Në një periudhë kur Perandoria e stërmadhe Otomane kishte ndalur së zgjeruari kufijtë e saj dhe e brejtur nga korrupsioni e anarkia ishte zhytur në një amulli të pashpresë, një dinasti shqiptare deri atëherë e panjohur mori në dorë frenat e gjigantit të fjetur, duke e kthyer atë për rreth gjysmë shekulli në shkëlqimin e dikurshëm. Bëhet fjalë pikërisht për dinastinë e Qyprilinjve, që në disa raste me dorë të hekurt e në disa të tjerë përmes tavolinave diplomatike, ditën fillimisht të ndalnin korrupsionin dhe anarkinë që mbretëronte brenda shtetit.

Kjo periudhë është e përshkuar nga trazira të shumta, të cilat për vite me radhë e kishin paralizuar krejtësisht Perandorinë turke. Përmes një kryengritjeje, Sulltan Ibrahimi ishte larguar nga froni, ndërkohë që vëllai tij i madh Osmani i III-të ishte vrarë. I takonte tashmë Mehmetit IV, i cili atëherë ishte vetëm shtatë vjeçar, të vihej në krye të Perandorisë. Për shkak të moshës së mitur të Sulltanit, Kosem Sulltana, gjyshja e tij, që është njëherësh gruaja më e famshme dhe më e përfolur e historisë turke, mori në dorë frenat e Portës së Lartë, për ta shtyrë më tej gjigantin e lëkundur në vorbullën e anarkisë. Për një periudhë tre vjeçare, deri në vrasjen e Kosem Sulltanës, korrupsioni preku çdo strukturë të Perandorisë, duke e çuar këtë të fundit në prag të kolapsit të plotë. Pas vdekjes së të vjehrrës, frenat e Perandorisë i mori në dorë Hatixhe Turhan Sulltana, e ëma e Mehmetit të IV, e cila, në kërkim të njeriut të duhur për të drejtuar Perandorinë, brenda pak vitesh ndërroi 10-të Vezirë të Mëdhenj, para se t’ia besonte këtë funksion Mehmet Pashë Qypriliut.

Pikërisht këtu nis edhe periudha rreth 50-vjeçare e qeverisjes së Qyprilinjve, familja e të cilëve qe e aftë t’i ofronte Portës së Lartë plot shtatë Vezirë të Mëdhenj e Vezirë të rangjeve më të ulët – një rast unik në historinë europiane.

Me saktësi dihet vetëm viti i lindjes së Mehmet Qypriliut (1583), por me siguri dihet se ai lindi në fshatin Roshnik pranë Beratit. U dërgua që i vogël në Stamboll i përfshirë në pengun (haraçin) e gjakut, i cili konsistonte në rrëmbimin e fëmijëve të krishterë dhe dërgimin e tyre në Turqi, ku, pasi rriteshin si myslimanë, në moshën 11-vjeçare, në bazë të afësive që tregonin, dërgoheshin në ushtri (jeniçerë), apo nisnin karrierën në pallatin e Sulltanit. Në vitin 1623 Mehmeti, nën mbështetjen e boshnjakut Khosrev Pasha, ishte kuzhinier në kuzhinat e Pallatit. Për shkak të karakterit tejet të vështirë e kryeneç ai dëbohet nga Pallati dhe dërgohet me detyrën e spahiut në qytetin Kopru të Anatolisë. Ai u vendos në Köprû dhe u martua me Aishe Hanëmin, të bijën e Jusuf Agait, Pashait të zonës. Me ngjitjen e Khosrev Pashës në detyrën e Agait të Jeniçerëve, ai u thirr përsëri në shërbim dhe kur Khosrev Agai u bë Vezir i Madh, e emëroi Mehmetin shef të thesarit. Por edhe në këtë detyrë Mehmeti nuk mundi të qëndronte gjatë. Pas ekzekutimit të Khosrev Agait, ai shërbeu si sanxhak-bej apo si aga në provinca të ndryshme – ka shumë mundësi në Köprû apo në rrethinat e tij, nga edhe mori emrin Mehmet Köprûlu (Qypriliu). Më pas kthehet përsëri në Stamboll, ku kryen detyra të ndryshme, si inspektor i arsenalit, komandant spahinjsh, apo komandant i forcave të koracuara. Në vitin 1656 ai u bë Pasha me dy Tuje dhe iu ngarkua detyra e Guvernatorit të Tripolit. Është e paqartë për sa kohë e kreu Mehmet Pasha këtë funksion, dihet vetëm që për pak kohë ai u kthye përsëri në Köprû, nga ku u largua për të marrë detyrën e Myteselimit të Vilajetit të Damaskut.

