuf agai i Perlepit, Ali agai i Matit dhe Iljaz Poda, pranuan te merrnin pjese ne kryengritje, kurse Tahir Abazi e Xhelil aga Picari, duke pritur zhvillimin e ngjarjeve, nuk dhane ndonje pergjigje.
    Sipas planit te veprimeve luftarake, ushtria shqiptare prej rreth 16-18 mije vetash duhej te nisej me 15 prill nga Shkupi e ndare ne kete menyre: 4 000 veta te pararojes, nen komanden e Hasan Hotit do te canin rrugen drejt Qyprylise e Perlepit, 7-8 000 veta, te komanduar nga Sejfedin Pasha i Gjakoves do te niseshin ne drejtim te Sofjes per te pushtuar ate qytet bashke me forcat e Kara Fejzi Ali beut. Pas marrjes se Sofjes do te zihej derbendi Dudnice-Samoko per te vene nen kontroll rrugen e Manastirit. Luftetaret e tjere, nen komanden e Hivzi Pashes se Shkupit, Emin Pashes se Prizrenit, Jashar Pashes se Prishtines dhe Hysen Pashes se Vranjes, do te ndiqnin pararojen dhe do te gjendeshin ne Perlep me 20 prill. Pas tyre do te mberrinte veziri, i shoqeruar prej Mahmud pashe Prizrenit, Asllan pashe Pejes, Abdurrahman pashe Tetoves dhe Ismail pashe Leskovcit.
    Beteja e pare me forcat osmane te Mehmet Reshit pashes, u zhvillua me 21 prill 1831. Ky, i informuar se gjysma e forcave shqiptare ishte drejtuar per ne Sofje, vendosi te sulmonte ne befasi gjysmen tjeter me nje ushtri dy here me te madhe.
    Sulmi filloi ne te gdhire te 21 prillit, kur forca te medha ushtarake osmane goditen, gjysme ore larg Perlepit, pararojen e ushtrise shqiptare, qe nuk i beri dot balle mesymjes dhe u detyrua te lere pajisjet ne duart e armikut dhe te terhiqej tri-kater ore me tej, deri te hani i Babunes, ku gjendej pjesa kryesore e ushtrise shqiptare si dhe shtabi i saj me Mustafa pashe Bushatlliun ne krye. Por ky sukses i Mehmet Reshid pashes, lajmi per te cilin turqit e perhapen me shpejtesi ne perfaqesite diplomatike evropiane, nuk vazhdoi me tej. Sic theksonte veziri bushatlli ne letren derguar princ Miloshit me 24 prill, ushtria shqiptare prej 10 000 vetash e kundersulmoi ushtrine osmane, e theu dhe e deboi nga derbendi (gryka, vendkalimi - shen. i aut.) i Perlepit. Ky kundersulm u ndermor nga kryengritesit shqiptare ne Perlep me 21 prill. Kurse pjesa tjeter e ushtrise, qe ndodhej ne afersi te Sofjes e pushtoi kete qytet me 23 prill. Me urdhrin e posacem te Mustafa Pashes qe mban daten 30 prill 1831, u arrestuan dhe u derguan ne Nish kreret kryesore te ushtrise osmane te Sofjes.
    Por edhe fitoret e ushtrise shqiptare nuk zgjaten me shume se 14-15 dite. Nderkohe, Mustafa Pasha, meqe Stambolli hodhi kunder Sofjes se pushtuar nga shqiptaret forca te shumta osmane, i dergoi Kara Fejziut qe komandonte ushtrine e atjeshme, pjesen me te madhe te forcave qe dispononte dhe qendroi ne Babune vetem me 3 000 veta. Ai mendoi gabimisht se Veziri i Madh nuk do te guxonte ta sulmonte per shkak te disfates qe kishte pesuar, te dezertimeve te shumta ne radhet e ushtrise dhe pasi kishte shperthyer, me 18 prill, kryengritja ne Toskeri. Mirepo Mehmet Reshid pasha, pasi mesoi se Bushatlliu kishte rreth vetes nje force ushtarake te vogel, vendosi ta sulmonte ne vendqendrimin e tij ne Babune. Me 3 apo 4 maj, u zhvillua midis Perlepit e Qyprylise nje beteje e pergjakshme, e cila qe vendimtare per fatet e kryengritjes se Gegerise. Pas 5 ore lufte, forcat e Bushatlliut, duke qene te pakta ne numer pesuan disfate te plote. Vete veziri shkodran, i shoqeruar nga 100 kalores, u detyrua te largohej nga fusha e betejes ne drejtim te Shkupit.
    Megjithese kjo disfate e paparashikuar solli nje humbje te pjesshme per ushtrine shqiptare, shumica e se ciles ndodhej ne Sofje, lajmi per te u perhap si rrufe ne te gjithe Rumeline dhe demoralizoi perkrahesit e kryengritjes dhe vecanerisht forcat e armatosura shqiptare ne Sofje e ne Shqiperi. Duke synuar te ruanin te pakten privilegjet qe kishin, pashallaret shqiptare ndoqen shembullin e Hifzi Pashes se Shkupit, hoqen dore nga vazhdimi i luftes dhe shpejtuan te kerkonin falje duke perfituar nga fermani i sulltanit, si edhe nga premtimet qe Mehmet Reshid pasha u kishte derguar fshehurazi. Veziri i Madh nuk ngurroi t'i falte menjehere.
    I braktisur nga pashallaret qe i kthyen forcat neper krahinat e tyre, Kara Fejzi Ali beu u detyrua te largohej nga Sofja dhe ne krye te 2 000 luftetareve u drejtua per ne Nish. Por edhe aty morali i kryengritesve kishte rene, sepse ne hyrje te qytetit qene vendosur forcat osmane te pashes se Vidinit. Prandaj ai mori rrugen e maleve per te dale ne krahinat e Leskovcit. Ne Nish u kap edhe i besuari i Bushatlliut, Anton Jubani, me 250 000 groshe te tjera qe i kishte dhene princi Milosh, pas fitoreve te 21-23 prillit.
    Orvatjet qe Mustafa pashe Bushatlliu beri ne Shkup dhe ne Prizren per te ngritur nje ushtri te re, nuk dhane fryt. Ne keto kushte ai u nis drejt Shkodres, ku mberriti me 17-18 maj 1831. Ketu gjeti mbeshtetje te perkrahesit e programit te tij, ndaj filloi pergatitjen per t'i bere balle sulmit te ushtrive osmane qe mund te vinte nga toka e deti, furnizoi me armatime e rezerva ushqimore keshtjellat e Shkodres dhe te Lezhes dhe u kerkoi edhe boshnjakeve te bashkepunonin me te.
    Nderkaq ishin nisur nga Stambolli 5 anijet e para te flotes luftarake osmane qe do te bllokonin bregdetin shqiptar, kurse nga Sofja u hodhen drejt Shkodres rreth 30 000 ushtare nen komanden e Izet Pashes.
    Pasi nisi keto forca kunder vezirit kryengrites te Shkodres, Porta e Larte me 23 maj u komunikoi perfaqesuesve diplomatike evropiane se kishte vendosur ndeshkimin e Bushatlliut dhe kerkoi prej tyre qe te mos e strehonin ne vendet e tyre nese do te orvatej te arratisej. Pergatitjet e Mustafa Pashes per qendrese perkuan me levizjen kryengritese te Iljaz Podes dhe me nderhyrjen e nje ushtrie boshnjake ne Kosove, qe korri fitore mbi forcat e Haxhi Ahmet pashes ne afersi te Prishtines. Ne muajin korrik 1831 Prishtina ra ne duart e kapedan Hysen Gradashcevicit. Te gjitha keto ngjallen shpresa te shumica e shqiptareve, qe ishin kunder ripushtimit ushtarak te vendit nga Veziri i Madh. Per kete deshmoi edhe fakti se te gjithe ushtaret shqiptare, qe ishin mobilizuar ne radhet e forcave qeveritare te Haxhi Ahmet pashes, kaluan ne anen e forcave boshnjake, duke kontribuar ne fitoren e ketyre te fundit.
    Mirepo, zhvillimi i metejshem i ngjarjeve solli zhgenjimin e forcave kryengritese. Nen trysnine e flotes luftarake osmane, qe kercenoi me bombardim qytetet bregdetare dhe nen presionin e artilerise se rende te ushtrise osmane qe mberriti perreth keshtjelles se Lezhes, garnizoni i ketij qyteti u largua drejt Matit pa lufte. Pas kesaj u dorezuan edhe qytetet e Ulqinit dhe te Tivarit. Nderkohe edhe komanda e ushtrise boshnjake, qe e kishte njoftuar Mustafa Pashen se do t'i vinte ne ndihme per ta nxjerre nga rrethimi me 25 000 kalores, nuk e mbajti fjalen.
    Sipas marreveshjes qe ajo komande kishte bere me Dervish bej Koplikun, ushtria boshnjake dhe forcat shqiptare te vezirit te Shkodres do te godisnin bashkerisht forcat osmane. Por Mehmet Reshid pasha i doli perpara ketij rreziku, duke i premtuar kapedan Hysen Gradashcevicit postin e vezirit te Bosnjes dhe perjashtimin e ketij ejaleti nga sistemi i reformave centraliste. Ne keto kushte feudalet kryengrites boshnjake hoqen dore nga ndihma qe do t'i jepnin aleatit te tyre shqiptar dhe rane ne kurthin e Vezirit te Madh, i cili, pasi te nenshtronte levizjen kryengritese ne Shqiperi, qe sipas vleresimit te sulltanit perbente rrezikun kryesor, do te hidhej me te gjitha forcat kunder kryengritesve boshnjake.
    Ne keto rrethana Stambolli perqendroi rreth Shkodres forca te shumta. Ushtrise se Izet Pashes iu shtuan edhe ajo e Gjiritzade Mehmet pashes, si dhe ato te Hysen pashe cermenit, qe u afruan ne Shkup nga Edreneja.
    E bindur se qendresa e Bushatlliut do te zgjaste, Porta e Larte u orvat ta shuante sa me pare kryengritjen, qe mund te perhapej jo vetem ne gjithe Shqiperine, por edhe ne Bosnje e prej andej ne tere Rumeline. Prandaj Stambolli, qysh ne muajin korrik, kur forcat osmane po ngushtonin gjithnje e me shume rrethimin e Mustafa Pashes, beri traktativa per marreveshje me te. Si fillim i tyre sherbeu nje leter e Hysen pashe cermenit, drejtuar Bushatlliut, ne te cilen kerkonte te dinte shkaqet dhe qellimet e kryengritjes shqiptare. Mustafa Pasha, qe kishte filluar te lekundej, perfitoi nga rasti dhe duke mbuluar shkaqet e verteta te kryengritjes, parashtroi si shkak qendrimin armiqesor te Vezirit te Madh ndaj popullit shqiptar dhe ndaj tij. Kjo, shkruante ai, i beri shqiptaret te bashkoheshin dhe te ngriheshin ne lufte per ta debuar ate me force. Edhe bashkepunimi shqiptaro-boshnjak, theksonte Mustafa Pasha, nuk perfaqesonte ndonje komplot kunder pushtetit, dhe se, kreret shqiptare dhe ata boshnjake, te perfshire ne kete bashkepunim, i uronin sulltanit gjithe te mirat dhe shpresonin se ai nuk do te lejonte shkaterrimin e popujve shqiptare e boshnjake per interesat e nje njeriu, te Vezirit te Madh. Bushatlliu theksoi keshtu se ishte per mbylljen e konfliktit ne menyre paqesore. Por ne te njejten kohe, tregoi se ishte ende i forte dhe se kishte mbeshtetjen e perkrahesve te vet jashte keshtjelles.
    Naten e 5 gushtit 1831, 2 000 malesore, duke bashkepunuar me disa qindra qytetare, munden te hynin ne qytetin e Shkodres. Ky veprim perbente me teper nje orvatje per te mbjelle faren e dezertimit ne radhet e ushtrise osmane, sesa nje perpjekje per clirimin e te rrethuarve.
    Pergjigjja qe veziri kryengrites i Shkodres i dha Hysen pashe cermenit, lehtesoi marreveshjen e Stambollit me Mustafa Pashen. Edhe ky, pasi ra rrufeja me 25 gusht ne nje depo municionesh, e shihte marreveshjen si te vetmen rruge shpetimi. Drejt saj po i shtynin te dyja palet edhe Fuqite e Medha qe i keshilluan te merreshin vesh. Sulltan Mahmudi II nuk ngurroi t'i kumtonte Bushatlliut, me ane te Vezirit te Madh, se po te dorezohej, te hiqte dore nga pushteti i tij ne Shqiperi dhe te pranonte te jetonte ne Stamboll, ai do ta falte dhe do ta mbante ne sherbim me nderime ne perputhje me poziten e tij te larte. Megjithese mund ta vazhdonte qendresen edhe per disa kohe dhe t'i shkepuste keshtu Portes faljen duke ruajtur qeverisjen e vendit, Mustafa Pasha pranoi te kapitullonte, ashtu sic kishte bere edhe Iljaz Poda ne Jug pak kohe para tij. Me 7 nentor ai u dorezua ne duart e kundershtarit te tij te vjeter, Mehmet Reshid pashes. Sipas urdhrave te sulltanit, ky e trajtoi me nderime dhe e percolli per ne Stamboll bashke me dy djemte dhe me 10 sherbetore, duke e vene nen kujdesin e komandantit te gardes perandorake, Ahmet Pashes, qe ishte derguar ne Shkoder posacerisht per kete mision. Edhe ne Stamboll Mustafa Pasha u prit me nderime si nje personalitet me rendesi e jo si rebel dhe u strehua ne nje pallat te pergatitur posacerisht per te e familjaret e tij. Vete sulltani e priti disa here ne audienca te vecanta.
    Me kapitullimin e Mustafa pashe Bushatlliut, ashtu sic njoftuan edhe perfaqesuesit e shteteve evropiane, mori fund "revolta e Shqiperise", mori fund kryengritja e armatosur per vetevendosje ne Shqiperi, kurse pas doreheqjes se tij nga pushteti krahinor i trasheguar, u shemb perfundimisht Pashalleku i Shkodres si nje formacion shteteror shqiptar, qe kishte hyre ne rrugen e shnderrimit ne nje shtet shqiptar.
    Deshtimi i levizjes per veteqeverisjen tregoi se feudalet shqiptare, ne kushtet kur ne vend mungonin edhe premisat e nevojshme ekonomike, shoqerore dhe politike per nje levizje te pergjithshme clirimtare, nuk qene ne gjendje te permbushnin detyren historike te bashkimit politik te popullsise shqiptare dhe te territoreve te saj ne nje njesi te vetme shteterore dhe t'i shkepusnin ato nga sundimi osman. Ata nuk arriten as edhe te marrin ato te drejta veteqeverisese, te cilat disa nga krahinat e Shqiperise i gezonin prej kohesh. Pasi shtypen levizjen e feudaleve shqiptare per veteqeverisjen e vendit, osmanllinjte vendosen ne Shqiperi "nje pushtet te dyte", pasi ai i meparshmi ishte tronditur nga lufta qe zgjati disa dhjetera vjet.
    Ne menyre te vecante, me deshtimin e orvatjes qe Mustafa pashe Bushatlliu beri ne vitet 30 per te ngritur ne kryengritje popujt e shtypur te Ballkanit (te Rumelise), qe vuanin ende nen zgjedhen osmane, jo vetem shqiptaret, por edhe keta popuj te Ballkanit humben nje nga mundesite qe u krijua per clirimin nga zgjedha osmane, per te debuar nga Ballkani pushtuesin shekullor osman dhe per te formuar shtetet e tyre te pavarura kombetare.
    Ne Shqiperi, ashtu si ne vendet e tjera te Ballkanit, detyra e clirimit kombetar te popullit shqiptar i kaloi per zgjidhje epokes se re historike qe celi shek. XIX, Rilindjes Kombetare Shqiptare.

