Etapat e ardhjes se 28 Nentor 1912

Administratori · #1 02-05-2006, 23:04

Rrethanat politike në Vilajetin e Kosovës (1910-1912)
Vebi Xhemaili

Pas një rezistence të fortë të shqiptarëve kundër reformave në Kosovë dhe Maqedoni në fillim të shekullit XIX, kundër qeverisë turke, pëtë veprim kombëtar të rretheve patriotike shqiptare e shfrytëzuan me perfiditet xhon-turqit. Të cilët posa erdhën në në pushtet me ndihmën e shqiptarëve i ndryshuan premtimet e dhëna për përparim dhe lumturi, e injoruan totalisht ndihmën që u dhanë shqiptarët dhe vendosën që të mbledhin taksat me focë nëpër Kosovë. Ata urdhëruan qeverinë e turke për të shtypur lëvizjen e armatosur të shqiptarëve në Vilajetin e Kosovës. Qeveria turke e udhëhequr nga xhon-turqit dërgoi gjeneralin famëkeq Shefqet Turgut Pashën , me një ushtëri prej 16 000 këmbësorësh, përveç trupave përcjellëse të forcave artilerike dhe kalorsisë. Ajo kishte edhe forca tjera plotësuese të cilët u nisën nga Selaniku në drejtim të Vilajetit të Kosovës. Ushtria turke nga gjysma e prillit arriti në Shkup. Krerët shqiptarë ishhin në dijeni se Turgut Pasha do ta sulmojë Kosovën, prandaj ata patën një konsulltim në Gjilan, ku vendosën të lidhin besën që mos ti lejonin ushtrisë turke e cila komandohej nga Turqit e rinj, “të merrnin të drejtat e shqiptarëve nëpër këmbë”.

Shqipëtarët së pari kësaj ushtrie të fuqishme i bënë rezistencë të fortë në hyrje në Kaçanik, në vendin e ashtuaquajtur shkalla e Kaçanikut. Pas një rezistence të fort në Kaçanik Turgut Pasha arriti të depërtojë në thellësi të Kosovës kah Ferizaji dhe Prizreni duke bërë një terror të pa parë.

Pas revolucionit xhon-turk i cili u krye me sukses, pikërisht me ndihmën që ia dhanë shqiptarët, dhe pasi ata erdhën në pushtet e filluan fushatën e gjërë politike duke aplikuar të gjitha masat kundër qenies shqiptare, duke fshirë çdo gjë që është shqiptare, gjuhën, kulturën, alfabetin.

Për të frigësuar popullatën shqiptare ata dërguan përsëri ushtrinë në krye me Turgut Pashën në vitin 1911, e më vonë edhe ushtrinë e Fadil Pashës për të djegur Shqipërinë (Kosovën dhe pjesët shqiptare të Maqedonisë duke filluar nga Kumanova Shkupi Velesi Tetova, Gostivari deri në Kërçovë). dhe për të dënuar pjsëmarrësit në kryengritjen shqiptare të cilët kërkonin autonominë dhe shkëputjen nga sundimi turk.
Shtypja mizore dhe masakrimet që bëri Shefqet Turgut Pasha dhe masat e rrepta ushtarake që ndërmori qeveria turke e acaruan gjendjen edhe më tepër pas mbylljes së shkollave dhe të klubeve shqiptare, u arrestua kryetari i klubit të Shkupit dhe atij të Manastirit dhe shumë mësues të gjuhës shqipe dhe pjesmarrës të Kongresit të II, të Manastirit, si Bedri Pejani, vëllezrit Kristo e Dhimitër Qiriazi, Qamil Daci, Shukri beu, etjer. Përveç shkollave e klubeve u mbyllë edhe shtypëshkronja “Bashkimi i Kombit”, në Manastir, e cila sipas administratës xhonturke ishte avangardë e përgatitjes së përgjithshme të kryengritjeve në Shqipërinë e Veriut dhe luftarja më e madhe e ruajtjes së alfaetit Latin.

Ismai Qemali thotë: “turqit e ri me krijimin parlamentit dhe qeverisë së re, mënjëherë filluan t’marrin prapë premtimet e dhëna me njërën dorë, atë që patën dhënë dje me dorën tjetër”. Kokëfortësia e egër e xhon turqve në luftën e tyre për të apsorbuar kombësitë tjera, e në veçanti ishte e theksuar lufta e tyre për “shkrirjen” e Kombit Shqiptar. E bënë rezistencën tonë të pa evitueshme dhe na shtërnguan të rrokim armët e të luftojmë për jetën tonë si popull. “Pasi me ligjet e reja që solli qeveria xhon-tuke, nuk patëm asnjë të drejtë të punonim për shpëtimin tonë”.

Në këto rrethana të reja politike Hasan Prishtina dhe deputetët tjerë shqiptarë i bënë qortim të fortë publik qeverisë turke në parlament, duke kujtuar kryetarin e parlamentit turk për sjellje shumë të vrazhdë të organeve të pushtetit dhe të ushtrisë në Vilajetin e Kosovës. Ndërsa Mufid beu në diskutimin e vetë e njoftoi parlamentin turk se: “Shtetet ballkanike kanë marrë iniciativë për një Aleancë Ballkanike midis tyre kundër Turqisë”.
Pra, kjo ishte arsyeja që forcat patriotike në krye me Ismail Qemalin, Luigj Gurakuqin, Hasan Prishtinën, Dervish Himën, Isa Boletinin, Nexhip Draga, e Halim Tetova e shumë të tjerë bënin kontakte me diplaomatë të dalluar të diplomacisë evropiane dhe me disa shete të Ballkanit, në vend të parë me Malin e Zi, Greqinë dhe Serbinë. Në anën tjetër disa nga këta krerë të Lëvizjes sonë Kombëtare mbanin kontakte edhe me disa udhëheqës vendor, duke bërë lëvizje të palodhshme për bashkimin e forcave dhe rrymave të ndryshme lokale si mbrenda dhe jashtë Shqipërisë. Kërkohej mundësi për locimin e një qendre udhëheqëse në vend, që do të ishte qendër drejtojnse e veprimit politik për të gjithë shqiptarët kudo që jetonin. V.XH.)

Deputetët shqiptarë në Paralamentin turk në tetor të vitit 1911, i dorëzuan qeverisë turke një memorandum tjetër duke kërkuar zbatimin e reformave për Shqipërinë. Në senacat e parlamentit turk u folën fjalë shumë të nxehta, për mrojtjen e “çështjes Shqiptare”. Problemi shqiptar zuri vend të rëndësishëm në politikën e nbrendëshme të qeverisë turke.

Vetë kryeministri u zotua para deputetëve shqiptarë se do të marr masa për qetësimin e situatës në Kosovë”, Në këto rrethana të tendosura në parlamentin turk në Stamboll, kulminonte oratoria dhe patroitizmi i deputetëve shqiptarë në krye me Hasan Prishtinën.
Hasan Prishtina Ideollog i lëvizjes Kombëtare Shqiptare

Këto rrethana politike të krijuara në Ballkan në fund të vitit 1911 shtroi një detyrë të re para të gjithë patriotëve shqiptarë që sa më shpejtë të organizohet mbrojtja e vendit. Prandaj në Stamboll u thirrë një mbledhje e përbashkët e patriotëve shqiptarë që u mbajt në shtëpinë e Hoxhë Tasinit me të cilën kryesoi Ismail Qemali. Në mbledhje ai tha: ” se me kërkesa individuale, rezoluta dhe memorandume nuk mund të fitohet asgjë, “nga njerëzit që nuk duan të kuptojnë tha Ismail Qemali”. Prandaj në këtë mbledhje pas një analize të hollsishme u vendosë që të përcaktohen detyrat konkrete në mes patriotëve shqiptarë për të përgaditur popullin për kryengritje të përgjithshme e cila do të fillonte së pari në Vilajetin e Kosovës. Të gjithë deputetët shqiptarë ranë dakord se duhet ta lëshojnë Stambollin dhe të nisen sa më parë për Shqipëri, me detyra të reja. Hasan Prishtina u nisë për në Kosovë, pasi kishte autoritet më të madh në tërë Vilajetin, për të organizuar kryengritje të armatosur.

Ndërsa Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi, caktohen për në Evropë për të mbledhur ndihma dhe material tjetër luftarak dhe të kërkojnë përkrahje diplomatike nga Fuqitë e Mëdha. Hasan Prishtina pasi arriti në Shkup, filloi me organizimin e kryengritjes. Ky kërkoi bashkpunim edhe me popullsinë sllave që jetonin në Shkup. Ky pati disa biseda me udhëheqësit e lëvizjes së VMRO-së Pavllovin.