Pashai i panjohur 80-vjeçar e pranoi funksionin e Vezirit të Madh vetëm pas zotimit nga Nëna e Sulltanit se atij do t’i lihej dorë krejtësisht e lirë në qeverisjen e Perandorisë. Fillimi i pushtetit të Mehmet Qypriliut u shënua nga shtypja me dorë të hekurt e një lëvizjeje të kryesuar nga disa krerë fanatikë të një fraksioni mysliman, që u shoqërua nga dënimi me vdekje i disa pasuesve të Kosem Sulltanës. Pak kohë më pas, në janarin e vitit 1657, në mënyrë të pamëshirshme ai shtypi edhe një kryengritje të spahinjve, ndërkohë që Sheik Selimin, shkaktarin kryesor të trazirave dhe kryetarin e lëvizjes, e mbyti në Bosfor. Një fat jo më të mirë pati edhe Patriarku i Kishës Greke, i cili u var publikisht pasi i kishte shkruar Vojvodës së Vllahisë të shpallte rënien e Islamit. Këto masa të pamëshirshme ishin veç një copëz e vogël e diktaturës që do të përfshinte gjatë gjithë dominimit të tij Perandorinë Otomane. Sipas disa burimeve, numri i të ekzekutuarve gjatë qëndrimit të tij në detyrën e Vezirit të madh ngjitet në shifrën e 35 mijë vetëve (burime të tjera përafërsisht këtë shifër e japin vetëm për vitin e parë të qeverisjes së tij). Pastrimin e Perandorisë nga elementet e dëmshëm, gjë që e kishin bërë edhe Sulltanët para tij (Sulltan Murati), Mehmet Qypriliu e shihte si kusht të domosdoshëm për rifuqizimin e Perandorisë. Duke eliminuar armiqtë e brendshëm dhe duke mos pasur më pengesa brenda në shtëpi, Veziri i Madh menjëherë i ktheu sytë nga armiqtë e jashtëm. Fitorja e Venedikasve në Kios pak kohë më parë kishte qenë një goditje shumë e rëndë për fuqinë detare Otomane. Duke e parë flotën detare si një problem me rëndësi mjaft të madhe, Veziri i Madh i përqëndroi të gjitha energjitë e tij në rimëkëmbjen e flotës, dhe, pasi e bëri një gjë të tillë, u ndesh me flotën Venedikase në Dardanele. Fillimisht, turqit pësuan humbje të rënda, por, falë një gjyleje të qëlluar nga bregu, e cila shpërtheu pikërisht në depon e municioneve të anijes së Admiralit Venedikas Mokenigo, flota Venedikase mbeti pa komandant dhe u shpartallua krejtësisht. Veziri i Madh shpërbleu topçiun që i dhuroi fitoren dhe disa të tjerë që luftuan trimërisht, por nga ana tjetër ekzekutoi një numër të madh oficerësh të lartë mbi të cilët ranë përgjegjësitë për humbjet e mëparshme. Pasi rivendosi prestigjin e humbur të Perandorisë në det, ai u kthye përsëri në tokë. Princi i Transilvanisë, Georg Rakocki II, me mbështetjen e krerëve të Vllahisë e Moldavisë, marshoi drejt Polonisë duke prekur drejtpërdrejt interesat e Perandorisë Otomane. Në përpjekje për të zënë Rakockin, Qypriliu rrethoi dhe mori Janovën, ku zbuloi se armiku i tij ishte larguar dhe kishte hyrë në Austri. Më pas iu desh t’i drejtohej Anatolisë, për shkak të një kryengritjeje të drejtuar nga krerë të lartë të Perandorisë, të cilët druheshin se do të binin pre e hakmarrjes së Vezirit të Madh për shkak të mosbindjes që kishin treguar ndaj Portës së Lartë. Pasi ekzekutoi krerët e kryengritjes, si dhe rreth 1 mijë nga rreth 7 mijë asqerët që i mbështetnin, Qypriliu u mor me shtypjen e revoltës së Mehmet Beut në Egjypt dhe të Mustafa Pashës në Antalia, kryengritje të cilat, falë temperamentit të tij, i shtypi në mënyrë të pamëshirshme dhe me të njëjtën forcë që kishte treguar dhe më parë. Këtë temperament dhe mënyrën se si qeveriste Qypriliu e shpreh qartë përmes një letre që i dërgon një Pashai që ishte njëkohësisht edhe miku i tij. Në letër i thotë Pashait që në rast se Kozakët do të arrijnë të sulmojnë qoftë edhe një nga fshatrat e Pashallëkut të tij, ai (Veziri i Madh) do ta bënte copash që kështu t’i shërbente si shembull edhe të tjerëve. Pikërisht këtij temperamenti të vështirë i dedikohet edhe një incident i rëndë diplomatik me miqtë e atëhershëm francezë. Ambasadori i Francës De La Haye nuk i kishte dërguar ende dhuratat e zakonshme për shkak të mendimit se si edhe paraardhësit e tij të shumtë, Qypriliu shumë shpejt do të zëvendësohej nga një Vezir tjetër. Veziri i Madh u ndje tej mase i fyer nga një mungesë e tillë respekti dhe, nën pretekstin e spiunazhit përmes korrespondencës diplomatike, fillimisht dha urdhër që të rrihej me shkop i biri i ambasadorit, për t’i arrestuar e burgosur më pas at e bir. Delegacioni i dërguar nga Luigji i XIV-të për të hetuar dhe vënë në vend nderin e Francës, përmes një sjelljeje të studiuar mirë, u trajtua në mënyrë tepër fyese. Rezultati i këtij incidenti ishte që Franca prishi aleancën me Turqinë dhe nisi të ndihmonte hapur Venedikun në mbrojtje të Kretës.