  14. #49
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


  15. #50
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU V

    KULTURA DHE ARSIMI Ne SHEK. XVI-XVIII

    Letersia shqiptare ne shek. XVI-XVII
    Pas vdekjes se Skenderbeut (1468) dhe renies se keshtjellave te fundit te qendreses shqiptare (1468-1479), per popullin shqiptar nisi nje periudhe e gjate pushtimi gati peseshekullore, pasojat e te cilit u ndien ne gjithe jeten e vendit. Invazioni osman dhe lufterat shkretuese qe turqit i imponuan popullit shqiptar, krahas te tjerave i sollen deme te medha edhe kultures shqiptare. U nderprene proceset e natyrshme te zhvillimit ekonomiko-shoqeror e kulturor dhe vendi hyri ne nje sistem marredheniesh te prapambetura, ne nje faze historikisht te kapercyer prej tij. Humbja e forcave te gjalla njerezore, eksodi biblik i dhjetera mijera banoreve te tokave shqiptare qe moren arratine per t`i shpetuar zgjedhes osmane, shkaterrimi i vendit, rrenimi i shume qyteteve, vatra te rendesishme te kultures, qe groposen nen germadhat e tyre vlera te medha kulturore (monumente te arkitektures e vepra te artit, dokumente te shkruara e arkiva te tera etj.), te krijuara nga shqiptaret gjate shekujve, u duk se sollen nje shkreti ne jeten e vendit. Shqiptaret kishin hyre ne nje roberi te rende qe, bashke me zhdukjen e vlerave shpirterore, rrezikonte te sillte humbjen e identitetit dhe zhdukjen e tyre si popull. Pervec kesaj, kultura shqiptare u vu nen trysnine e asaj turko-arabe. Sundimtaret osmane, bashke me islamizimin ne mase te popullsise shqiptare, nepermjet nje diskriminimi te gjithanshem kombetar dhe politik te shqiptareve synonin t'i shkombetarizonin, t'i asimilonin dhe t'i turqizonin ata.
    Procesi i zhvillimit kulturor te shqiptareve pesoi nje thyerje, por nuk u nderpre krejtesisht. Nga nje ane, tradita e nje qyteterimi dhe e nje kulture te hershme dhe ekzistenca e shqipes, nje nga gjuhet me te lashta te kontinentit qe i dallonte shqiptaret prej popujve te tjere perreth e, nga ana tjeter, ekzistenca e nje qendrese kunder pushtuesit, qe shfaqej me shperthimin e kryengritjeve te herepashershme antiosmane, ishin faktoret qe mundesuan mbijetesen e nje kulture tradicionale, materiale e shpirterore, gojore dhe te kultivuar, si dhe zhvillimin e nje letersie te shkruar ne gjuhen shqipe, sidomos nga shek. XVI e ketej.
    Ne prag te pushtimit osman populli shqiptar kishte arritur te dilte si nje etni dhe kombesi e dalluar, me kulturen e tij te vecante, te shprehur ne menyren e jeteses, ne arkitekture dhe ne veprat e artit, ne ruajtjen e gjuhes dhe ne krijimtarine popullore. Me zhvillimet ekonomiko-shoqerore dhe kulturore shqiptaret nuk mbeten pas popujve fqinje te pellgut te Adriatikut e te Gadishullit Ballkanik. Ne kulturen dhe ne mendimin shqiptar kishin nisur te hynin idete e Rilindjes evropiane, ne to u ndie ndikimi i levizjes se madhe te Humanizmit.
    Kur pushtimi osman e beri te pamundur lulezimin e kultures humaniste ne vend, ajo pjese e inteligjencies shqiptare qe ishte formuar nen ndikimin e kesaj levizjeje, emigroi jashte vendit dhe e zhvilloi veprimtarine e saj ne viset e huaja ku u vendos, kryesisht pertej Adriatikut. Prej saj u shquan figura qe bene emer ne boten humaniste, si historianet Marin Barleci (1458-1512) dhe Marin Becikemi (1468-1526), ndersa Gjon Gazulli (1400-1465), Leonik Tomeu (1456-1531), Mikel Maruli (shek. XV), Maksim Artioti (1480-1556) u dalluan ne fusha te ndryshme te shkences, te artit e te filozofise.
    Por vendin e pare midis tyre e ze Marin Barleci, historiani i pare i madh shqiptar, autori i vepres se njohur "Historia de vita et gestis Scanderbegi epirotarum principis" (Historia e jetes dhe e bemave te Skenderbeut, princit te epiroteve), botuar ne Rome midis viteve 1508-1510. Kjo veper u perkthye ne shume gjuhe te botes dhe u be burim i nje literature te gjere per Gjergj Kastriotin-Skenderbeun. Vepra eshte shkruar ne frymen e humanizmit, me nje stil te ngritur e emocional permes te cilit himnizohet Skenderbeu si luftetar i lirise, si mbrojtes i krishterimit dhe si njeri. Me gjithe teprimet, duke qene bashkekohes i ngjarjeve, Barleci ka sjelle ne vepren e tij frymen e kohes dhe te dhena historike qe i qendrojne kritikes. E shkruar ne latinisht, e cila ishte ne ate kohe gjuha universale e kultures, vepra e Barlecit ka ne qender boten shqiptare dhe i perket kultures e letersise se popullit, qe shkroi me luften e tij nje nga faqet me te ndritura te historise se tij, duke u bere gardhi i pathyeshem qe pengoi vershimin e osmaneve pertej brigjeve te Adriatikut.
    Edhe perpjekjet qe nje pjese e klerit beri, per nevojat e jetes shpirterore e konfesionale ne vend, per te shpetuar besimin e krishtere nga vershimi i islamit, paten jo vetem nje kuptim fetar, por dhe atdhetar. Duke mbrojtur fene e krishtere, ne kushtet kur gati dy te tretat e popullates ne fund te shek. XVII ishin konvertuar ne fene islame, klerike, si Gjon Buzuku, Pjeter Budi, Frang Bardhi e Pjeter Bogdani, me veprimtarine e tyre kishtare e letrare-kulturore synonin te menjanonin rrezikun e asimilimit te shqiptareve nga pushtuesi i ri. Ndryshimi drastik i struktures fetare dhe masat e pushtuesit per nenshtrimin e popullates vendase dhe rrafshimin e vecorive te saj etnike, nxiten qendresen e shqiptareve edhe ne fushen e kultures. Kultura shqiptare pati nje zhvillim te vetin, te brendshem, sado te penguar, edhe ne kushtet e pushtimit disashekullor osman, nen trysnine e botes kulturore te orientit, qe ushtroi nje ndikim te thelle e te gjithanshem ne te, por pa arritur te shtype natyren shqiptare te kultures vendase.
    Qendresa ne fushen e kultures u shpreh ne radhe te pare permes levrimit te shqipes ne leme te botimeve te teksteve kishtare, kryesisht te qarkut konfesional katolik, ne veri, por dhe ortodoks, ne jug.
    Reforma Protestante ne Evrope kishte gjalleruar shpresat e zhvillimit te gjuhes e te tradites letrare vendase dhe ne kete klime prifti katolik Dom Gjon Buzuku botoi me 1555 nje "Meshar" shqip me pjese te perkthyera nga ungjilli, rituali dhe liturgjia. Vepra duhet te jete vene ne listen e librave te ndaluar (index) nga Kunderreforma, e cila me vendimet e koncilit te Trentit me 1562 lejonte te ktheheshin ne gjuhet e folura te vendit vetem katekizma (libra mesimi fetar), por jo libra liturgjie, sic ishte "Meshari". Me kete veper Buzuku hidhte nje hap te madh historik, duke dashur te ngreje shqipen ne rangun e nje gjuhe liturgjie. "Meshari" i Gjon Buzukut ka rendesine e te parit monument si liber te dokumentuar te shqipes se shkruar ne shek. XVI, si dhe rendesine e nje nisme qe hapte udhen e levrimit te metejshem te gjuhes shqipe permes perkthimit te teksteve kishtare, cka do t`i ndihmonte nje procesi sado te ngadalshem, por me pasoja te medha, perdorimit te shqipes ne sherbesat fetare dhe kombetarizimit te kishes ne Shqiperi.
    Nga libri i Buzukut njihet vetem nje kopje e cunguar qe ruhet ne Biblioteken e Vatikanit. Vepres i mungojne fletet e para, nder to dhe fleta e pare me titullin dhe vendin e botimit. Per kete te fundit, Eqrem cabej, qe botoi me 1968 tekstin e plote te njohur te vepres, me kritere te rrepta tekstologjike shkencore, i permbahet mendimit te albanologut francez Mario Rok, se shtypshkronja ku u shtyp libri, duhet te kete qene venedikase ose e burimit venedikas e se ka shume gjasa qe libri te jete shtypur ne Venedik.
    Gjuha e vepres se Buzukut eshte gegerishtja e shek. XVI, por me nje perpjekje te vetedijshme te autorit per ta ngritur ne nje shkalle mbidialektore. Perkthimi nuk eshte mbeshtetur mbi nje tekst te vetem origjinal, por mbi tri modele te ndryshme: latinisht, italisht e serbokroatisht dhe kjo i ka dhene Buzukut liri me te madhe. Per te perballuar lenden qe perktheu ai eshte nisur nga shqipja popullore, duke vene ne perdorim gurra te gjalla te gjuhes amtare. Kjo e ben gjuhen e tekstit te rrjedhshme, vise-vise me nje bukuri stilistike gjuhesore te rralle; dallohen sidomos psalmet qe mbeten shprehja e nje shqipeje klasike. "Kemi te bejme pikesepari, pohon cabej, me nje gjuhe letrare, prodhim dhe i nje zhvillimi te meparme te shkrimit dhe te perpunimit nga ana e ketij shkrimtari, i perpjekjes individuale per te ngritur te folet popullor ne nje shkalle me te larte te perdorimit".
    Libri i Buzukut eshte shkruar me alfabetin latin te tipit gjysme gotik. Per pese tinguj te shqipes qe nuk i ka latinishtja autori perdor shkronja te perngjashme me ato te alfabetit cirilik.
    Vepra u shkrua per t`u ardhur ne ndihme klerikeve vendes dhe per ta pajisur kishen katolike shqiptare me nje liber qe te permbushte nevojat e perditshme te sherbimeve fetare. Por ajo u shkrua dhe "nse dashunit se botes sane", sic shkruan autori ne pasthenien e vepres, pra dhe nga dashuria per polemin e vet. Sidoqofte botimi i librit, sic ka vene ne dukje prof. Eqrem cabej, i kalon caqet e literatures dhe merr vleren e nje dokumenti historik, jo vetem per gjendjen e shqipes ne shek. XVI, por dhe si "deshmi letrare e levizjes fetare katolike te shek. XVI ne vendin tone".
    I se njejtes kohe eshte nje doreshkrim shqip toskerisht, i quajtur Ungjilli i Pashkeve, i cili deshmon perpjekjet per perdorimin e shqipes edhe ne sherbesat kishtare te ritit ortodoks.