Por qarqet shoveniste bullgare nuk pranuan bashkpunim me shqiptarët, pasi kishin përgaditur projektin e fshehtë, për ndarje të Maqedonisë. Pasi në anën tjetër ishin duke bërë tentativa me Serbinë dhe Malin e Zi. Ky shtet i vogël i cili në atë kohë ishte nën protektoratin e Rusisë dhe kishte përkrahjen e saj diplomatiko-financiare, e në veçanti Kral Nikolla, ishte zotuar se do të arrinte të afronte Serbinë me Bullgarinë në luftë kundër Turqisë, për dëbimin e saj dhe pushtimin e tokave shqiptare nën sundimin sllav.(Që në atë kohë disa nga krerët shqiptarë e trjatonin kral Nikollën si mik i madh i shqiptarëve, V.XH).

Po ashtu ato ditë edhe diplomacia ruse në krye me carin e saj Nikollajin e II, ishte shumë e interesuar që sa më parë të nënshkruhet alenca luftarake në mes Bullgarisë e Serbisë, për ndarjen e Shqipërisë etnike. Prandaj qarqet sunduese bullgare u ndaluan krerëve bullgaro-maqedonas të krahinës së Maqedonisë që të bashkpunojnë dhe të përkrahin kryengritjen e Përgjithshme Shqiptare të vitit 1912.V.XH).

Në anën tjetër Hasan Prishtina, pa lodhshëm kontaktonte me diplomatët e huaj dhe për këtë çështje me atasheun austriak shkoi në Tetovë. Vendi i takimit u mbajt në ”Arabati baba teqe” në Tetovë, ku morrën pjesë përveç Hasan Prishtinës edhe Idriz Seferi nga Gjilani, Sahit Hoxha nga Shkupi, djali i Mehmet Pashës, Halim beu dhe vicekonsulli austriak, Tibor Fon Porcel dhe Shehu i Tetovës, Baba Hamiti.

Në këtë takim disa ditësh u përgatit fillimi i Kryengritjes më të madhe shqiptare, që është e njohur si Kryengritja Përgjithëshme e vitit 1912. Në këtë konsultim pariotët shqiptarë ranë në dakort që të mblidhen në Kuvendin e Junikut më 21 Maj të vitit 1912. Në këtë Kuvend morën pjesë përfaqësues nga tërë Shqipëria mbi 3000 delegatë. Sipas të dhënave që na ofron diplomacia ruse në fshatin Junik, kanë marrë pjesë disa mijë shqiptarë ku u lidh besa për luftë kundër sunduesit xhon-turk. Në këtë Kuvend përgjegjës për anën e Preshevës e Gjilanit u caktua Idriz Seferi. Ndërsa për Tetovë Gostivar sëbashku me Kërçovë e Dibër përgjegjës u caktua Mehmet pashë Tetova.

Në këtë Kuvend u lidh besa për të luftuar kundër pushtetit turk deri në shkëputjen dhe njohjen e autonomisë së plotë, duke miratuar në formë të rezolutës këto pika:
1. Caktimin e kufijve të Shqipërisë dhe bashkimin e katër Vilajeteve,
2. Të emrohej një qeveritar shqiptar në krye të Shqipërisë.
3.Punsimi i shqiptarëve në administratë, përdorimi i alfabetit latin, njohja e Kombit dhe kryerja e shërbimit ushtarak në Shqipëri.

Pra ky program që u miratua në Kuvendin e Junikut ishte më i kapshëm për udhëheqësit e Lëvizjes sonë Kombëtare, prandaj si i tillë nuk u prit mirë nga disa të modernuar, këto forca që merrnin pjesë në këtë Kuvend që flisnin shqip, por në shpirt e mbanin Turqinë. V.XH).

Por krerët më të vendosur të Lëvizjes sonë Kombëtare si Hasan Prishtina Bajram Curri, Idriz Seferi Halim Derella ishin të vendosur që nëpërmes armëve të realizojnë vendimet e marrura në Kuvendin e Junikut. Pasi turqit në fillim fare nuk donin të përfillnin kërkesat e shqiptarëve të marura në Junik, Kryengritësit shqitarë vendosën që së pari të sulmojnë Pejën më 31 maj, luftimet zgjatën deri në qershor të vitit 1912.

Vullnetarët shqiptarë pas sukseseve të para u nisën për Prishtinë 1912
Në pjesën tjetër të Vilajetit të Kosovës kryengritja poashtu kishte marrë hov të madh. Në Preshevë-Gjilan, vepronte Idriz Seferi, në Tetovë-Gostivar-Kërçovë, vepronte Mehmet Pashë Tetova, e në Prizren-Lumë, ku vepronte Islam Spahia, raportonte konsulli serb nga Shkupi, Beogradin, ku thotë:”ushtria turke është e mbyllur nëpër kazerma. Me administratën e vendit qeverisin vetë shqiptarët.
Në këto rrethana lufte diplomacia Evropiane ende nuk kishte dhënë asnjë shenjë përkrahje për kërkesat e shqiptarëve dhe luftën e saj për autonomi. Së shpejti kundër kryengritësve shqiptarë u prononcua diplomacia anglo-franceze, duke u deklaruar haptazi para disa udhëheqësve shqiptarë si Hasan Prishtinës, Ismail Qemalit e Luigj Gurakuqit, se nuk e përkrahte kryengritjen e armatosur të shqiptarëve në Vilajetin e Kosovës. Pasi krerët e saj kërkonin pavarësi të plotë të Shqipërisë e cila mund të sjellte ngatresa të reja në Ballkan.Të njëjtat përgjigje i mori Ismail Qemali në vizitat që pati në Londër e Paris. Ismail Qemali të vetmin shpëtim e pa për shqiptarët te Austro-Hungaria, Këtë mendim e ndanin edhe disa intelektual dhe patriotë shqiptarë të udhëhequr nga Dervish Hima. Këta ishin të bindur thellë se Austro-Hungaria kishte forcë dhe mundësi diplomatike ti mbrojë shqiptarët nga agresioni i huaj pansllavist. Por diplomatët austriak edhe kësaj radhe u përgjigjën si gjatë Lidhjes së Prizrenit, “se shqiptarët duhej të qëndronin nën patronatin e perandorisë turke dhe është në të mirë të shqiptarëve që edhe më tutje të qëndrojnë nën patronatin e perandorisë turke duke bashkëpunuar me ta e mbajtur marrëdhanie të mira me perandorinë. Duke kërkuar nga udhëheqësit shqiptarë që të ndërpresin kryengritjet e filluara të cilat mund ta trazonin tërë Ballkanin dhe situata politike mund të bëhej më e keqe.” Nga këto përgjigje të Fuqive të Mëdha Ismail Qemali u bindë se populli shqiptar nga ndihma që priste nga Fuqitë e Mëdha nuk ka asgjë. Por ky Diplomat me një përvojë të madhe politike-diplomatike si udhëheqës që kishte qenë në shumë krahina të perandorisë turke gjatë karierës së vetë politike vendosi edhe njëherë të vënte në kantarë pulsin e diplomacisë italiane për të ndihmuar kësaj radhe Shqipërisë për njohjen e pavarësisë. Ismali Qemali kërkoi shtruar nga Italia përkrahje diplomatike për Shqipërinë. Por kësaj radhe mori përgjigje të prerë, po ne jemi të gatshëm ti ndihmojmë Shqipërisë në rrugën e pavarësisë , por kemi frigë të dalim publikisht në vijë të parë për mbrojtjen e çështjes shqiptare. Pasi në Shqipëri e Ballkan ndeshen drejtë përsëdrejti interesi anglo-rus në një anë dhe në anën tjetër interesi austro-gjerman. Pra ndërhyrja e jonë vetëm do të shpejtonte luftën ballkanike dhe interesi politik italian do të ishte fare pa leverdi në aspektin politiko-strategjike.

Administratori · #2 02-05-2006, 23:12

Marrëveshja e Prishtinës 2 gusht 1912

Ndërkohë forcat kryengritëse.shqiptare nën komandën e Hasan Prishtinës e Bajram Currit më 21-22 korik hynë në Prishtinë. Në anën tjetër edhe forca tjera të udhëhequra nga Kadri Hasan Presheva, Idriz Seferi kah Gjilani u nisën për Prishtinë.Këta afër fshatit Pozharan patën një takim të rëndësishëm historik me Bajram Currin ku muarën pjesë mbi 70 patriotë tjerë që në mbledhjen e Prishtinës ti jepet një përkrahje pa rezervë programit politik të Hasan Prishtinës. Në këtë takim u zotuan se deri në fund do të luftojnë për njohjen e autonomisë dhe marrjen e Shkupit.