Gjatë pesë viteve që qeverisi me dorë të hekurt Perandorinë Otomane, Mehmet Pashë Qypriliu arriti të çrrënjoste anarkinë dhe korrupsionin, të eliminonte rebelët dhe t’i kthente shtetit administratën. Ai hyri në histori edhe si një ndërtues i madh. Për t’u përmendur janë kështjellat në derdhjen e Donit e në brigjet e Dnieprit, si dhe një numër i madh xhamish, dyqanesh e shkollash në Janovë, Rudnik, Tarakli etj. Veziri i madh vdiq më 31 tetor të vitit 1661. Këshillat që i dha nga shtrati i vdekjes Sulltanit të ri (pa harruar që më parë t’i merrte pëlqimin për zëvendësimin në detyrën e Vezirit të madh nga i biri, Fazil Ahmed Qypriliu), do të ishin të denja edhe për vetë Makiavelin; kurrë mos ia vër veshin këshillës së një gruaje; mos lër askënd të pasurohet e të fuqizohet shumë; mbaje arkën e thesarit gjithnjë plot dhe mbaje veten e ushtrinë gjithnjë të zënë.

Imazhe te Ngjitura

mehmet-kuprulu.jpg (19.7 KB, 3 vezhgime)

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.

Dicka rreth dinastise se Qyprillinjve eshte paraqitur dhe nga shkrimtari shqiptar i permasave boterore Ismail Kadare tek romani "Pallati i Endrrave" ne themelin e te cilit qendron pikerisht raporti i individit me shtetin .Aty thoshte se familja e Qyprillinjve ishte e mallkuar pasi shume pjestar te saj perfundonin shume keq.

__________________
* Lost In Translation *

Ismail Kadareja nuk mori persiper te tregoje si funksionoi Perandoria Osmane gjate sundimit te Qyprillinjve. "Nepunesi i Pallatit te Enderrave" eshte nje alegori per sigurimin e shtetit dhe mallkimin e kish gjithe populli shqiptar

__________________
VAE VICTIS

E di cfare ka paraqitur Ismail Kadare ne ate liber , une thashe qe tek ai liber ai ka permedur dicka rreth kesaj familjeje madje permendja qe ajo qe qendron ne thelbin e librit eshte pikerisht raporti i individit me shtetin dhe analogjite qe i ben perandorise osmane me shtetin komunist shqiptar... te lutem lexoji mire here tjeter dhe interpretoji sakte

__________________
* Lost In Translation *

Per familjen e Qyprillinjve mund te shikoni dicka dhe tek Histria e Ballkanit e Zhorzh Kastelan

__________________
VAE VICTIS

Thjesht trill letrar referimi i Kadarese per kete familje

__________________
VAE VICTIS