    Ne kohen kur ne Shqiperi nisen te vinin edhe misionare katolike, sidomos nxenes te kolegjit te Loretos, per organizimin e shkollave fillore prane kuvendeve dhe famullive te tyre, per nevojat e ketyre shkollave, nje prift tjeter katolik Pjeter Budi (1566-1622) botoi njera pas tjetres "Dottrina Cristiana", 1618 (Doktrina e Kreshtene), "Rituale Romanum" 1621 (Rituali Roman) dhe "Specchio di Confessione" 1621 (Pasqyra e t'rrefyemit). Sikurse shkruante ai, qellimi i botimit te ketyre veprave ishte "t`u vije ndihme ketyre popujve dhe vete prifterinjve me shembella te pershpirtshme, duke shkruar vazhdimisht libra ne gjuhen e tyre". Te tria veprat jane ne pjesen me te madhe perkthime te lira katekizmash, komente sakramentesh te rrefimit dhe ligjerata qe i perkasin po atij, si dhe poezi fetare. Autori here pas here fut ne mes te kesaj lende fetare edhe pjese qe flasin per realitetin shqiptar, duke shprehur dhe ndjenjat e tij atdhetare.
    Budi me vepren e tij shenon nje hap perpara ne letersine shqipe, sepse me te kemi shkrimtarin e pare te prozes origjinale dhe vjershetorin e pare te letersise shqipe me nje prodhim me afer 3 300 vargje, te gjitha pershtatje nga latinishtja e italishtja, po shume here nje pershtatje e lire me vlera stili.
    Pjeter Budi pati disa pergjegjesi te larta ne hierarkine kishtare, deri ne ate te Peshkopit te Sapes dhe te Sardes (krahina qe i pergjigjen Zadrimes se sotme) dhe te Zevendesit te Pergjithshem te Serbise, ku u emerua nga sinodi kishtar, me 1599, detyre qe e mbajti per 17 vjet. Por krahas veprimtarise kishtare ai u angazhua dhe ne disa projekte te guximshme per organizimin e nje levizjeje clirimtare antiosmane. Letra qe ai i dergon me 1621, kur eshte Peshkop i Sapes dhe i Sardes, Kardinal Gocadinit eshte nje nga dokumentet me te rendesishme te historise sone kombetare te shek. XVII, deshmi e aspiratave per liri te shqiptareve dhe e vetedijes se tyre per te luftuar te bashkuar, pa dallime fetare e krahinore kunder zgjedhes osmane. Letra paraqet nje projekt te gjere per clirimin e Shqiperise. Permes saj kuptohet se Budi pati marre persiper rolin e promotorit te bashkimit kombetar dhe te organizatorit e te veprimtarit te shquar te levizjes clirimtare.
    Gjate veprimtarise se tij kishtare e atdhetare Budi ra ne konflikt edhe me disa klerike te huaj, sidomos pas vendimit qe mori mbledhja e klerit shqiptar te peshkopates se Shkodres, Zadrimes e Lezhes, e organizuar prej tij me 1622, per te mos pranuar asnje peshkop me kombesi te huaj. Nuk shkoi shume kohe dhe ai u mbyt, si u tha, aksidentalisht ne lumin Drin. Vdekja e tij ne keto kushte le shteg per te dyshuar se nuk ka qene aksidentale.
    Autor i trete i rendesishem i letersise shqiptare te shek. XVI-XVII te zhvilluar ne Veri, eshte Frang Bardhi (1606-1643). Ai ze nje vend te vecante ne levizjen kulturore e letrare te kohes, sepse veprat e tij lidhen me shume me traditen e humanizmit. Lindi ne Kallmet te Zadrimes, studimet teologjike i kreu ne kolegjin e Loretos e te Propaganda Fides ne Itali dhe punoi si klerik. Si dhe Budi, ai hyri ne konflikt me kleriket e huaj dhe mendoi e punoi per t`u ardhur ne ndihme vendit te vet e popullit te vet dhe klerit vendes. Ne nje relacion qe i dergon Papes me 1641, Bardhi shpreh shqetesimin e nje atdhetari qe e vuan roberine e pushtuesit osman, i mbushur me urrejtje ndaj mizorive te tij dhe me shpresa per ndihme nga Vatikani. Relacioni ka edhe vleren e nje dokumenti historik me te dhena per jeten e banoreve te krahinave, ku ai ushtroi detyren e klerikut, per gjendjen e tyre ekonomike dhe shpirterore nen zgjedhen e huaj dhe per zakonet e popullit.
    Por veprat me te rendesishme te Frang Bardhit jane "Dictionarium latino-epiroticum" (Fjalor latinisht-shqip), botuar me 1635 dhe nje veper per Skenderbene e shkruar ne latinisht dhe e botuar ne Venedik me 1636 me titull "Georgius Castriotus Epirensia, vulgo Scanderbeg..." (Gjergj Kastrioti, Epiroti, i quajtur pergjithesisht Skanderbeg, princi shume trim e i pathyeshem i Epiroteve qe u kthehet bashkatdhetareve e atdheut te vet, nga Frano Bardhi).
    Fjalori u hartua per t`u ardhur ne ndihme klerikeve shqiptare qe nuk e dinin latinishten, por nuk mungoi ne kete pune dhe frymezimi nga ndjenja e dashurise per shqipen. Ne parathenien e vepres ai shenon se me te donte te ndihmonte gjuhen tone "qe po bdarete e po bastardhonete sa me pare te ve" (qe po humbet e po prishet me te kaluar te kohes). Vepra e Bardhit hapi udhen ne historine e fjaloreve te shqipes, duke qene i pari i ketij lloji. Ai permban rreth 2 500 fjale te zgjedhura nga fondi kryesor i gjuhes. Kjo veper i hapi udhen edhe nje dege tjeter te dijes shqiptare, folkloristikes, sepse ne te jane perfshire mbi 100 proverba, shumica origjinale dhe vetem pak te perkthyera.
    Vepra tjeter eshte nje apologji, nje mbrojtje qe i ben Bardhi shqiptaresise se Skenderbeut. Kjo veper eshte shkruar prej autorit ne valen e zemerimit, brenda dy javeve, si pergjigje dhene peshkopit te Bosnjes, Tomko Marnavic, i cili ne nje liber latinisht botuar me 1631, e nxirrte Skenderbeun me origjine boshnjake.
    Kjo e ben librin e Bardhit nje veper historike dhe polemike. Bardhi zoteron shume mire lenden historike dhe e njeh mire dokumentacionin perkates; ai, sic shkruan Mario Roku, di te beje kritiken e dokumenteve, di te argumentoje tezat e veta, me nje stil energjik, te shkathet e here-here emfatik per shkak te vete argumentit qe trajton.
    Njeri me kulture te gjere dhe me mendje te mprehte, Frang Bardhi, duke vazhduar traditen e Barlecit ne fushe te historiografise skenderbejane dhe duke hapur udhe te re ne fushe te leksikografise e te gjurmimeve etnologjike, u be nje figure e shquar e kultures shqiptare te shek. XVII.
    Perfaqesuesi i fundit dhe me i shquari i letersise shqiptare te shek. XVI-XVII eshte Pjeter Bogdani (1625-1689). Ishte nga Guri i Hasit, katund ne afersi te Prizrenit. Pas studimeve te mesme ne kolegjin ilirik te Loretos, kreu studimet e larta ne kolegjin e Propaganda Fides, po ne Itali, ku mori dhe titullin e doktorit ne filozofi e teologji. Pati detyra te ndryshme kishtare: ne krye meshtar ne famulline katolike te Prizrenit, pastaj peshkop i Shkodres, i ngarkuar njekohesisht dhe me administrimin e kryepeshkopates se Tivarit dhe ne fund kryepeshkop i kishes katolike shqiptare te Shkupit. Jetoi vazhdimisht i perndjekur nga pushtuesit per shkak te veprimtarise se tij aktive kishtare e atdhetare. Per t`u shpetuar ketyre ndjekjeve per nje kohe iu desh te merrte malet e te jetonte i fshehur. Por kjo e ndihmoi te njihte nga afer gjendjen e popullit te vet nen zgjedhen osmane, te vendoste lidhje me malesoret e kreret e tyre per veprime te perbashketa kunder sunduesve osmane, si dhe te mblidhte te dhena per vendet ku kalonte, te njihte doket dhe traditat e popullit, gojedhenat, folklorin dhe gjuhen popullore. Me 1685 u kthye perfundimisht ne Kosove dhe u vu ne krye te levizjes clirimtare antiosmane qe shpertheu atje me 1689, vit ne te cilin edhe vdiq ne Prishtine i prekur nga epidemia e koleres.
    Veprimtaria politike, kishtare e letrare e Bogdanit u zhvillua ne tri fronte: per mbrojtjen e kombesise se tij nga asimilimi osman, nga asimilimi serb dhe nga asimilimi grek. Relacionet e shumta qe i ka derguar Bogdani Vatikanit deshmojne per aspektet e kesaj lufte te panderprere prej tij dhe perbejne nje korpus me rendesi dokumentesh per historine dhe gjeografine historike te Shqiperise se kohes dhe te disa krahinave te tjera kufitare.
    Vepra kryesore e tij eshte libri ne dy vellime "Cuneus Prophetarum" ("ceta e profeteve"), botuar ne Padove me 1685. Teksti eshte dhene ne dy shtylla per cdo faqe, shqip e italisht.
    "ceta e profeteve" eshte nje traktat teologjik-filozofik qe trajton, duke shkrire te dhena nga burime te ndryshme, ceshtje kryesore te teologjise dhe nje histori biblike te plote, si dhe probleme te nderlikuara te skolastikes, te kozmogonise, te astronomise, te pedagogjise etj. Me kete veper Bogdani solli ne kulturen shqiptare frymen humaniste dhe vleresoi rolin e dijes e te kultures ne jeten e njeriut.
    Nga ana tjeter, me vepren e Bogdanit letersia dhe gjuha letrare shqipe hodhen nje hap te madh perpara, sepse ajo eshte e para veper origjinale e prozes shqipe dhe jo nje perkthim a pershtatje, si veprat para saj. Kjo veper mund te quhet laboratori me i madh i perpunimit te vetedijshem e mjeshteror te shqipes mesjetare. Per ta bere shqipen te afte te shprehte koncepte te veshtira teologjike e filozofike, Bogdanit iu desh pune e madhe per te njohur e shfrytezuar mjetet e lashta te gjuhes shqipe, arsenalin e saj bashkekohor, visarin e pasur leksikor dhe mundesite e vlerat potenciale qe ruante gjuha popullore. Si rezultat i kesaj perpjekjeje krijuese, ne penen e Bogdanit shqipja ka fituar vlera te reja stili. Kjo e ben vepren e Bogdanit te jete perpjekja e pare dhe e mirefillte per diferencimin e stileve funksionale ne shqipen letrare.
    Me idete e saj iluministe, me frymen humaniste dhe me gjuhen e saj te paster e te perpunuar, ajo qendron me afer Rilindjes dhe njerezve te saj, te cilet e cmuan dhe u mbeshteten ne shembullin dhe ne traditen qe ajo krijoi.
    Ne ngulimet e arberesheve te Italise tradita e shkrimit shqip nis me katekizmen e priftit Leke Matrenga (1569-1619) "E mbsuame e kreshtere" (1592). Ky liber, i dyti monument i shqipes se shkruar, pas "Mesharit" te Gj. Buzukut, eshte perkthim i nje katekizme, i shkruar me alfabetin latin, me rendesi edhe per te ndjekur zhvillimin historik te te folmeve arbereshe ne Kalabri.