Kah Prizreni u nis me 3-4000 luftarë Jahja Doda, nga Tetova nën komandën e Halim Derrallës dhe Abdyraman beut marrshuan me 3000 luftarë.në drejtim të Prishtinës..
Kryengritja e Përgjishme Shqiptare për çlirimin e Kosovës dhe tërë Shqipërisë etnike kishte marrë hov. Diplomacia evropiane me të madhe i përcjellte të gjtha lëvizjet në lidhje me operacionet që vepronte Kryengritja e Përgjithshme Shqiptare. Kjo shihet edhe nga raporti i konsullit Kral nga Selaniku, i cili në atë kohë raportonte Vjenës se: Shqipëria është ngritur e tëra në këmbë. Shqiptarët kudo që janë përgaditen për të ardhur në vend, që të luftojnë për çlirimin e Shqipërisë etnike, kudo nëpër botë po mblidhen ndihma si në Egjipt, Evropë, Amerikë. Vetëm nga ky shtet kanë ardhur mbi 62 të ri, për të luftuar në Shqipëri kundër Turqisë.

Krerët shqiptarë ishin të bindur se me lutje dhe kërkesa nuk mund të përfitonin pozitivisht në lidhje me çështjen shqiptare dhe përcaktimin e kufijve natyrorë që i takonin Shqipërisë Etnike. Diplomacia turke në lidhje me kërkesat shqiptare nuk pranonte kurëfarë kompromisi ajo luftonte me të madhe për shkrirjen e vlerave kulturo-historike. Ajo ndaloi reptësisht përdorimin e alfabetit latin. Ajo shkoi aq largë sa që i dënoi me burgje të gjthë ata atdhetarë që favorizonin kulturën dhe historikun e patriotëve shqiptarë, duke aprovuar ndaj tyre masa të ashpra ligjore. Këtë fatë e përjetuan shumë atëdhetarë: Rexhep Shipkovica-Tetova, pasi e botoi veprën “Mendime”u burgos, Abdilaqim Dogani u internua në Bursë të Turqisë, ndërsa Dervish Hima u vendosë në Vjenë .

Acarimi i marëdhënjeve shqiptare turke arriti aty kah mesi i vitit 1912 kur Turqia kundër shqiptarëve përsëri përdori ushtrinë për ti qetsuar ata. Por këto masa fare nuk ndikuan në vendimin e krerëve shqiptarë të dhe të besa-besës të marrur në Kuvendin e Junikut, ku ishte marrë vendim që me armë në dorë të luftohej deri në njohjen e autonomisë dhe bashkimin e Shqipërisë etnike ku hynin katër Vilajetet, i Shkodrës Manastirit Janinës dhe i Kosovës,që deri në vitin 1912 përfshinte këto qytete: Preshevë, Bujanovc, Kumanovë, Shkup,Veles Tetovë, Gostivar deri në Kërçovë.

Në këto rrethana lufte, Shqiptarët e të gjitha trojeve arrinë për herë të parë në Historinë tonë kombëtare që kërkesat e veta ti harmonizojnë në një program të përbashkët në marrëveshjen e Prishtinës, ku përfaqësues i të gjithë shqipëtarëve për herë të parë nominohet oficialisht nga tërë trojet shqiptare Hasan Prishtina. Kjo marrëveshje në historinë tonë kombëtare është e njohur me emrin “14 pikat e Hasan Prishtinës”.
Këto biseda filluan në Prishtinë më 2 gusht të vitit 1912. Komisioni qeveritar turk, arriti në Prishtinë nga Shkupi, i udhëhequr nga Ibrahim pasha manastirliu i cili me origjinë ishte shqiptar, por nuk e fliste shqipen dhe shtirej, sikur e kishte haruar.V.XH). Këtë e shoqëronin Sulejman Kolonja dhe Ali Danish Gjinolli (Prishtina). Ibrahim Pasha para se të hynte në Prishtinë tentoi te udhëheqësit e kryengritjes shqiptare, duke u ofruar para dhe poste të larta në qeverinë turke. Këto oferta u hodhën poshtë nga nacionalistët e shquar shqiptar si Hasan Prishtina, Bajram Curri dhe Isa Boletini. Ndërsa në mesin e kryengritësve pati edhe të atyllë që u lakmuan pas posteve ndër ta pati udhëheqës nga Tetova, Shkupi, dhe Prishtina.

Komisioni qeveritar turk e filloi bisedat me parinë shqiptare në xhaminë e madhe “Sulltan Murat Pasha”të udhëhequr nga Hasan Prishtina. Manastirliu për udhëheqës të mbledhjes kishte caktuar haxhi Agush Xhemailin nga paria e Prishtinës, njeri fetar me ide tejet prapanike në lidhje me kërkesat e krerëve shqiptar.

Kërkesa e parë e kryengritësve ishte shpërndarja e parlamentit turk. Qeveria turke këtë kërkesë e pranoi kinse u gjunjëzua para vullnetit të shqiptarëve. Sulltani kinse në besnikri ndaj shqiptarëve me dekret e shpërndau parlamentin më 5 gusht 1912. Me këtë akt të sulltanit u kënaq vetëm opozita e itilafistve e cila nuk dëshironte gjë tjetër përveç kësaj kërkese.

Komisioni turk rrëzimin e parlamentit u mundua ta paraqesë si fitore të kryengritësve shqiptarë dhe pas kësaj reforme nuk kishin çka të biedonin më tutje dhe tentuan që të kthehen në Stamboll. Me rënjen e qeverisë turke nuk u kënaqën krerët nacionalist shqiptarë, pasi asnjë kërkesë e tyre kombëtare nuk ishte realizuar sipas vendimit të marrur në Kuvendin e Junikut. Prandaj kërkesa e komisionit qeveritar turk u kundërshtua. Krerët nacionalist në krye me Bajram Curin u përgjigjën kundër kërkesës së komisionit që donte të kthehet për në Stamboll. Duke deklaruar se bisedat me kryengritësit shqiptarë kanë përfunduar me sukses.

Në anën e kryengritësve shqiptarë të udhëhequr nga Hasan Prishtina, Nexhip Draga, Bajram Curri, Isa Boletini, deklaruan se nuk shpërndahemi kurrë, vetëm me rënjen e qeverisë turke, por ne kërkojmë me çdo kusht plotësimin e kërkesave tona kombëtare të nënshkruara në Kuvendin e Junikut, nga të gjithë krerët e Lëvizjes sonë Kombëtare të mbarë Shqipërisë Etnike.

Vendosmërinë e patriotëve shqiptarë e ngriti edhe më shumë telegrami që i arriti Hasan Prishtinës nga përfaqësuesit e Shqipërisë së Jugut ku thuhej: ”Ne këshilli revolucionar i Shqipërisë së Jugut, për shkaqe lufte nuk mundë të marrim pjesë në biseda, prandaj në emër tonë e autorizojmë Hasan Prishtinën për mbrojtjen e kërkesave tona kombëtare të ditura. Më 29 korik edhe nga Vlora iu dërgua sulltanit një memorandum tjetër prej 13 pikave dhe kërkonin autonominë me tërë kuptimin e saj, njëkohësisht me këto u njoftuan të gjithë konsujt e Fuqive të Mëdha.

Administratori · #3 02-05-2006, 23:13

Vazhdimi i bisedimeve në Ferizaj

Krerët më të shquar të Lëvizjes sonë Kombëtare:Bajram Curri, Isa Boletini, Mehmet Pashë Tetova (Derrella), Riza Beu Bajrram Curri dhe disa patriot tjerë shqiptarë vendosmërisht këmbëngulnin që që ky kuvend i bisedimeve të vazhdojë punën në Ferizaj. Me rastin e nisjes së tyre për në Ferizaj, Riza Beu dhe Bajram Curri kishin deklaruar: “Ata shkonin atje edhe nga arsyeja se në Ferizaj e jo në Prishtina ishte lokaliteti tradicional i mbledhjeve të shqiptarëve të Vilajetit të Kosovës, pra vendime të rëndësishme historike mund të merren vetëm se atje”.