  16. #51
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU V

    KULTURA DHE ARSIMI Ne SHEK. XVI-XVIII

    Letersia shqiptare gjate shek. XVIII
    Gjate shek. XVIII ne zhvillimin e kultures dhe te letersise shqiptare u shfaqen dukuri te reja. Keto dukuri u percaktuan nga nje varg faktoresh te jetes ekonomike, politike e kulturore te vendit. Ne radhe te pare zhvillimi i forcave te brendshme prodhuese, i ekonomise monetare, solli me vete lindjen e shtresave te reja tregtare-zejtare, te cilat ishin te interesuara per nje zhvillim te pavarur ekonomik e kulturor. Me kete lidhet forcimi i prirjes per perdorimin e shqipes se shkruar jo vetem ne sferen kishtare, por dhe ne veprimtarine e perditshme ekonomike. Kjo kerkonte pa dyshim perdorimin e alfabeteve te vecanta per shqipen, qe e dallonin ate nga gjuhet e tjera, por objektivisht edhe per ta shkeputur me se fundi levizjen kulturore ne Shqiperi nga zhvillimi i varur prej kulturave te huaja, sidomos osmane e greke. Me forcimin e kesaj prirjeje shpjegohen nismat e nje anonimi nga Elbasani, te Koste Beratit, te Grigor Voskopojarit, mitropolit i Durresit nga viti 1769 dhe te Theodor Haxhifilipit (rreth vitit 1730-1805) nga Elbasani, i njohur me emrin Dhaskal Todri, qe krijuan alfabete te posacme te shqipes. Ky i fundit nismen e tij e pagoi me jeten e tij duke mbetur i vrare, pa arritur te ngrinte nje shtypshkronje ne Elbasan qe do te botonte vepra shqip.
    Gjate ketij shekulli njohu nje gjallerim me te madh literatura e qarkut kulturor konfesional ortodoks e mysliman. Anonimi i Elbasanit solli ne shqip copa te ungjillit, si dhe Grigor Voskopojari, kurse Dhaskal Todri solli ne shqip "Dhiaten e vjeter dhe te re", ndonese nuk arriti ta botonte. Keto perpjekje u shumuan ne shekullin pasues me botimin me 1827 te tekstit te plote te "Dhiates se re" te perkthyer nga Vangjel Meksi dhe te redaktuara nga Grigor Gjirokastriti, si dhe me korpusin e madh te perkthimeve fetare te Konstandin Kristoforidhit (1827-1895) ne dy dialektet e shqipes.
    Qyteti i Voskopojes ne kete shekull u be nje qender e rendesishme kulturore, me nje levizje te gjere arsimore e me institucione perkatese.
    Edhe pse letersia qe u zhvillua ne Voskopoje ishte kryesisht ne gjuhen greke, nevoja per t`i vene gardh rrezikut te asimilimit, beri te pashmangshme edhe perdorimin e gjuhes amtare, duke inkurajuar objektivisht zhvillimin e kulturave kombetare. Ne shkollat e Voskopojes u perdoren edhe shqipja e arumanishtja per mesimin e greqishtes.
    Dukuria me e rendesishme e zhvillimit letrar ne Shqiperi gjate shek.XVIII eshte poezia shqipe me alfabet arab, qe u quajt poezia e bejtexhinjve. Kjo ishte nje dukuri kontradiktore, sepse ne te poetet bejtexhi shprehen nga nje ane, prirjen per ta dalluar veten nga kombesite e tjera permes shkrimit te shqipes, si gjuhe e poezise se tyre, nga ana tjeter, ata ishin nen ndikimin e forte te kultures orientale dhe te moralit islam.
    Pas perhapjes se gjere te islamizmit, ne Shqiperi ne shek. XVIII u ngrit nje rrjet i gjere institucionesh arsimore e kulturore islame, mejtepet e medresete ku jepej feja islame, letersite orientale ne gjuhet osmane e arabe. Numri i njerezve te shkolluar ne keto institucione u rrit, duke formuar keshtu nje shtrese intelektualesh te brumosur me kulturen dhe ideologjine e pushtuesit. Prej kesaj shtrese dolen poetet bejtexhinj, qe sollen ne krijimtarine e tyre idete e fese e te moralit islam, te shprehura me nje gjuhe te mbytur nga orientalizmat. Ata e shkruan shqipen me alfabet arab, ndoqen modelet e poezise orientale dhe rimoren kryesisht motivet e atyre letersive.
    Megjithate krijimtaria e bejtexhinjve pati rendesi per zhvillimin e letersise shqipe nga disa ane. Ne radhe te pare, sepse permes saj shqipja beri jeten e vet te shkruar, edhe pse me alfabet arab, ne nje kohe kur tradita e letersise fetare-katolike te shek. XVI-XVII ishte fashitur dhe tradita e letersise kishtare ortodokse ne jug ishte fare e kufizuar, edhe kur shqipja u shkrua me alfabetin grek ose me alfabete te krijuara enkas. Duke shkruar ne gjuhen shqipe poetet bejtexhinj deshmonin vetedijen e kombesise se tyre; ata e dallonin veten nga popujt e tjere te perandorise, si kombesi me gjuhen e vet te vecante.
    Nga ana tjeter, edhe pse e mbeshtetur ne motivet dhe modelet e poezise orientale, ajo nuk mund te ishte e shkeputur nga trualli ku lindi, nga bota e njeriut shqiptar. Per pasoje ajo u tregua e ndjeshme edhe ndaj perjetimeve te individit dhe ndaj konflikteve te tij morale me institucionet e kohes. Ne kete veshtrim krijimtaria e bejtexhinjve shenon nje hap perpara ne zhvillimin e brendshem te poezise shqipe. Duke mbetur jo vetem ne kufijte kronologjike te letersise se vjeter, por edhe brenda caqeve te permbajtjes se saj, ajo perseri e kaperceu ate ne disa drejtime. Me te nisi trajtimi ne rrafsh te gjere i temes laike dhe pasqyrimi i disa elementeve te jetes shqiptare te kohes.
    Me rendesi te vecante eshte shkeputja e saj nga letersia e vjeter, si akt krijimi. Poezia e bejtexhinjve nuk ploteson funksione didaktike, utilitare, ajo eshte produkt i perjetimeve subjektive dhe i frymezimit krijues, sepse solli ne traditen poetike shqipe boten subjektive te individit, edhe kur zhytet ne mjegullen e misticizmit ose shkeputet prej saj, edhe kur ngrihet ne spekulacione metafizike ose zbret ne toke, duke trajtuar disa ane te jetes dhe te realitetit te kohes.
    Krijimtaria e bejtexhinjve u shfaq si nje rryme e gjere poetike qe u shtri ne te gjitha trevat shqiptare. Ajo ishte rezultat i zhvillimit te jetes intelektuale ne disa qytete e qendra te medha shqiptare, si Berati, Elbasani, Prishtina, Shkodra, Prizreni, Tetova, Gjakova, Gjirokastra, Kolonja, Frasheri, Konispoli etj.
    Nje nga me te shquarit perfaqesues te saj eshte Nezim Frakulla (vdekur me 1760) nga Berati. Ai eshte autor i shume poezive turqisht, arabisht e persisht, por vepra e tij kryesore eshte "Divani" shqip qe thyen skemen tradicionale te divaneve orientale, sepse, krahas motiveve te njohura ne to, poeti solli disa aspekte te jetes se kohes ne Shqiperi. Nje pjese e mire e vjershave te tij jane gazelet, ku i kendohet bukurise e dashurise, por nuk mungojne dhe vjersha me nota kritike per disa vese morale e dukuri negative te kohes.
    Bashkekohes me te eshte dhe Sulejman Naibi (vdekur me 1772) po nga Berati. Edhe ky shkroi nje "Divan". Vjershat e pakta qe njohim prej tij jane te frymezuara e me vlera artistike. Ndryshe nga poete te tjere myslimane, ai shkruan me nje shqipe me te paster e me te lakuar.
    Tahir Efendi Gjakova (fundi i shek. XVIII-shek. XIX) hartoi nje veper shqip, ne vargje dhe ne proze, me titullin "Emni Vehbije" qe permban porosi e keshilla ne frymen e moralit islam. Vepra u botua me 1835 ne Stamboll, kuptohet me alfabetin arab. Ajo paraqet interes si dokument gjuhesor i te folmes se Gjakoves.
    Muhamet Kycyku (1784-1844) nga Konispoli eshte autor i dy poemave me subjekt me motive biblike e kuranike "Erveheja" dhe "Jusufi e Zelihaja", te pershkuara nga fryma e moralit islam. Poeti qe me krijimtarine e tij qendron me afer jetes se kohes eshte Hasan Zyko Kamberi (shek. XVIII-XIX) nga Starja e Kolonjes. eshte autor i nje "Mevludi" dhe i shume poezive lirike, me teme shoqerore e erotike. I lidhur me jeten e fshatit dhe jo me jeten orientale te qyteteve e mjediseve feudale, ai pasqyroi ne poezine e tij halle dhe dilema te njeriut te varfer, zakone e probleme shoqerore te kohes. Vjersha me e fuqishme e tij eshte "Paraja", nje satire e forte ndaj realitetit te korruptuar dhe ndaj rolit shkaterrues te parase. Vjershat e Hasan Zyko Kamberit kane gjurmet e ndikimit te tradites poetike popullore dhe jane shkruar me nje gjuhe me te paster, afer se folmes popullore.
    Poezia e bejtexhinjve mbeti brenda disa mjediseve te mbyllura dhe shterroi gradualisht perpara zhvillimit te nje letersie te re te shekullit qe erdhi, te frymezuar nga idete e Rilindjes. Ajo mbijetoi pertej shekullit te saj per arsye historike te njohura vetem ne disa qendra kulturore e fetare te Kosoves.
    *
    * *
    Gjate shek. XVIII pati nje gjallerim te levizjes letrare e kulturore edhe te arbereshet e Italise. Autori me i shquar i letersise arbereshe te ketij shekulli eshte Jul Variboba (1724-1788), i cili botoi me 1762 vepren "Gjella e Shen Merise virgjer" nje poemth qe shtjellon jeten e Marise dhe te Krishtit, e pershkuar nga nje note humanizmi tokesor e lirizmi te vetvetishem, e shkruar ne frymen e poezise popullore, me nje ngjyrese lokale. Vepra ka rendesi si nje krijim artistik i frymezuar qe shenoi kercenimin nga kuadri i ngushte didaktik-utilitar, drejt nje letersie me vlera te dukshme artistike.
    Midis autoreve arbereshe te ketij shekulli duhen permendur edhe poetet Nikolle Brankati (1675-1741), Nikolle Filja (1691-1769) dhe Nikolle Keta (1742-1803). Ky i fundit eshte edhe autor i nje vepre historiko-etnografike me titull "Thesar njoftimesh per maqedonasit", qe u botua pjeserisht te revista "La Sicilia" (Palermo, 1867).
    Letersia e shek. XVI-XVIII ka rendesi jo vetem si etapa e pare e zhvillimit te letersise shqiptare, por edhe sepse ajo vuri bazat e shkrimit shqip.