Ata udhëtuan me tren deri në Ferizaj e më 9 gusht arriti në këtë qytet historik edhe Mehmet Derralla nga Tetova, një ditë më vonë arriti këtu edhe Hasan Prishtina. Mehmet Pasha pasi arriti në stacionin hekurudhor së bashku me Ibrahim Pashën dha një këtu një deklaratë duke tentuar të qetsojë situatën tejet të elektrizuar tha: ”kërkesat tona janë mbi 99%të pranuara, të gjitha nga komisioni qeveritarë, pasi ato nuk rrezikojnë sistemin e qeverisë Osmane dhe nuk kemi kërkuar asgjë jashtë ligjit”. Kjo deklaratë kontravrze e Mehmet Tetovës futi huti te disa krerë nacionalist që ishin tejet të vendosu që me armë në dorë të realizojnë kërkesat kombëtare. Në tubimin e Ferizajit bisedimet filluan përsëri me një ton të nxehtë, fjalimet ishin tejet të ashpra, turqit me ndihmën e mercenarëve shqiptarë dhe përkrahësve të tjerë dëshironin të dobsonin kërkesat autonomiste. Rol proturk në këtë Kuvend kanë luajtur disa nga paria e Prishtinës Shkupit dhe Tetovës që udhëhiqeshin nga Sahit Hoxha i Shkupit dhe Mehmet Pashë Tetova. Gazeta “Iskra” e Selanikut, potencon se udhëheqës kryesor i bisedimeve shqiptaro turke në Prishtinë e Ferizaj i ka udhëhequr Mehmet pashë Derralla-Tetova.
Në anën tjetër edhe diplomacia e shteteve të ballkanit me një shqetësim i përcjellnin kërkesat e shqiptarëve për autonomi. Ata shperhnin nëpërmes diplomacive të veta haptazi protestën e tyre se kurrë nuk do të lejojnë bashkimin e 4 Vilajeteve në kuadër të Shqipërisë Etnike.V.XH.)

Këto kërkesa të shqiptarëve bënë bujë të madhe në mesin e shteteve sllave që ishin të përkrahura edhe nga Greqia. Ata deklaronin nëpër oboret e Fuqive të Mëdha se njohja e Shqipërisë Etnike do të shpiente te një luftë e përgjithshme kundër kërkesave shqiptare në krahinën e Epirit dhe të Maqedonisë.

Ndërkohë arritën edhe përfaqësuesit e Shqipërisë së Mesme dhe të Veriut, këta i dhanë mandat të plotë politikë vetëm Hasan Prishtinës të flasë në emër të katër Vilajeteve. Këtë ide për autonominë dhe njohjen e saj nga perandoria turke përveç Hasan Prishtinës e kishte edhe Bajram Curri, Nexhip Draga, Ramadan Zaskoci,Hasan Prishtina, Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi e disa të tjerë.

Në këto çaste vendimtare ku vendosej për fatin e Shqipërisë, erdhi lajmi i shpërndarjes së parlamentit turk. Në këto rrethana të paraqitura nën presionin e forcave ”Sulltaniste”, u mblodh përsëri Kuvendi Kombëtar i jashtzakonshëm. Që në fillim mbledhja filloi me një debat të nxehtë, ku dominoi rryma e të moderuarëve dhe mori veprime më të matura politike. Ky qëndrim nuk u pranua nga krerët nacionalist, ky vendim i marrur në Ferizaj i ndajti krerët shqiptarë në mes vedi. Riza bej Gjakova, Bajram Curri, të dehur nga nga suksesi i arritur u përpoqën që të bindin mbledhjen të mos hiqte dorë jo vetëm nga Shkupi por të shkohej edhe më largë deri në Selanik.

Në këto rrethana të pa pritura rrymën autonomiste e kundërshtuan edhe disa udhëheqës të shquar të kryengritjes si: Isa Boletini, Idriz Seferi, Sahit Hoxha nga Shkupi, dhe Mehmet pashë Derralla nga Tetova. Këta ishin për kërkesa më të matura dhe për gjetjen e një pajtimi me sulltanin.

Për kërkesat e autonomisë që kishin ngulë këmbë disa nga krerët më të vendosur, e tronditi edhe diplomacinë evropiane, Prandaj në Ferizaj me të shpejtë arritën përfaqësuesit e diplomacisë angleze dhe austriake. Për të bindur Bajram Currin që kishte fituar autoritetet të madh në Kuvendin e Ferizajit së bashku me Riza beun që hoqi dorë nga kërkesa për pavarësi dhe marshimi drejt Shkupit kah Velesi për në Selanik.
Në këto rrethana tejet të tendosura politike Hasan Prishtina hartoi programin kombëtar prej 14 pikave që janë të njohura në historiografinë tonë kombëtare si, si 14 pikat e Hasan Prishtinës, ku u desht të “pajtonte”, dëshirat e të gjithëve si të autonomisëve të vendit që luftonin për pavarësinë e Shqipërisë dhe të fanatikëve pan-osman. Ky program iu dorëzua në Prishtinë Ibrahim Pashës më 9 gusht të vitit 1912, në emër të përfaqësuesëve të 4 Vilajeteve. Në këtë memorandum kërkohej përgjigje në afatë prej 48 orësh. Këto kërkesa të Hasan Prishtinës përbënin disa kërkesa të përsëritura disa herë , kur ishte në pyetje avancimi i çështjes shqiptare për vetëvendosje deri në shpalljen e pavarësisë së Kombit Shqiptar me kufijtë etnik të saj.
Këto kërkesa që u dërguan në Stamboll nga të dy rrymat politike ishin prapa kërkesave politike të marruara në Kuvendin e Junikut. Këtë e dinte edhe udhëheqësi dhe përfaqësuesi legjitim Hasan Prishtina që kishte marrë mandat nga të gjitha viset shqiptare për hartimin e këtyre pikave, por në situatën e krijuar në Prishtinë dhe Ferizaj, që të ruhet fryma revolucionare te kryengritësit ishte i detyruar të lëshonte pe nga vendimi i marrë në Junik.

Në afatin 48 orësh të pritjes së përgjigjes nga sulltani, kryengritësit të udhëhequr nga Bajram Currri dhe Riza bej Gjakova, ishin mbledhur ndërkohë në fshatin Smirnovë afër Kaçanikut, ku përgaditën planin për pushtimin e Shkupit.

Administratori · #4 02-05-2006, 23:18

Pushtimi i Shkupit dhe ngritja e flamurit të Pavarësisë më 12 gusht 1912

Deri sa krerët e Kryengritjes së Përgjithshme Shqiptare vazhdonin me negociatat e tyre në në lidhje me statusin e Shqipërisë Etnike në Prishtinë dhe Ferizaj, populli shqiptar ishte i gatshëm që në kushtrimin e parë të vërsulet drejtë Shkupit e Velesit, ku sipas patriotit tonë dhe strategut luftarak Isa Boletinit, që na la amanet,”deri në Veles është e jona dhe i takon Shqipërisë etnike. Nga Velesi e poshtë është punë e sllavëve.V.XH.).
Situata politike në Shqipëri ishte e ndjer pushteti dhe administrata turke dita ditës shkapërderdhej ushtria turke nuk ishte në atë nivel si para fillimit të kryengritjes shumë atdhetarë nuk donin më të shërbenin si mercenarë në ushtrinë e sulltanit. Me fillimin e Kryengritjes së Përgjithshme ushtarët shqiptarë me oficerët e tyre treguan pandëgjueshmëri duke lëshuar radhët e ushtrisë turke dhe dolën në mal duke formuar shumë çeta të pavarura dhe duke pritur momentin për të çliruar Shkupin deri në Veles.

Në këtë kohë ishin të çliruara shumë qytete nga Kërçova, Tetova e Gostivari fare nuk funksiononte pushteti turk dhe administrata e saj kishte kaluar në duar të shqiptarëve. Në rajonin mbi Kërçovë kanë vepruar mbi 8 çeta. Më e njohura ka qenë ajo e Nuhi Efendisë. Në Preshevë, Bujanovc dhe Kumanovë vepronin shumë çeta të lirisë. Në Kumanovë me rrethinë vepronin Adil beu dhe Shukri Efendi Milazimi si oficer të policisë turke, të cilët i lëshuan funksionet e tyre e dualën në mal me 60 ushtarë shqiptarë.
Poashtu në rrethinën e Shkupit grumbullohej me të madhe edhe ushqimi në fshatrat e Malit të Thatë që përfshinte territorin nga Shkupi me fshatrat: Podnozhje, Haraçinë, deri në Kumanovë e Gjilan. Në këtë hapsirë gjeografike përveç ushqimit bëhej edhe regjistrimi i atyre shtëpive që në rastin e nevojës të paraqiten për të dhënë edhe luftarë të ri sipas rrethanave që do të paraqiteshin në operacionet e ardhshme luftarake. Ndërsa në Shkup me rethinë dhe në anën e djathtë të Shkupit në rajonin e Karshiakës, deri mbi “Vodno”, vepronte edhe çeta e kapitenit të dikurshëm turk Ali Efendi Shkupit, i cili kishte dhënë urdhër nëpër të gjitha fshatrat që çdo shtëpi të bënte gati nga një ose dy djem me plotë paisje ushtarke .

Poashtu duhet theksuar se Shkupi tani më ishte i rrethuar nga të gjitha anët me kryengritës shqiptarë. Nga Kumanova, deri në Vodno. Ndërsa nga veri perëndimi nga fshati Bllacë ku vepronte një çetë prej 200 kryengritës, ndërsa në grykën e Dërvendit vepronte çeta e Abdyhraman beut, me 150 ushtarë në pritje të sulmit kah Shkupi..
Përgjigja nuk u kthye në afatin e pritur nga Sultani. Kryengritësit e shfrytëzuan vonesën e përgjigjes nga Stambolli dhe vendosën të marrëshojnë drejtë Kryeqitetit të Kosovës Shkupit. Sipas planit ushtarak të hartuar më parë në fshatin Smirë.
Komanda Shqiptare hyri në Shkup më 12 gusht, pa luftë. Që merret nga diplomatët e kohës si fitore e shkëlqyer e Komandës Ushtarake Shqiptare. Kjo hyrje triumfale e kryengritësve shqiptarë në Shkup i dha një intenzitet edhe më të madh kryengritjes në krahinat tjera të Shqipërisë.

Kryeqiteti i Vilajetit Shkupi tani më ndodhej në duar të kryengritësve shqiptarë, numri i kryengritësve tani më arrinte mbi 30 000 luftëtarë. Hyrja e shqiptarëve kryengritës në Shkup dhe kërkesa për njohjen e autonomisë i frigësoi pa masë shtetet sllave të Ballkanit. Por kësaj radhe kundër kërkesave shqiptare për pavarësi më e zëshmja ishte Greqia.Qeveria e saj i deklaroi oborit Mbretror të Vjenës se:”kërkesat e shqiptarëve për autonomi e pavarësi prekin thellë interesat më jetike të shteteve të Ballkanit, nëqoftëse vendoset vetëm në dobi të popullit shqiptar.

Kryengritësit shqiptarë e pushtuan Shkupin në tre drejtime, ashtu siç ishte planifikuar më parë nga kolosët e kombit tonë në fshatin Smirë, Bajram Curri, Idriz Seferi dhe Isa Boletini. Komanda supreme shqiptare e dinte mirë se me luftë të drejtpërdrejtë vështirë se mundë të merrej Shkupi kah Kaçaniku. Prandaj komanda shqiptare operoi shkëlqyeshëm në marrjen e Shkupit: ku një pjesë e kryengritësve në formë harku u nisë nga ana e lindjes që të sulmonin Shkupin dhe Kaçanikun, duke i ra Shkupit prapa krahëve. Këtë detyrë shumë të vështirë ushtarake e morën për sipër dy burra nga më të zotët në mesin e të gjithëve Isa Boletini heroi i Carralevës me Idriz Seferin heroi i Kaçanikut, dy vite më parë. Këta dy komandantë të spikatur të Ushtrisë sonë Kombëtare, e filluan sulmin sipas planit të fshehtë të përgaditur më parë në fshatin Smirë. Pra sulmin për marrjen e Shkupit e filluan nga Karadaku i Gjilanit, nëpër mes malit të Zi të Shkupit, nga fshati Luboten, anës së lindjes duke i rrënë Shkupit prapa shpinës. Ky manovrim i rrezikshëm por tejet efektiv, në taktikën uhtarake, e detyroi komandën supreme turke të heq dorë nga mbrojtja e mëtutjeshme e Shkupit e Kaçanikut, duke hapur rrugën shqiptarëve që pa luftë të marrëshonin drejt Shkupit.
Në këtë aksion luftarak tejet të suksesshëm, me një disiplinë të lartë ushtarake, u treguan vullnetarët nga Presheva, Kumanova e Gjilani, nën komandën e Isa Boletinit e Kadri Preshevës. Në anën e Velesit komandonte operacionin luftarak Sali agë Gjilani, me 2 000 vullnetarë. Grupi i tretë në krye me Zefin e Vogël dhe Bajram Daklanin nga Gjakova, të cilët për në Ferizaj arritën më 11 gusht, ndërsa në Shkup hynë më 12 gusht kah mali i Thatë i Shkupit, me 2 000 luftarë. Më 13 gusht në Shkup hynë Isa Boletini dhe Bajram Curri, i shoqëruar me muzikë dhe flamuj.

Ndërsa vullnetarët tetovarë nën komandën e Halim Derrallës 3 000-4 000 veta hynë në Shkup, nga Tetova, nëpërmes grykës së Dërvendit.
Tani më në kryeqytetin e Kosovës kishin arritur paria e tërë qyteteve të Shqipërisë, për të marrë pjesë në solemnitetin e shpalljes së Autonomisë së Shqipërisë sipas marrëveshjes të paraparë me përfaqësuesit e qeverisë turke . Për këtë solemnitet në Shkup merrnin pjesë këta atdhetarë. nga Gjakova, merrnin pjesë: Bajram Curri, Riza beu, Ahmed beu, Bajram Daklani, Hysni Curri, nga Peja, Mahmud Zaimi, Qerim beu, Rustem beu dhe Bari beu, nga Prizreni merrnin pjesë, Shani beu Musa Shehu, dhe Jahja beu, nga Mitrovica merrnin pjesë, Isa Boletini me tre djemtë dhe tre nipër. Nga Vuçitërna merrnin pjesë Hasan beu (Prishtina), Zenulla beu, nga Prishtina Xhemal beu, Abduraman beu, vëllau i Shaban pashës, Ahmed Daka, e Ibrahim Kokoli, nga Gjilani Idriz Seferi Kasem Seferi. Nga ana e Preshevës: Sali aga, Bejtulla beu, Hasan Kadriu, nga Kumanova Halil Vaksinca, Ejup H. Hasani, Ahmed beu. nga Tetova, Mehmet Tetova, Halim beu, Abdurahman beu, nga Gostivari Qamil beu, nga Luma merrnin pjesë Islam Spahia, Husein Lita. nga Kërçova Ali Durgomishta. nga Elbasani doktor Xhafer beu, nga Korça: Lutfi beu, nga Shkupi merrnin pjesë shumë atdhetarë por më të njour kanë qenë: Qemal beu, Menduh beu, Ali Efendi Shkupi, Adil efendiu, etj.

Me marrjen e Shkupit, kryengritësit shqiptarë i çliruan të burgosurit që ishin mbi 1 000 vetë, e shtynë në dorë post telegrafin dhe suspenduan shumë qeveritarë dhe administratorë turq dhe përkrahës të tyre në Shkup dhe shumë qytete tjera të Vilajetit të Kosovës. Këto të dhëna i dëshmon edhe konsulli austriak në raportin e vetë nga Shkupi, i cili thotë:” në shumë qytete të Vilajetit të Kosovës janë dëbuar zyrtarët turq dhe janë emruar administratorë shqiptar,( këtu përfshihen edhe qytete të Maqedonisë së sodit) duke valuar në shumë krahina shqiptare flamuri i pavarësisë. Këtyre veprimeve patriotike u ka prirë atdhetari i shquar Nexhip Draga, i cili i pari e ngriti Flamurin Kombëtar në Klubin e Oficerëve në Shkup, flamuri i ynë kombëtar valoi lartë disa ditë me radhë.

Ndërsa Haxhi Abdullah Gjakova që mbante në dorë flamurin kombëtar hyri në klubin e oficerëve turq duke u thënë:”Deri tash ke e juja, sotë e masandej asht e Shqipënisë, çe shtatëqind vjet po na repëni lëkurën, dilni përjashta klubit, s’e sot a ardhë dita e jonë”.
Tani më në shumë qytete shqiptare si në Kërçovë, Gostvar, Tetovë, Kumanovë, Preshevë, Bujanovc, Gjilan, janë çliruar të burgosurit politik, zyrtarët turq janë dëbuar dhe zëvendësuar me administrator shqiptarë. Në bazë të raporteve të huaja diplomatike, nga Kërçova, Gostivari, Tetova, deri në Shkup, fare nuk ka egzistuar pushteti administrativ turk.