  17. #52
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU V

    KULTURA DHE ARSIMI Ne SHEK. XVI-XVIII

    Shkolla dhe arsimi ne tokat shqiptare (shek. XVI-XVII)
    Perandoria Osmane nuk njihte ne zoterimet e veta kombesi, por vetem komunitete fetare - myslimanet, rumet (ortodokset) dhe latinet (katoliket). Rrjedhimisht edhe shqiptaret ishin grupuar ne keto tri komunitete fetare dhe nuk njiheshin si nje njesi kombetare me vete. Atyre u lejohej ushtrimi i funksioneve arsimore-kulturore vetem ne gjuhet turko-osmane, greke dhe latine-italiane. Ndersa te popujt fqinje ortodokse sllave u ruajt, kunder vullnetit te Patrikanes greke, tradita e perdorimit te gjuhes popullore ne kishe e ne arsim, shqiptaret ishin privuar nga perdorimi i gjuhes amtare shqipe ne kisha e ne arsim. Pervec kesaj, komunitetet e tyre fetare ishin te varura nga tri qendra te ndryshme te huaja kishtare e kulturore.
    Institucionet kryesore arsimore qe u ngriten ne periudhen e sundimit osman ne Shqiperi, ishin shkollat e komuniteteve myslimane, me mesim ne gjuhet turko-osmane dhe arabe. Ne fillim te shek. XVI, me te ardhurat qe vinin nga pasurite e vakefuara te feudaleve dhe besimtareve te tjere te pasur myslimane, u hapen ne disa qendra te Shqiperise, kryesisht prane xhamive, shkolla fillore ose mektepe. Ketu mesuesit-hoxhallare u mesonin nxenesve leximin e librit te shenjte, te kuranit, dhe pak shkrim me shkronja arabe. Ne shek. XVII, kur ndodhi islamizimi masiv i shqiptareve, filloi te shtohej numri i mektepeve qe hasen tani edhe ne disa fshatra. Prane mektepeve ne qytetet kryesore te vendit u celen edhe shkolla te nje shkalle me te larte, medresete, ku nxenesit mesonin gramatiken dhe leksikun e arabishtes, te persishtes dhe te osmanishtes, retoriken e letersise orientale dhe doktrinen islame. Numri i nxenesve te tyre ishte i kufizuar. Ne keto medrese pergatiteshin kleriket qe sherbenin ne institucionet e kultit islamik dhe ne aparatin shteteror. Ne tokat shqiptare u krijua keshtu nje shtrese intelektualesh te pajisur me kulture islame, disa prej te cileve kishin studiuar edhe ne medresete e Stambollit, te Aleksandrise ose te Bagdatit.
    Me e veshtire ishte gjendja e arsimit te popullsise se krishtere, e cila nuk gezonte mbeshtetjen e shtetit dhe i nenshtrohej diskriminimit. Ortodokset dhe katoliket kishin pak shkolla fillore (fetare) qe ishin ngritur zakonisht prane ndonje manastiri ose kishe dhe ne raste te vecanta prane ndonje fshati. Edhe ata pak nxenes qe i frekuentonin ato ishin te paracaktuar, kryesisht, per t'u bere klerike. Mesuesit ishin gjithashtu klerike, ndersa programi i tyre perbehej nga lende krejtesisht fetare.
    Shkollat e komunitetit ortodoks, qe funksiononin ne Shqiperi qysh nga shek. XVI-XVII, ishin nen mbrojtjen e Patrikanes se Stambollit, ndaj paten nje jete me te qendrueshme. Mesimi ne keto shkolla jepej greqisht, ne gjuhen e kishes. Fondet per mbajtjen e tyre formoheshin nga dhuratat e besimtareve per kishen dhe qysh nga gjysma e dyte e shek. XVII edhe nga kontributi financiar qe jepnin esnafet ortodokse te qyteteve per kete qellim. Per pergatitjen e mesuesve patrikana kishte organizuar shkolla ne Malin Atos dhe ne Stamboll.
    Shkollat katolike ishin nen drejtimin e kishes se Romes dhe kishin si detyre te pergatisnin mesues-klerike. Si mesues sherbenin klerike shqiptare e te huaj, te pergatitur ne kolegje te vecanta, sic ishte p.sh. Kolegji Ilirik ne Loreto. Kur misionaret e Romes vune re se veprimtaria e tyre ne Shqiperi nuk po jepte rezultatet qe priteshin, per shkak se zhvillohej latinisht ose italisht dhe jo ne gjuhen e popullit, Roma filloi te perdorte edhe gjuhen shqipe ne shkollat fetare katolike. Ne keto rrethana u hapen disa shkolla te tilla, ku mesohej edhe gjuha shqipe dhe ku sherbenin si tekste mesimore katekizmat e hartuar nga shkrimtare klerike si Pjeter Budi. Keto ishin ngritur kryesisht prane famullive dhe manastireve. Nje shkolle e tille funksiononte ne vitet 1628-1675 ne Pedhane dhe po ne ate kohe edhe ne Blinisht (te dyja ne rrethin e Lezhes), si dhe ne Kurbin (rrethi i Krujes). Ne 1669-1670 funksiononte nje shkolle katolike ne gjuhen shqipe edhe ne Himare. Ne Pedhane e ne Blinisht u krijuan me vone edhe shkolla me te larta, gjimnaze, ku perdorej gjithashtu gjuha shqipe. Keto shkolla u ngriten nga murgj franceskane. Shkolla te mesme shqipe katolike u hapen edhe ne Janieve te Kosoves (1671), ne Velje te Mirdites (1699), ne qytetin e Shkodres (1699). Ne keto shkolla te mesme nxenesit, qe ishin destinuar per t'u bere klerike, studionin teologjine, gjuhet latine e italiane dhe disa prej tyre dergoheshin per studime me te larta ne Itali.
    Mesimi i gjuhes shqipe ne keto shkolla, edhe pse teper i kufizuar, ishte ne interes te popullsise vendase, qe i perkrahte ato. Keshtu gjimnazi i Blinishtit u ngrit me kerkesen e krereve te vendit dhe kur ne vitin 1648 shkolla e Pedhanes u rrafshua nga nje ekspedite ndeshkimore osmane, banoret e fshatit e rindertuan ate perseri.
    Zhvillimi i arsimit ne gjuhen shqipe ne shek. XVII u pengua per shkak te ndjekjeve te qeveritareve osmane. Megjithate, ne shek. XVII, ne shtresat e larta te shoqerise shqiptare ishte zgjeruar rrethi i njerezve te mesuar. Por edhe keta, te pergatitur ne institucione fetare ne gjuhet e medha te kultures, ne latinisht, greqisht ose ne arabisht, parapelqenin te perdornin keto gjuhe. Ne cerekun e pare te shek. XVII Pjeter Budi shprehej shume ashper per nje pjese te madhe te klerit te larte katolik shqiptar, qe tregohej indiferent dhe mosperfilles ndaj levrimit te gjuhes shqipe, si dhe ndaj gjendjes se mjerueshme kulturore te popullit shqiptar.
    Ne vitin 1622 kisha katolike krijoi institucionin me emrin "De Propaganda Fide" me qender ne Rome. Ky ngriti disa shkolla per pergatitjen e klerikeve shqiptare, si Kolegji ilirik i Fermos (1633), qe drejtohej nga misionaret jezuite, shkolla e Montorinos ne Rome, nen drejtimin e misionareve franceskane dhe dy shkolla per nxenesit nen drejtimin e bazilianeve, njera ne Grota Ferra afer Romes dhe tjetra ne nje koloni arbereshe te Sicilise. Rrethana me te favorshme per arsimin shqip u krijuan, kur ne fronin e papes hipi Klementi XI, me origjine shqiptare. Me nismen e tij u mblodh me 1703 Koncili i peshkopeve te Shqiperise, qe njihet me emrin "Koncili i Arberit", i cili vendosi te perhapte letersine fetare ne gjuhen shqipe. Tete vjet me vone, me 1711, ne shkollen e Montorinos ne Rome u hap katedra e gjuhes shqipe.

  18. #53
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU V

    KULTURA DHE ARSIMI Ne SHEK. XVI-XVIII

    Arsimi dhe kultura ne qytetin e Voskopojes
    Ne shek. XVIII, nje sere qytetesh shqiptare, si Shkodra, Prizreni, Prishtina, Elbasani, Berati njohen nje zhvillim kulturor te dukshem per kohen e pushtimit osman, u pajisen me shkolla dhe me vepra te arkitektures artistike. Ky zhvillim qe me i theksuar ne qytetin malor te Voskopojes, nje nga me te rendesishmit e vendit ne ate kohe.
    Voskopoja, sot fshat ne jugperendim te Korces, ne saje te zejtarise dhe te tregtise, qe nga fundi i shek. XVII kishte marre trajten e nje qyteti qe po ecte shpejt perpara. Ne fillimin e shek. XVIII ka pasur rreth 25 000-30 000 banore. Si qender e nje krahine etnikisht shqiptare, Voskopoja banohej ne shumice nga shqiptaret, por kishte edhe popullsi vllahe (arumune).
    Kulmin e lulezimit ky qytet e arriti ne vitet 1720-1769. Ndryshe nga qytetet e tjera qe administroheshin e shfrytezoheshin nga ajanet feudale, Voskopoja gezonte nje fare autonomie: ajo administrohej nga koxhobashet e vet, te cilet vareshin nga organet e pushtetit qendror osman. Nje rrethane e tille lejoi qe te ardhurat e realizuara te shkonin, ne pjesen me te madhe, ne dobi te zhvillimit zejtar e tregtar te qytetit. Nga ana tjeter, duke reshperuar dendur me vendet e Ballkanit e te Evropes Perendimore dhe Qendrore, voskopojaret paten krijuar atje agjenci te tyre, me pas edhe disa koloni, si ne Vjene e Budapest, ne Mishkolc etj., te Perandorise Austro-Hungareze. Prej ketyre kolonive, qe mbanin lidhje te vijueshme me vendlindjen, Voskopojen, po dhe me qendra te tjera ne Shqiperine e Mesme dhe te Jugut, depertuan ndikime te ndryshme kulturore-mendore te Evropes se perparuar.
    Voskopoja u be nje nga qendrat kulturore me te perparuara te Shqiperise dhe te Ballkanit ne teresi ne shek. XVIII. Por, sulmet e perseritura grabitqare te feudaleve perreth, ne gjysmen e dyte te shek. XVIII, ne kohen e anarkise feudale, shkaktuan rrenimin katastrofal te qytetit aq te zhvilluar, duke e kthyer ate ne gjendjen e nje fshati me 1 000 banore. Sulmi me i rende ka qene ai i vitit 1769. Shumica derrmuese e voskopojareve moren atehere arratine, u perndane dhe u vendosen ne qytetet e tjera te Shqiperise, ne vendet e Ballkanit, ne Greqi dhe ne Maqedoni po sidomos ne viset danubiane, ato austro-hungareze dhe rumune.
    Ne fillim te shek. XVIII, ne qendrat e Shqiperise Jugore, per shkak se osmanet ndalonin mesimin e shqipes, nisi te perhapet me shume se ne te kaluaren arsimi ne gjuhen greke. Ne Voskopoje shkolla greqisht u cel me 1710. Ketu mesonin jo vetem femijet e qytetit, por edhe nga krahinat perreth, disa edhe nga viset me te largeta. Shkollen e drejtonte kleri dhe mbahej me mjetet financiare te esnafeve dhe te tregtareve te qytetit. Per t`iu pergjigjur nevojave ne rritje te zhvillimit ekonomik te banoreve, shkolla fillore e Voskopojes u ngrit me 1740 ne shkallen e nje gjimnazi dhe u quajt Akademia e Re, duke marre tiparet e nje shkolle laike.
    Me 1720, qyteti ishte pajisur edhe me nje shtypshkronje, ku u shtypen libra fetare-kishtare dhe ndonje liber mesimi.
    Zhvillimi i arsimit dhe i kultures ne Voskopoje ndodhi nen ndikimin e levizjes iluministe te Evropes Perendimore, ku prinin mendimtare si Volteri, Rusoi, Didroi etj. Megjithate, ne rrethanat e sundimit te feudalizmit, kjo levizje e perparuar nuk gjeti kushte te favorshme zhvillimi ne Shqiperi.
    Levizja mendore ne Voskopoje shenoi nje hap me rendesi ne krahasim me misticizmin si dhe me skolastiken aristoteliane mesjetare, qe deri atehere kishte zoteruar ne Kishen e Lindjes. Nder perhapesit e ideve te reja ne Ballkan ishin mendimtaret e kohes, si greket Metod Antrakiti, Evgjen Bullgari e te tjere, qe u luftuan nga Patriarkana greke e Fanarit. Rektori i pare i Akademise se Re ne Voskopoje ishte Sevast Leontiadhi, kosturiot. Pasues te tyre kane qene vendesit, voskopojaret Theodhor Kavaljoti, qe drejtoi Akademine pas Leontiadhit, Grigor Voskopojari, qe ishte zevendesrektor, si dhe autor e redaktor i librave qe botonte shtypshkronja e qytetit, dijetari Mihal Gorari e te tjere.
    Bartesit e ideve iluministe te Akademise se Re te Voskopojes rane ndesh me Patriarkanen e Stambollit dhe me Malin e Shenjte, qe ngulmonin ne paprekshmerine e traditave dogmatike te kishes ne fushen e arsimit e te kultures. Por idete e reja perparimtare depertonin megjithate ne shkollat qe u shtuan nder te krishteret e Shqiperise se Mesme dhe te Jugut, edhe pse keto qene nen drejtimin e klerit. Ato ide i beri te veta edhe nje pjese e avancuar e klerit, qe luftoi dhe u rrezikua per to nga kisha. Megjithese si gjuhe mesimi ishte greqishtja ne shkollat e Voskopojes mesohej edhe gjuha shqipe e pas saj vllahishtja.
    Zhvillimi i kultures ne Voskopoje shenoi nje hap me rendesi ne perparimin e pergjithshem kulturor te vendit. Duke futur shkencen pozitive ne programet mesimore, dijetaret voskopojare i dhane nje goditje konservatorizmit te kultures feudale dhe kontribuan ne lindjen e iluminizmit shqiptar. Voskopoja u be nje qender ndikuese edhe per viset perqark, por edhe me larg, ne Greqi e Maqedoni. Ne Voskopoje vinin te mesonin djem nga Vithkuqi, Berati, Elbasani dhe qendra te tjera te Shqiperise, shumica e te cileve beheshin mesues ne vendlindjet e tyre. Te tille kane qene Theodhor Haxhifilipi ose Dhaskal Todri i Elbasanit, Koste Ikonomi i Beratit, Evstrat Vithkuqari me shoke, qe vepruan ne shek. XVIII-XIX.
    Disa prej tyre qene nder veprimtaret dhe personalitetet me te njohur ne ate qytet dhe ne mbare vendin. Nje nder ta ishte edhe Theodhor Kavaljoti, filozof qe jetoi ne vitet 1728-1789. Shkroi traktate si "Logjika" (1749), "Frika" (1752) dhe "Metafizika". Sic tregon emri i tij, por edhe shqipja me te cilen ai shkroi (me elemente te dialektit verior), i perkiste nje familjeje me origjine nga Shqiperia e Mesme, nga Kavaja. Ne vepren e tij "Protopiria" (Liber fillestar mesimi, Venedik 1770), Kavaljoti botoi edhe nje fjalor tri gjuhesh, me mbi nje mije fjale greqishte, shqipe dhe vllahishte te krahasuara. Edhe voskopojari Dhanil Adam Haxhi (rreth 1754-1825), ne "Isagogjine" e tij ("Mesime fillestare", Venedik 1802), rreshton bisedime te krahasuara ne po ato tri gjuhe.
    Ne vitin 1762, Grigor Voskopojari (fundi i shek. XVII-1772), te cilin e hasim ne fillim te shek. XVIII ne Berat, ku me sa duket kishte origjinen e tij, kishte perfunduar shqiperimin e te dyja Dhiatave (te se Vjetres e te se Rese). Ishte ky nje aksion shume i madh, qe kishte te bente me perkthimin ne gjuhen e vendit te librave baze te kishes. Liturgjia ne kisha pjeserisht thuhej me kohe edhe ne shqip. Kjo vazhdoi edhe ne shek. XVIII, edhe me pas. Ne procesin mesimor te shkolles se drejtuar nga kleri hynte dhe shqipja, se pari permes teksteve fetare, qe zinin vendin me te madh ne programet, por edhe permes lendeve te tjera. Ne tekstin e Theodhor Bogomilit (njohur me shume si Anonimi i Elbasanit), i shek. XVII, perfshihet edhe nje predikim i lire fetar. Dhaskal Todri na ka lene edhe nje fabul te shqiperuar te Ezopit. Edhe Koste Ikonomi hartoi tekste tri gjuhesh (ne greqishte te vjeter, ne ate te re dhe ne shqip). Keto tekste i ka perdorur edhe mesuesi vithkuqar Koste Cepi (shek. XVIII-XIX), prej te cilit i njohim te kopjuara. Ai ka dhene mesim jo vetem ne vendlindje, por edhe ne Elbasan e gjetiu.
    Grigor Voskopojari shkruante me nje alfabet origjinal, si edhe Bogomili, qe e kishte shpikur vete per shqipen qe shkroi. Te njejten gje beri edhe Dhaskal Todri, ndofta nen ndikimin e Bogomilit, por edhe te Grigorit, te cilin e pati mesues ne Voskopoje. Edhe ky perdori nje alfabet origjinal, qe e shpiku vete e qe u perhap edhe ne njerez te tjere ne Elbasan. Njihen edhe te tjera alfabete origjinale te shqipes ne Shqiperine e Jugut, si ne Gjirokaster, Janine etj. Keto perbejne fakte me rendesi per levrimin e shqipes si gjuhe me vete, qe kerkonte edhe nje alfabet me vete. Grigori u be kryepeshkop i Durresit dhe u njoh edhe si Grigori i Durresit, por ai ka jetuar edhe ne Elbasan.
    Keshtu, Voskopoja ishte edhe qender e levrimit te shqipes. Kete gjuhe nuk e shkruanin vetem Kavaljoti, Adam Haxhiu dhe Grigori, por edhe te tjere, duke arritur te shqiperoheshin Dhiatat ne ate qytet, te perdorej jo vetem alfabeti grek, por edhe nje alfabet i krijuar posacerisht per shqipen.