Më 18 gusht pas një zhagitje të gjatë të përgjigjes qeveria turke doli zyrtarisht se i pranon 12 pika nga 14, sa kërkonin me marrëveshjen e Prishtinës kryengritësit shqiptarë. Udhëheqësi i këtij memorandumi Hasan Prishtina, me disa udhëheqës të tjerë pa u konsulltuar fare me Shtabin kryengritës dhe krerët e tyre e pranojnë këtë vendim dhe vendosin të kthehen nëpër shtëpitë e tyre. Kryengritësit të bindur se e ardhmja e Shqipërisë është e garantuar edhe nga Fuqitë e Mëdha. Hasan Prishtina kundër vullnetit të vetë (pasi edhe ai intimisht nuk ishte i kënaqur, këtë të dhënë e verifikojmë në bazë të dokumenteve egzistuese.V.XH.). Ky telegrafisht i njoftoi edhe kryengritësit në Shqipërinë e Jugut e të Mesme, se kërkesat tona janë pranuar për tërë Shqipërinë, që duhet pranuar si fitore..?.V.XH.).

Ky atdhetar, si mandator kryesor i tërë Shqipërisë në këtë Marrëveshje: shqiptaro-turke. Ky nga presioni që pasoi në këto biseda që vazhduan për disa ditë në Shkup, kërkoi nga komandantët kryengritës që ende qëndronin në Shkup të lëshonin qytetin dhe të kthehen në shtëpitë e tyre.

Këtë marrëveshje të cunguar ku qeveria turke nga 14 pikat pranoi vetëm 12 pika e njohu vetëm qeveria e Vjenës. Athina zyrtare kërkoi nga Beogradi, Sofja e Cetinja më 18 gusht 1912, ditën kur Stambolli pranoi memorandumin shqiptar që të ndërmarrin masa që të mos pranohen kërkesat e kryengitësve shqiptarë.
Kundër aspiratave shqiptare për liri e bashkim kombëtar, haptazi u çua kundër dega partisë së e VMRO-së, që vepronte në Qarkun e Shkupit, duke i dërguar një memorandum Kryetarit të Qeverisë Bullgare Geshovit, “që mos të lejojë që Shkupi të hy në kuadër të Autonomisë së Shqipërisë”.

Rusia e rrefuzoi fuqishëm memorandumin e shqiptarëve, duke detyruar Turqinë më 19 gusht 1912, të ndryshojë vendimin e marrë, e nëse i pranon kërkesat e shqiptarëve, këta privelegje ti shtrijë edhe tek popujtë tjerë ortodoks të Ballkanit. Qeveria turke më 23 gusht i shpalli kërkesat shqiptare në fletoren zyrtare, por gjithsesi të reduktuara, duke mos pëmend fare termin Shqipëri apo shqiptarë, me qëllim që të pakësonte presionin e popullatës jo shqiptare sidomos në Vilajetin e Janinës, Manastirit dhe Kosovës. Rrezultatet e marëveshjes në Shkup i shpalosi Ibrahim Pasha, dhe njohjen e 12 pikave nga 14 sa ishin të përpiluara në memorandumin e Hasan Prishtinës. Për këtë arsye udhëheqësit e kompanive kryengritës vendosën të mbajnë mbledheje në mbrëmje të datës 18-19 gusht, ku rryma e të moderuarëve u mundua të bindë Isa Boletinin, Bajram Currin, e Idriz Seferin, për ta lëshuar qytetin. Këta arritën që të bindin edhe Bajram Currin që me 19 gusht me shokë ta lëshojë qytetin, duke lënë vetë Riza bej Gjakovën, i cili vendosi edhe më tutje të qëndrojë në Shkup. Por me kërkesën e Riza beut u ndal edhe Isa Boletini.

Korri diplomatik kthimin e Isa Boletinit e kishte kuptuar si moment tejet kritik dhe tentativë të kryengritësve për të marrë pushtetin në Shkup, i cili tani më mbahej vetëm formalisht. Prandaj nga ky shkak një delegacion i korrit diplomatik të përqëndruar në Shkup nën udhëheqjen e konsullit rus kërkuan sqarim te Ibrahim Pasha për situatën e krijuar në çastet e fundit, për sigurinë e diplomatëve të huaj që të mbesin edhe më tutje në Shkup, pasi disa ishin nisë për Selanik.Ata kërkonin përgjigje nga Ibrahim Pasha, pse shqiptarët nuk duan të kthehen në shtëpitë e tyre. Por kësaj radhe Ibrahim Pasha, sqaroi bisedat që kishte pasur me krerët shqiptarë dhe garancat që kishte marrë nga ata për siguri personale dhe garanci të plotë për diplomatët e huaj. Duke u garantuar se forcat turke janë në vendet kyçe, të gatshme për të siguruar pikat e zyrtarëve.
Por argumentet flasin ndryshe se këto grupe nacionaliste që vepronin për rreth Bajram Currit, Isa Boletini dhe Riza bej Gjakovës, nuk ishin të kënaqur me marrëveshjen e arritur në Shkup. Për këtë arsye ky grup atdhetarësh nuk pajtohej me rrymën e të moderuarëve që donin intimisht ta shpëtonin Turqinë. Te këta mbisundonte bindja se pa Turqinë nuk mundë të mbijetonte populli shqiptar. Një ndër ta ishte vetë Mehmet pashë Tetova, njeriu më me influencë te Sulltani. V.XH.).

Ky grup radikal nuk pajtohej me 12 pikat e paraqitura, prandaj këta nuk donin ti dorëzonin armët. Posaçërisht kur ishte në pyetje njohja e gjuhës shqipe si gjuhë zyrtare dhe çështja e Autonomisë së Shqipërisë Etnike. Në këto rrethana tejet të tendosura politike Fuqitë e Mëdha nuk donin konfrontim në mes veti, Franca mbante pozicion neutral me Anglinë, Rusia haptazi e sulmoi Turqinë, ndërsa Austria u pajtua me këtë status quo që ekzistone para kryengritjes shqiptare në Ballkan. Për këtë arsye obori Mbretëror i Vjenës lajmëronte konsullin e vetë në Sofje, “se Porta e Lartë nuk don fare të mirret me këtë përcaktim territorial.

Në ato çaste gjendja politike dukej se po shpërthente dhe paniku e kaploi tërë qytetin e Shkupit me rrethinë. Në anën tjetër Ibrahim Pasha, me premtime politike ndaj disa udhëheqësve popullorë e kishte siguruar qetësinë. Ai tani ishte i bindur thellë se kishte futur përçarje në kreun e kryengritësve shqiptarë dhe te ky mbisundonte bindja se shqiptarët nuk do të kenë mundësi që të kthehen përsëri të organizuar në Shkup. Prandaj ky në mënyrë bindëse u deklaroi përfaqësuesëve të huaj diplomatik siguri dhe paqë, se nuk do të ketë më gjakderdhje. Pra për disa lëshime që u bëri shqiptarëve, Porta e Lartë, arriti në fund që të vij deri në paqë dhe më 20 gusht në mëngjes herët kryengritësit shqiptarë u tërhoqën dhe për 24 orë e lëshuan kryeqytetin e Vilajetit të Kosovës-Shkupin.

Për këto lëshime që kanë bërë krerët e kryengritjes shqiptare me qeverinë turke, më së miri e dëshmon deklarata e Isa Boletinit për dis-harmoninë që ka ekzistuar në mesin e kryengritësve shqiptarë e posaçërisht në kreun udhëheqës ku deklarohet vetë Isa: “Nuk kena luftue për me i sigurue as vetes as kurkujtë grazhde e kulltuqe, na kena vendimin e Kuvendit të Junikut, atë duhet ta mbrojmë. Hallet tona kështu mbrapa i kemi së bashku në vendin tonë. Se çe besa, ça thonë e bëjnë përtej Qyperlisë e deri në Stamboll sështë puna e jonë”. Shprehimisht këto fjalë Isa i thotë pasi arrinë në Mitrovicë,”Hasan Prishtina dhe Zenulla beu kanë vepruar në bazë të interesit personal vetëm e vetëm për tu bërë deputet”.

Siç dihet më në fund si rrezulltat i bisedimeve shqiptaro-turke, që filluan në Prishtinë, vazhduan në Ferizaj dhe përfunduan në Shkup, më 18 gusht të vitit 1912. Nga kjo marrëveshje shqiptaro-turke nuk u arritë të inagurohej Autonomia e Shqipërisë, si pikënisje e vendimeve të marrura në Gërçë. Këto kërkesa mbarë kombëtare nuk arritën të realizohen në shkallën më të lartë të njohjes të sovranitetit të shtetësisë shqiptare, si kërkesë më e lartë në shpalljen e Autonomisë, deri në shkëputje. Kjo shihet më së miri kur kërkesat për autonomi botohen në fletoren zyrtare më 22-23 gusht 1912, ku nga 12 kërkesa të pranuara nuk përmendet fare emri Shqiptar apo Shqipëri. Siç u tha më lartë arsyet dihen se ku mund ti gjejmë. Fuqitë e Mëdha u deklaruan haptazi se nuk duan ta prishin qetësinë dhe janë për ruajtjen e status-quo në Ballkan. Në anën tonë arsyet qëndrojnë në mos unitetin e krerëve shqiptarë, ku shumica prej tyre kanë patur qëndrim proturk, duke përhapur frigë në mesin e popullatës, disa elementë të pa vendosur se “njohja e Autonomisë së Shqipërisë Etnike, do të shpiente kah lufta Ballkanike që do të çonte në dëm të Perandorisë Osmane e të vetë Shqipërisë”.V.XH.).