  19. #54
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore

    KREU V

    KULTURA DHE ARSIMI Ne SHEK. XVI-XVIII

    Arkitektura ne shek. XV-XVIII
    Ne shek. XV-XVIII, ne territorin e Shqiperise u zhvilluan gjini te ndryshme te arkitektures, duke filluar qe nga ndertimet me karakter mbrojtes, ndertimet shoqerore dhe ato te kultit islam, arkitektura kishtare postbizantine dhe se fundi banesat popullore.
    Ne shek. XVI kishte perfunduar ndertimi i sistemit te fortifikimit nga ana e turqve dhe ishin ngritur nje sere qendrash te reja administrative. Ndertimi i fortesave vazhdoi ne ato zona ku kishte trazira, kryesisht ne afersi te bregdetit. Ne dhjetevjecaret e pare te shek. XVI u ndertua nje sisem fortifikimi prane detit Jon, ndersa ne vitin 1574 keshtjella e Ishmit ne veri te Durresit. Keshtjellat osmane te kesaj periudhe ne pergjithesi nuk u pergjigjeshin kerkesave te kohes; ne kushtet e perdorimit ne stil te gjere te armes se artilerise, ato ishin ndertuar per te permbushur detyra lokale perballe nje armiku te paarmatosur. Ne kete kuptim ato qendronin larg fortesave per artileri te mesit te shek. XV.
    Por nje perjashtim ben keshtjella e Vlores e ndertuar nga sulltan Sulejmani ne vitin 1531, per ta pasur ate si baze ushtarake dhe kantier ndertimi anijesh per zbarkimin e tyre ne Pulje te Italise. Keshtjella ndodhej prane skeles se sotme te qytetit, rreth 150 m larg bregut te detit. Ajo ka pasur formen e nje tetekendeshi te rregullt me gjatesi brinjesh 90 m dhe nje siperfaqe prej 3,5 ha. Muret rrethoheshin nga nje hendek i mbushur me uje qe kishte nje gjeresi prej 30-40 m. Ky hendek qe rrethonte keshtjellen nga ana e tokes, lidhej me detin nepermjet dy mengeve.
    Muret te punuara me gure te latuar kishin nje gjeresi prej 5,60 m dhe lartesi rreth 15 m. Keshtjella ishte e pajisur me kulla poligonale e drejtkendeshe, me ura te levizshme para hyrjeve dhe me nje kryekulle prane murit qe shihte nga deti. Kjo e fundit ishte nje kulle cilindrike, masive qe mbizoteronte mbi gjithe ndertimet e tjera me lartesine e saj te madhe. Kulla ishte 7-kateshe dhe mbulohej me nje kupole te veshur me plumb mbi nje tambur te ulet poligonal. Brenda kulles gjendeshin magazina dhe banesa e komandantit te keshtjelles. Ajo ishte e ngjashme me kullen e bardhe te Selanikut, Kullen e Rumeli-Hisarit dhe kullen qendrore ne Kastel de Mare ne Modon. Keshtjella e Vlores ishte pa dyshim nje nga ndertimet ushtarake me te arritura te Perandorise Osmane. Udhetari osman i shek. XVII Evlia celebiu shkruan se "ata qe s'kane pare fortesat e Sekedinit, Benderit dhe Vlores nuk kane dijeni mbi mjeshterine e osmaneve". celebiu thote gjithashtu se arkitekt i keshtjelles se Vlores ishte Sinani, autori i kulles se bardhe te Selanikut.
    Ngaqe vemendja ishte perqendruar me teper ne ndertimet mbrojtese, qe pushtuesit i ngrinin per nevojat e tyre ushtarake, ndertimet e tjera te nje fare rendesie arkitektonike, qofte dhe ato te kultit mysliman fillojne te duken vetem nga fundi i shek. XV.
    Faltoret e para te kultit islam ishin ne stil te importuar, por shume shpejt filloi te ndihet ne to ndikimi i arkitektures vendase. Duke ruajtur te njejten ide arkitekturore (planimetrike e vellimore), qe lidhej me destinacionin e ketyre ndertimeve, hetohen dhe vecanti qe verehen shpeshhere ne trajtimin dekorativ te fasadave, ne futjen me veshtiresi te disa elementeve ndertimore e zbukurues si harku, ne forme lundre etj. Me kalimin e kohes keto dallime thellohen duke u shtrire deri diku edhe ne formulimin e shtrirjes planimetrike. Ato harmonizohen gjithnje e me teper me arkitekturen popullore dhe ansamblet e qyteteve tona mesjetare. Elemente te arkitektures popullore fillojne te futen ne objektet e kultit edhe ne gdhendjen e elementeve prej druri te interiereve etj.
    Xhamite e para sherbenin per garnizonet ushtarake dhe ndertoheshin mbi portat e keshtjellave, sic qene ato ne keshtjellen e Elbasanit, Tepelenes, Bashtoves etj., qe ishin te thjeshta si ndertesa dhe mbuloheshin me cati druri.
    Por duke filluar qe nga vitet e fundit te shek. XV kristalizohet nje arkitekture e mirefillte ne ndertimin e xhamive. Nga ana tipologjike ato mund te ndahen ne dy grupe te medha. Ato te tipit me cati druri (Berat, Elbasan, Gjirokaster) dhe te tipit salle me kupole, shembulli i pare i te cilave eshte xhamia e Mirahorit ne Korce e ndertuar ne vitin 1494. Pothuajse te gjitha xhamite kane qene pajisur me portike. Fillimisht portiket ndertoheshin me mure guri te mbuluara me qemere e kupola, si ne xhamine e Mirahorit (Korce), sipas modeleve te xhamive te Stambollit. Por gjate shek. XVII e sidomos ne shek. XVIII-XIX perdoren gjithnje e me shume hajatet me strukture druri qe zinin siperfaqe te medha (Kavaje, Berat, Tirane). Hapesira e brendshme e xhamive ishte me shume drite, muret dhe kupolat ishin shpesh te mbuluara me piktura murale.
    Per vlerat e tyre arkitektonike dhe dekorative dallohen xhamia e Mirahorit 1496 (Korce), Xhamia e Plumbit 1553-1554 (Berat), xhamia e Muradijes, shek. XVI (Vlore), xhamia e Ethem Beut 1794 (Tirane), Xhamia e Plumbit 1773-1774 (Shkoder), xhamia e Daut Pashes 1605 (Prizren), Xhamia Mbret fundi i shek XV (Elbasan), xhamia e Nazireshtes 1600 (Elbasan), xhamia e Gjin Aleksit shek. XV (Delvine), xhamia e Allajbegise shek. XVI (Peshkopi), Xhamia e Beqareve shek. XVIII (Berat), kompleksi i Xhamise dhe i Sahatit ne Peqin 1820 etj.
    Nje gjini tjeter ndertimesh kulti qe u perhap ne kete periudhe ishin teqete. Prej tyre vlen te permendet teqeja e Xhelvetive ne qytetin e Beratit, pjese e nje kompleksi te perbere nga Xhamia Mbret, konaket e banimit dhe vete teqeja e Sheh Qerimit, e ndertuar ne fund te shek. XVIII. Ajo shquhet per trajtimin me hijeshi te fasadave me nje teknike ndertimi te persosur me gure te skuadruar, per vellimet e barazpeshuara dhe per vlerat e larta artistike te tavanit te gdhendur ne dru e te pikturuar.
    Nga tyrbet qe ndertoheshin si mauzole per persona te shquar te fese bektashiane, prane teqeve apo te vecuara vlen te permendim tyrben e Tasllojes ne Kruje, e cila shquhet kryesisht per pikturen murale.
    Nje gjini e vecante ndertimore ishin hanet, te cilat sherbenin per buajtje te tregtareve qe vinin nga zonat fshatare apo edhe nga qytete te tjera. Per t'u permendur eshte Hani i Elbasanit ne pazarin e vjeter te qytetit te Korces, ku qendronin kryesisht tregtare nga Elbasani.
    Prane pazareve, por edhe ne brendesi te lagjeve te qyteteve, u ndertuan nje sere hamamesh (banje turke), te cilat u sherbenin si tregtareve qe vinin me mallrat e tyre ne ditet e pazarit, ashtu edhe banoreve te qytetit. Te tilla jane hamamet ne Elbasan, Kruje, Shkoder, Durres etj.
    Pushtimi osman shenoi mbylljen e nje periudhe te gjate arkitektonike me tiparet e veta specifike ne gjinine e ndertimeve te kultit te krishtere. Kjo tradite e lashte ne arkitekturen e ndertimeve te kultit te krishtere rishfaqet ne momentin e volitshem. Duke filluar nga gjysma e dyte e shek. XVI deri ne fillim te shek. XIX ndertohet nje numer i madh kishash ne territorin e Shqiperise.
    Ne kete periudhe trashegohen mjaft parime figurative dhe konstruktive te ndertimeve bizantine, por me nje interpretim me te lire te tipave dhe formave, ne perputhje me rrethanat e reja ekonomiko-shoqerore, duke ndjekur nje rruge te veten te zhvillimit dhe duke arritur shpeshhere ne konceptime arkitektonike te vecanta. Ishte kjo nje periudhe e vecante arkitektonike, e njohur si arkitektura pasbizantine, e cila ka fillimet e veta, arritjet me te shquara dhe renien e saj.
    Ne baze te formulimit planimetrik dhe kompozimit vellimor, ndertimet pasbizantine mund te ndahen ne tri grupe te medha: 1- Kisha nje nefeshe, 2 - Kisha me strukture ne forme kryqi me kupole dhe, 3 - Bazilika. Keta tipa nuk perputhen gjithnje me shtresezimin kohor dhe ndarjen krahinore, por ata percaktohen me teper nga kushtet te caktuara ne krahina dhe vende te vecanta.
    Tipi i pare i kishave te mbuluara me cati druri me tjegulla apo me rrasa jane te thjeshta ne ndertim dhe me pak te kushtueshme. Keto kisha u ndertuan qe ne periudhen e pare te pushtimit osman dhe duke qene pak te kushtueshme, i gjejme kudo dhe ne cdo kohe. Megjithese ato nuk dallohen per vlerat arkitektonike, shume prej tyre ruajne piktura te nje niveli te larte artistik. Te tilla jane: kisha e Shen Kollit ne Shelcan (gjysma e pare e shek. XVI), Shen e Premtja (1554) dhe Shen Kolli (1604) ne rrethin e Elbasanit, Shen Thanasi ne Pece (1525), Shen Gjergji ne Leshnice te Siperme (1525) ne rrethin e Sarandes, Shen Mitri (1607) dhe Shen Konstandini dhe Elena (1644) ne keshtjellen e Beratit etj. Ketij tipi i perkasin dhe disa kisha te shek. XVI-XVII ne rrethin e Gjirokastres dhe te Sarandes, te cilat mbulohen me qemere cilindrike dhe nga ana konstruktive ruajne ne disa raste lidhjet me tipat e vjeter bizantine.
    Ne kete grup bejne pjese dhe kishat e tipit salle me kupole, disa prej te cilave me pamjen e jashtme shfaqen me nje tambur te larte, si Shen Kolli ne Dhiver dhe Shen Gjergji ne Deme te Sarandes.
    Kishat me strukture ne forme kryqi me kupole jane me te zhvilluarat si nga pikepamja strukturore, ashtu edhe arkitektonike. Ato jane te ngjashme persa u perket strukturave dhe kompozimit planimetrik me kishat bizantine te ndertuara para pushtimit osman.
    Shembujt me karakteristike jane: kisha e Shen Merise ne Zervat (1569), kisha e manastirit te Shen Qiriakut dhe Julise ne Dhuvjan (1588) ne rrethin e Gjirokastres, kisha e manastirit te Shen Merise ne Kameno (1580), kisha e manastirit te Shen Merise ne Krorez (1672) ne rrethin e Sarandes, kisha e manastirit te Shen Triadhes ne fshatin Pepel te Gjirokastres (1750), kisha e Manastirit te Ungjillezimit ne Vanishte (1582) etj.
    Kishat e tipit bazilikal linden si nevoje e perfshirjes se nje numri sa me te madh besimtaresh ne sherbesat fetare. Ato karakterizohen nga zgjatja e boshtit gjatesor, nga lidhja hapesinore e ambienteve ne brendesi, si dhe nga trajtimi i pamjes se jashtme. Ndertimet bazilikale hasen ne variante te ndryshme ne Shqiperine e Mesme dhe te Jugut duke filluar nga gjysma e dyte e shek. XVII, gjate gjithe shek. XVIII deri ne fillim te shek. XIX. Nje numer i madh i ketyre kishave shquhen per permasat e medha dhe per kriteret e tyre arkitektonike. Ato sherbenin si katedrale qytetesh, qendra peshkopatash, si kisha ne qendra banimi relativisht te medha dhe disa here edhe si kisha manastiresh.
    Per vlerat e tyre arkitekturore dallohen bazilikat e medha te Voskopojes, si Shen Meria (1712), Shen Kollli (1721), Shen Mehilli (1722), katedralja e Shen Merise ne keshtjellen e Beratit (1797), Shen Meria e Sopikut ne Gjirokaster, kisha e manastirit te Ardenices (1730), Shen Gjergji ne Libofshe (1776).
    Pushtimi osman pati si pasoje rrenimin ekonomik te nje sere qytetesh, si Shkodra, Lezha, Kruja, Durresi, Vlora, ndersa disa qytete te tjera, si Drishti, Deja, Shurdhahu (Sarda) u shkaterruan krejtesisht. Gjate shek. XV deri ne fillim te shek. XVI qytetet shqiptare ishin reduktuar ne qendra te vogla, qe kryenin dhe funksionin e tregjeve lokale. Shek. XVI shenoi nje rritje te pergjithshme te qendrave qytetare, te cilat zgjerohen nga banore te rinj te ardhur nga fshati.
    Ndersa ne shek. XVII filloi nje etape me rendesi ne zhvillimin e qytetit shqiptar, i cili hyn ne rrugen e rritjes dhe te forcimit ekonomik.
    Gjate ketij shekulli pazaret shnderrohen ne qendra te mirefillta jo vetem shkembimi, por edhe prodhimi, ato rriten duke u pasuruar dhe me ndertimin e dyqaneve-punishte dhe per shitje, qe formojne ansamble te medha mbi bazen e mjeshterive.
    Ne shek. XVIII rritja e rolit ekonomik te qyteteve solli krijimin e tregjeve te medha me karakter nderkrahinor. Krahas qendrave qe perbeheshin nga pazaret, ndertimet e kultit dhe ndertimet shoqerore, shtresat e pasura ndertojne banesa te medha, duke arritur ne variantet me te zhvilluara te tipologjise se baneses qytetare te kohes, nderkohe qe shume banesa ruanin vulen e prejardhjes se tyre nga fshati. Ky zhvillim pati si pasoje permiresimin e infrastruktures rrugore si dhe ndertimin e nje numri te madh urash guri. Te tilla jane: Ura e Mesit (Shkoder), Ura mbi Osum ne Berat, Ura e Urakes (Librazhd), Ura e Kollorces (Gjirokaster).
    Arkitektura e baneses popullore dallohet per nje vazhdimesi te qarte formash dhe zgjidhjesh ne rrugen e saj te zhvillimit, duke ndjekur e pasqyruar ecurine e kushteve dhe te menyres se jeteses.
    Banesa qytetare e shek. XVI-XIX zhvillohet ne kater tipa kryesore:
    1 - Banesa me shtepi zjarri, karakteristike per qytetin e Tiranes dhe fshatrat perreth, perfaqeson nje nga tipat me te lashte dhe me karakteristike per arkitekturen e baneses shqiptare. Qendra e kompozimit te kesaj banese eshte shtepia e zjarrit, qe ngrihej ne lartesine e te dy kateve, rreth se ciles ndertoheshin shkalle-shkalle mjediset e tjera qe kryesisht sherbenin si dhoma per ciftet.
    2 - Banesa me hajat eshte nje tip tjeter banese qe zhvillohet ne disa variante. Banesa e hapur me hajat eshte tipi sundues ne qytetet e Shqiperise se Mesme. Karakteristike kryesore e ketij tipi eshte lidhja e tij me oborrin dhe natyren. Duke perfituar nga trualli i sheshte kjo banese tregon gjithashtu per lidhjet me ekonomine bujqesore, prej te ciles nuk ishin shkeputur qytetet shqiptare.
    3 - Banesa me cardak ndeshet shpesh ne Berat, me rralle ne Lezhe, Kruje etj., dhe mbizoteron ne Shkoder. Te tilla jane ndertesa e Muzeut Etnografik ne Kruje, e Luigj Gurakuqit ne Shkoder, banesat e Toptanasve ne Tirane etj. Ne keto banesa cardaku luan nje rol te dores se pare ne kompozimin e baneses. Ashtu si dhe tipat e pare, banesa eshte konceptuar te qendroje brenda mureve rrethuese, kopshteve te gjera dhe vetem rralle del ne rruge ne njeren apo te dy faqet.
    4 - Banesa gjirokastrite, e emertuar kulla qytetare, per shkak te tipareve te saj mbrojtese. Ne variante me pak te zhvilluara ate e ndeshim dhe ne qytete te tjera si Berati, Kruja dhe Shkodra si dhe ne fshatra te Shqiperise Veriore, e sidomos ne Jug. Kjo banese qytetare arriti kulmin e zhvillimit te saj ne shek. XVIII. Nje shembull tipik per kete lloj banese eshte ajo e Zekateve ne Gjirokaster.
    Gjate shek. XVIII, si pasoje e dobesimit te pushtetit qendror osman dhe e krijimit te pashalleqeve shqiptare, qe ishin ne lufte midis tyre per zgjerimin e territoreve te veta, vihet re nje rritje e ndertimeve me karakter mbrojtes. Keshtjellat e vjetra u rifortifikuan, nderkohe qe u ndertuan fortesa te reja. U dallua per ngritje fortifikimesh Ali pashe Tepelena.
    Ne kufijte shteterore te Shqiperise ndodhet vetem nje pjese e keshtjellave te ndertuara prej tij, si ne Tepelene, Gjirokaster, Shen Triadhe, Porto-Palermo, Butrint etj. Ai ndertoi gjithashtu fortifikime ne Janine, Arte, Preveze dhe ne Sul. Ne ndertimet e tij ushtarake Aliu perdori nje numer te madh arkitektesh dhe inxhinieresh ushtarake te huaj, por ne krye te punimeve qe nga viti 1800 deri rreth vitit 1822 qendronte Petro Korcari, nje mjeshter shqiptar, te cilin konsulli i pergjithshem i Frances ne Shqiperi Fransua Pukevili e quan "Voban" te tij (Sebastien Vauban - inxhinier ushtarak i shquar dhe mareshal i Frances).
    Ndertimet ushtarake te Ali Pashes dallohen nga teknika e ndertimit me gure te skuadruar me kujdes, nga format e rregullta gjeometrike kur e lejonte terreni, kullat dhe muret e uleta me faqe te pjerreta ne anen e jashtme, frengjite e medha per toja si dhe nga kornizat dekorative prej guri qe konturojne zakonisht pjesen e siperme te mureve dhe kullave. Ne shumicen e rasteve ne ndertimin e keshtjellave Ali Pasha u kushtonte vemendje jo vetem qellimeve utilitare dhe qendrueshmerise, por edhe persosurise estetike me te cilen synonte te shprehte ndjenjen e madheshtise e te pushtetit.
    Ne vitin 1819 Aliu ndertoi keshtjellen e Tepelenes, punimet e brendshme te se ciles mbeten te paperfunduara per shkak te konfliktit me Porten e Larte. Brenda keshtjelles ai ndertoi nje saraj madheshtor me synimin qe vendlindja e tij te behej nje rezidence e dyte pas Janines, qe te mos binte poshte saj nga shkelqimi dhe madheshtia. Keshtjella e Porto-Palermos (1804) eshte model i nje fortese garnizoni, kompakte, e pajisur mire dhe me mure te fuqishme.
    Ndryshe na paraqitet keshtjella e Libohoves, qe sherbente si rezidence e motres se tij Shanishase; drejtkendeshe ne plan ajo mbrohet nga 3 kulla poligonale ne tri nga kendet dhe nga nje bastion ne forme te crregullt gjeometrike ne kendin tjeter. Format e mprehta dhe kercenuese te bastionit ne pjesen me te dukshme te keshtjelles, punimi i persosur me gure te latuar, kornizat dhe format trungkonike te theksuara te kullave, fshehin ne te vertete dobesine e mureve te holla te saj. Ideja e madheshtise dhe e pushtetit kane mbizoteruar ne ndertimin e kesaj keshtjelle.
    Keshtjella e Gjirokastres (1812-1813) eshte nje nga ndertimet me te rendesishme e me te arritura te Ali pashe Tepelenes. Pershtatja me terrenin shkembor te kodres, konstruksionet e guximshme, kullat e larta 30 m, sistemi i galerive i mbuluar me harqe e qemere, kazematet e shumta dhe ujesjellesi 7 km i gjate i ngritur mbi nje sistem kanalesh dhe urash madheshtore, e bejne te admirueshme kete veper gjigante te arkitektures ushtarake, e cila edhe per aq sa ruhet ne ditet tona, mbetet terheqese per vizitorin.

  20. #55
    Minifotoja e anetarit AlbShkodra
    AlbShkodra eshte Jashte Linje Anetare Nderi
    Reg
    11-09-03
    Lokalizimi
    Londer
    Postime
    5,425

    Kryesore


Faqja 2 nga 2 E ParaE Para 12

LinkBacks (?)

  1. 01-11-2008, 13:59

Tema te ngjashme

  1. Sjellja e vendimit për shkatërimin e shtetit osman
    By Sabahi in forum Arena Nderkombetare
    Pergjigje: 0
    Postimi i Fundit: 24-10-2009, 14:40
  2. Kushtetuta e Shqiperise
    By Administratori in forum Politika shqiptare
    Pergjigje: 25
    Postimi i Fundit: 13-07-2008, 07:24
  3. Pergjigje: 0
    Postimi i Fundit: 27-12-2006, 16:36
  4. Historia e Shqiperise - Mesjeta
    By AlbShkodra in forum Historia
    Pergjigje: 95
    Postimi i Fundit: 25-10-2003, 03:27
  5. Historia e Shqiperise - ILIRET
    By AlbShkodra in forum Historia
    Pergjigje: 29
    Postimi i Fundit: 25-10-2003, 00:05

Tags for this Thread

مواقع النشر (المفضلة)

مواقع النشر (المفضلة)

Rregullore Postimi

  • You may not post new threads
  • You may not post replies
  • You may not post attachments
  • You may not edit your posts
  •  

  • English
  • Shqip
  • Italiano
  • Deutsch
  • Français
  • Español
  • Hrvatski
  • Svenska
  • Russian
  • Nederlands
  • Arabic
  • Türkçe
  • 简体中文
Rreth nesh | Ndihme | Reklama | Sherbime | Kushtet e Perdorimit | Politika e Privatesise | Rss
Copyright © 2001- Parajsa.com All rights reserved.