Këto rrethana të pa qarta politike i ndërpreu fillimi i luftës së Parë Ballkanike, duke ndërprer luftën e gjatë katër vjeçare (1909-1912), të popullit shqiptar, që pati për qëllim një luftë të drejtë çlirimtare për krijimin e Shqipërisë së pavarur. Shqiptarët e Maqedonisë së sodit si pjesë përbërse e Vilajetit të Kosovës dhanë kontributin e vetë të çmueshëm në Kryengritjen e Përgjithshme shqiptare, duke marrë pjesë aktive deri në çlirimin e Shkupit, dhe ngritjen e Flamurit të Pavarësisë. Shqiptarët e Maqedonisë edhe një herë dëshmuan në vepër me udhëheqësit e tyre se janë pjesë e pandarë e Vilajetit të Kosovës,dhe janë trupi i pandarë i Lëvizjes sonë Kombëtare, duke patur në shpirtë jetësimin e Shqipërisë Etnike, ata kanë qenë në çdo kohë të gatshëm të sakrifikojnë çdo gjë dhe veten, në luftë për çlirim e bashkim kombëtar për një Shqipëri të lirë e të bashkuar në trojet e saja etnike.

Administratori · #5 02-05-2006, 23:19

Konsulltimi i krerëve shqiptarë në Shkup për mbrojtjen e vendit nga invazioni serb

Pas fillimit të Luftës së Parë Ballkanike sukseset luftarake në të gjitha frontet ishin në dobi të shteteve ballkanike, të cilët edhe e sollën Turqinë para aktit të kryer. Këto rrethana të paraqitura i vunë në pozitë tejet të palakmueshme patriotët shqiptar lidhur me mbrojtjen e vendit, Ata tani ishin në pozitë tejet të pa lakmuar, në një anë me Turqinë. Ndërsa në anën tjetër duhej të mbrohej Shqipëria nga invazioni i shtetve ortodokse. Krerët e Lëvizjes Kombëtare duheshte ta mbrojnë me armë çdo pëllëmbë toke nga sulmet e përgatitura qysh prej kohësh nga ana e ushtrisë serbe dhe aleatët e saj ballkanikë. Të gjitha orvajtjet për biseda me qeveritarët turq nuk e dhanë efektivin e pritur. Ata nuk ishin në nivel të shkollimit me diplomatët evropian, as të dijes për të peshuar rëndësinë e rolit diplomatik të Fuqive të Mëdha, e posaçërisht nuk mund të kuptonin qëllimet e interesit të korrit diplomatik e në veçanti qëllimet ekspasioniste të politikës ruse dhe straregjinë e saj për të dominuar mbi Ballkanin.

Pushtetmbajtësit turq asesi nuk donin të ndëgjonin për decentralizimin e Turqisë dhe njohjen e Autonomisë së Shqipërisë. Që në këto çaste kritike për Turqinë, ishte i vetëmi adut mbrojtës për shpëtimin e saj. Kjo më së miri shihet kurr në prag të shpalljes së pavarësisë, Ismail Qemali pati një takim me ministin e Jashtëm të Turqisë, për njohjen e autonomisë së Shqipërisë. Por në vend që të bisedohet për nyjen e problemit shqiptaro-turk, ministri Qamil Pasha, në vend të përgjejgjes politike për Shqipërinë, ai i ofroi post të lartë Ismail Qemalit, postin për udhëheqës në Tripoli. Por ky atdhetar e refuzoi duke i thënë, “unë nuk dua post dua zgjedhjen e Shqipërisë, se i kam borxh kryekëput atëdheut tim”.

Në këto çaste të vështira për Shqipërinë, kur shtetet e ortodokse të Ballkanit, kishin arritur marrëveshje në mes vedi duke krijuar aleancën ushtarake. Më 8 tetor Mali i Zi e sulmoi Shqipërinë nga të gjitha anët. Kjo njëherit mirret si fillim i Luftës së parë Ballkanike. Sulmi i shteteve të Ballkanit dhe depërtimi i shpejt në tokat shqiptare, i detyroi krerët shqiptarë në krye me Hasan Prishtinën që të marrin një qëndrim të prerë ndaj shteteve të Ballkanit, pasi i kanosej rreziku vendit nga coptimi. Për këtë arsye në rrethanat e paraqitura u thirë në Shkup, një konsultim për veprim të mëtutjeshëm ushtarak në teren. Në këtë mbledhje muarën pjesë krerët më të shquar të Lëvizjes sonë Kombëtare. Takimi u mbajtë në shtëpinë e Sali Gjukës më 14 tetor në Shkup. Në këtë konsulltim merrnin pjesë:Sali Gjuka, Hasan Prishtina, Nexhip Draga, Bedri Pejani, Bajram Curri, Halim Tetova, etj.

Në këtë konsultim politiko-ushtarak, u vendosë që të dilet me një proklamatë të përbashkët për mbrojtjen e atdheut, duke i njoftuar Fuqitë e Mëdha nëpërmes përfaqësuesve të tyre diplomatik: “se shqiptarët nuk e përkrahin Turqinë dhe do ti mbrojnë me armë në dorë trojet e veta nga sulmet e shteteve sllavo-greke, që kanë filluar të grabisin tokën e Shqipërisë”.

Në anën tjetër edhe anëtrët e “Komitetit ”Shpëtimi” dhe ”Shoqëria e zezë për Shpëtim”, që nga shtatori vepronet në Shkup, u bëri thirje të gjithë shqiptarëve që të përgadisin nga një djalë për mbrojtjen e tërësisë territoriale të Shqipërisë Etnike.
Në këto rrethana tejet të pavolitshme për popullin shqiptar, në mbrojtjen e Shqipërisë bëri jehonë të madhe”Shoqëria e Zezë për Shpëtim”, e cila iu bashkua thirjes së Komitetit Shpëtimi”, për ti dalë zotë vetes e tokave të vendit, e jo për të mbrojtur egzistencën e perandorisë turke. “Shoqëria e Zezë për Shpëtim”, më 16 tetor 1912 u dorëzoi një rezolutë përfaqësuesëve të Fuqive të Mëdha në Shkup, ku thuhej :”shqiptarët i kanë rokur armët, jo për të forcuar dominimin e politikës turke në Ballkan, por për ti dalë zotë tërësisë toksore e lirisë së Shqipërisë”. Kjo rezolutë më 17 nëntor u botua në gazetën “Atëdheu

Në këto rrethan vepronte edhe ”Organizata Kombëtare e Shqipërisë”, e cila kishte lëshuar kushtrimin: ”Shqipëria Shqiptarëve, integritet dhe pavarësi për atëdheun”, Kjo organizatë me një qarkore i njoftonte qeveritë e Evropës: ”Ose një Shqipëri e bashkuar dhe e lirë e Shqiptarëve, ose gjithë bijtë e saj duke luftuar për një do të vdesin”.

Administratori · #6 02-05-2006, 23:21

Inkursionet e shteteve ballkanike ndaj tokave të Shqipërisë

Aleanca ballkanike ishte e miratuar më 13 mars 1912 Në rrethanat e paraqitura Serbia kishte bërë planin e sulmit kundër Shqipërisë dhe priste momentin për ti shpallur luftë Turqisë. Duke eksploatuar parollën dhe proklamatën e saj në ndihmë, “vëllezërve të Jugut”, nga vetë thënia e Kral Aleksandrit që publikohet edhe në gjuhën shqipe. Ky deklaroi publikisht se: “ushtria serbe shkon në Kosovë si çliruese”.

Ky deklarim i mbretit serb ishte një politikë propaganduese tejet perfide , që fshehnin aspiratat e borgjezisë serbomadhe për të dalë në jug kah Selaniku, ndërsa nga perëndimi për ti siguruar dalje Serbisë në detin Adriatik, në dy limanet më të bukura të saj në Lezhë dhe Durrës. Pa të cilat borgjezia serbe në krye me Nikolla Pashiqin, haptazi deklaronte: “nuk mund të jetohet”.

Po ashtu duhet cekur përveç politikës ruse edhe diplomacia franceze përkrahte pa rrezervë kërkesat e një politike hegjemoniste serbe. Ajo haptazi deklaronte:” se nuk ka kurgjë të keqe në qoftëse Serbisë i lejohet dalje kah Shqipëria që të vendoset në detin Adriatik. Forcat e aleatëve ballkanik brenda një afati të shkurtër e shpartalluan ushtrinë turke në të gjithë frontet. Trupat bullgare pasi thyen qendresën e forcave turke të koncentruara në Thrakinë Lindore iu drejtuan Adrianopojës në drejtim të Stambollit.
Forcat e Malit të Zi të ndara në tri kolona sulmuan në dy drejtime tokat e Shqipërisë edhe atë me dy njësi Shkodrën dhe me të tretën u vërsulën në drejtim të Kosovës për në Pejë. Mbreti serb Pjetri para fillimit të luftës ballkanike u kishte bërë thirrje shqiptarëve për bashkpunim në luftë të përbashkët kundër armikut shekullor duke deklaruar në të gjithë mjetet e informacionit se fitorja mbi Turqit edhe Shqipëtarëve do t’u sjellë “lirinë dhe barazinë”.

Pasi filloi Lufta e Parë Ballkanike në tetor të vitit 1912, u dukën sukseset e para të aleatëve ortodoksë, kundër ushtrisë turke. Komanda serbe urdhëroi soldateskën e saj që të vazhdojë me pushtimin e qyteteve të Vilajetit të Kosovës. Armata e III serbe, hyri në Vilajetin e Kosovës kah Medvegja pasi një rezistence të madhe nga vullnetarët shqiptarë kori fitore dhe u nisë kah Prishtina për të pushtuar Ajo më 24-25 tetor, nën komandën e Bozha Jankoviqit hyri në qytet. Ky për të fituar simpatinë e popullit vendas me shtabin e vetë e viziton varin e Sulltan Muratit në Fushë Kosovë. Prej Prishtinës Armata e III, u nisë për në Ferizaj. Një pjesë e mbetur e ushtrisë turke e cila u tërhoqë nga Prishtina, duke zërë pozicione në mes Ferizajit-Kaçanikut dhe Tetovës. Por shumë shpejtë pa shkrepur asnjë plumb ushtria turke i lëshoi edhe këto pozicione dhe u tërhoqë në drejtim të Tetovës. Komanda serbe pasi e mori qytetin e Prishtinës pa luftë, me një pjesë të ushtrisë së saj u nisë kah Mitrovica.

Sulmin e Katërt komanda serbe e filloi kah kufiri me Malin e Zi. Në këtë anë që më parë i kishte filluar operacionet luftarake ushtria malazeze. Në këtë anë vepronte ushtria serbe e Ibrit nën komandën e Gjeneralt Mihaill Zhivkoviqit, më një forcë prej 25 ushtarësh, ky posa e kaloi kufirin më 19 tetor e sulmoi së pari Novi Pazarin të cilin e pushtoi më 23 tetor. Këtë qytet e mbronte Kryetari i Komunës Arif Komadina me 1.500 luftëtarë, muslimanë me një armatim tejet primitiv e të vjetëruar. Ushtria serbe më 25 tetorë hyri në Mitrovicë dhe Pejë ku u takua me ushtrinë malazeze e cila pasi e pushtoi Rozhajën e para hyri në Pejë.

Ndërsa forcat serbe sipas urdhërit të Nikolla Pashiqit së pari e pushtuan Prizrenin, ku së bashku me forcat Malazeze hynë edhe në Gjakovë. Pasi i pushtuan qytetet kryesore të Vilajetit të Kosovës u nisën në drejtim të Lumës, Mirditës, dhe Matit, për të dalë në detin Adriatik. Nikolla Pashiqi porosiste komandën serbe se disponimi i Fuqive të Mëdha është në anën tonë, “ata na këshillojnë që sa më parë të dalim në detin Adriatik. Pasi së shpejti pritet aksion i Fuqive të Mëdha për ndërprerjen e luftës. Franca Rusia dhe Anglia, më 20 tetor, ( sipas kalendarit të vjetër), e këshillonin Komandën Supreme Serbe, që sa më parë me ushtrinë e vetë të dalë në detin Adriatik. Armata e II serbe, pas fitores në Kumanovë, hyri pa hasur në rezistencë në Shkup, më 26 tetor pas dite. Ndërsa sipas raportit të konsullit rus Kalmikov, “Shkupi ra në duart e serbëve më 25 tetor”.

Komanda serbe pas marrëjes së Shkupit e ndajti ushtrinë në dy pjesë edhe atë: një pjesë të ushtrisë u nisë kah Velesi dhe Prilepi e hyri në Manastir, në këtë anë erdhi deri te një betejë e përgjakur në Pletvar në vijën Drenovac-Mali i Mukos. Përpjekjet e Komandantit turk Zeqir Pasha për të ndalur hovin e ushtrisë serbe kah Pletvari ishin të pa sukseshme. Njësitet e Armatës së Parë Serbe pasi i thyen forcat turke në malin Pletvar dhe Babunë hynë në Prilep. Duke kapur mbi 1000 ushtarë turqë. Në këto çaste të vështira për ushtrinë turke, Zeqir Pasha së bashku me Korpusin e VII, filloi të tërhiqet nga rrethi i Shkupit dhe Tetova, për të mbyllur drejtimin Kërçovë-Brod-Manastir. Divizioni i II, i Moravës, duke e ndjekur Korpusin e VII turk, të Zeqir Pashës, në drejtim të Tetovës hasi në rezistencë të fortë disa ditëshe në grykën e Dërvendit, në mes fshatit Zhelinë dhe Grupçin. Radush. Pas një beteje të ashpër shqiptarët u thyen, ushtria serbe më 30 tetor hyri në Tetovë. Para se të hy ushtria serbe në Tetovë, aty qëndronte edhe Komandanti turk Zeqir Pasha, i cili pati një takim me udhëheqësin e Shqiptarëve Mehmet Pashë Tetovën, ku u bisedua për për strategjinë e luftës dhe mbrojtjene qytetit të tetovës dhe Gostivarit, me forca të përbashkëta. Por komandanti turk nuk u pajtua me propozimin e Mehmet Pashë Tetovës, që Tetova të mbrohej me forca të përbashkëta shqiptaro-turke. Mehmet Pashë Tetova, pas kësaj mosmarrëveshje më në fund u bind se me turqit nuk ka bashkëpunim pa interes. V.XH.)

Mehmet Pashë Tetova i bëri të gjitha përgaditjet për të ndalë hovin e ushtrisë serbe që i afrohej Tetovës nga tre drejtime:Prizreni, Kaçaniku dhe Shkupi. Ky strateg i luftës kurr e pa se mbrojtja e qytetit është e pa mundur kundër një ushtrie kaq të madhe serbe, një gjysëm ore para se të hynë ushtritë serbe në Tetovë, Mehmet Pasha e lëshoi qytetin dhe u nisë për në Dibër, me një pjesë të ushtrisë dhe antarët e familjes së vetë. Gjatë rrugës Mehmet Pasha i bëri një prit ushtrisë serbe në hyrje të Kërçovës, përreth
fshatit Zajas. Lufta zgjati tre ditë, në këtë regjion, ushtria serbe në këtë betejë humbi mbi 50 luftarë.

Nga Kërçova Mehmet Pasha, vazhdoi rrugën për në Dibër. Atje takohet me patriotët tjerë shiptarë si Isa Boletinin, Elez Jusufin, që Mehmeti e kishte bashkëpuntor lufte dhe mik shtëpiak. Këtu dita ditës u ritë shumë numri i patriotëve nga mbarë Kosova. Të cilët u organizuan më tutje në mbrojtjen e vendit nga sulmet e ushtrisë serbe.
Divizioni i II i Moravës pasi e pushtoi Tetovën, Gostivarin, Kërçovën dhe arriti në Manastir, prej ku vazhdoi rrugën kah Ohri dhe Struga, duke e pushtuar Elbasanin arriti në Tiranë. Në anën e jugut edhe ushtria greke pasi i theu forcat turke përparonte kah Jugu i Shqipërisë duke iu afruar Korçës, kurse Vlorën e mbante të rrethuar. Gjatë këtyre inkursioneve të tokave shqiptare: ushtritë serbe dhe greke u dalluan për nga veprimet ç’njerëzore të ushtarëve të tyre, ndaj popullatës së pafajshme.shqiptaro-turke. Më së miri gjendjen faktike në fushë beteja e përshkruan diplomati anglez nga Beogradi, i cili thotë: se në këtë luftë po bëjnë rezistencë vetëm shqiptarët, ndërsa turqit u tërhoqën nga fushë betejat pa e shkrepur asnjë plumb.