U përshëndetëm me Kosovën dhe duke u hedhur në shpinë të kalit, thashë t’ia hedh edhe një herë syrin Kosovës, Metohisë dhe Podrimës së mrekullueshme, e mendoj me vehte se shqiptarët kanë të drejtë kur thonë “Bukë të jep Zadrima e verë Podrima”. Eshtë mëngjez i bukur vjeshte. Ne jemi zgjuar herët dhe prej Suharekës afër Prizrenit ku bujtëm, po risemi rrugës për në Prizren e pastaj në Bistricë.

Gjogu im i lëshon hapat ngadalë si ndonjë dembel, sikur matë forcën e vet e nuk ngutet, kishe për të thënë se po shtrëngohet për të marrë një rrugë të gjatë e duhet të ruajë fuqinë e vet, të mos lodhet para kohe. Erdhëm në fshatin Vrashnjë, kapërcejmë Bistricën dhe po i afrohemi bregut të Drinit. Pak më vonë pamë lumin Lumë e duke kaluar bregut të majtë të Drinit mbërrimë në hanin e ri që gjendet në breg të tij. Mendova me vete, ja Luma e frikshme, për të cilën kisha dëgjuar të flitet shpesh në Shkodër, si lumianët i shtinë frikën në bark qytetit të Prizrenit, në të c ilin hyjnë befas si rrufeja, e qytetarët përcjellin zërin:”Luma, Luma ka ra në Prizren”, e njerëzia atëherë vlojnë, tregtarët mbyllin dyqanet dhe futen nëpër shtëpi duke i futë shulin avllisë së oborrit, mbyllen brenda në rast të sulmit të tyre eventual.

Kur u nisëm rrugës prej Hanit të ri, unë shikoja majtas e djathtas këtej e përtej Drinit; nga e majta na vjen mali Koritnik, përmbas tij Luma, nga e djathta mali Pashtrik në rrënzat e të cilit shtrihet krahina e Hasit me fshatrat e veta. Has ose Hasi i thotë vetes një fis i cili ka fituar sa privilegje prej sulltanit, ka ngritur pastaj kokën, është bërë mujshar i fuqishëm dhe i padëgjueshëm... është Hasi. Edhe populli ynë thotë për një njeri mujshar që është bërë i mujshëm, është hasuar, për të cilin thuhet edhe, është has, has njeri. Njerëzit e këtij vendi janë me të vërtetë krenarë, me sedër, mendjemëdhenjë e të vrazhdë, edhe pse janë aq të varfër e skamnorë sa t’i qashë në pecë. Janë shtatëhedhur, syzjarrtë, ballëngritur e mustakoçë kur i shikon, thua se këta janë hasjanë, janë hasuar me të vërtetë.

Në rrugën nga Hani i ri, bregut të Drinit kalojmë pranë pyejve të mëdha me shelgje, verra e dru të tjera që rriten pranë ujit. Duke hecur përpara erdhëm në urën e lartë nën të cilën rrjedh Luma, emrin e të cilës ka marrë edhe tërë kjo krahinë. Luma buron në anën e djathtë të lumit Sharr, rrjedhjen e ka prej lindjes në veri dhe pastaj derdhet në Dri. Fjala Lumë në gjuhën shqipe donmethënë lum, ashtu edhe lumjanët ne kishim për t’i quajtur njerëzit e lumit. Përveç lumit edhe krahinës, me emrin Lumë, është i pagëzuar edhe një fshat me 150 shtëpi, të gjithë myslimanë, e gjendur larg Drinit 3 orë rrugë, i vendosur buzë Lumës.

Në rrugën tonë derisa të arrijmë në Shkodër na duhet të kapërcejmë nëpër tri ura kryesore, e para kalon Lumën, e dyta Drinin e Zi, kurse e treta është Ura e Vezirit në bashkimin e dy Drinave. Ura mbi Lumë është e lartë dhe e hatashme sepse vetëm me një hark e zotëron lumin. Kjo urë shqip e ka emrin “Ura-shajit”, kurse turqisht “shejtan kuprisi” që domethënë “Ura e djallit”, mirëpo shqiptarët i thonë edhe “Ura e Lumës”.
Në anë të majtë të lumit Luma, menjëherë sa të kalosh urën, ngritet kulla e famshme e Lumës e cila qëndron mbi deltën e Lumës në Dri. Prej Prizreni e deri tek kjo kullë duhen 6 orë të mira rrugë. Në mjedis të rrugës së ngushtë, mbi një krah gjethësh, është ulur bylykbashi i cili është zotëruesi i vërtetë i rrugës. Rrin këmbëkryq me martinë mbështetur në gju, shikon para drejt, ka një shikim dinak e të hatashëm, thith duhan në çibukun e tij të shkodër, nuk i ngrihet kujt në këmbë, nuk luan prej vendit. E përshëndetëm ndeshamirë me Zotgin, kurse ai lëvizi me dorë duke na dhënë leje të uleshim pranë tij ose të kalonim e të vazhdonim rrugën. Ne zdrypëm, u ulëm pranë tij, e lutem me duhan, porositëm edhe kafe dhe filluam të kuvendonim e ai e pëlqente bisedën tonë duke mbetur i kënaqur me atë çfarë thamë për Shqipërinë. E lamë gëzueshëm të qëndronte aty në rrugë ulur.

Luma është një kajmakani e sanxhakut të Prizrenit, shtrihet në perëndim deri në Urën e Vezirit, kufiri jugperëndimor është Drini i Zi, e Gora kufiri lindor. Kajmakani qëndron në fshatin Bican apo Bicaj ku gjendet edhe një kazermë ushtarake. Luma është bajrak në vete por nuk është fis. Vendi është pjellor, ka mjaft ujë për ujitje por është rrallë i banuar. Mashkujt, shumica prej tyre vriten, kush në ngatërresat ndërmjetveti, kush në bracimin që bëjnë si hajdutë nëpër vendet përreth. Thuhet se lumjanët deri në shekullin XVIII kanë folur serbobullgarisht, kurse sot të gjithë janë myslimanë dhe flasin shqip.
Duke udhëtuar nga Kulla e Lumës, i mbahemi bregut të majtë të Drinit derisa për një kohë të shkurtër nuk hasëm në Drinin e ZI i cili vjen nga jugu dhe bashkohet me Drinin e Bardhë. Kaluam urën dhe pak më poshtë ja edhe ura e Vezirit aty ku bashkohen dy Drinat në luginën Brut.

Ura e Vezirit është një godinë me 18 harqe me madhësi të ndryshme, e tre harqet e mesit janë më të mëdhenjtë e më të gjerët, kurse nga mesi e sa më afër brigjeve, harqet vijnë duke u ngushtuar. Krejt përbri urës është ultësira e rrafshtë Brut që ka marrë emrin nga fshati aty me të njëjtin emër që shtrihet në bregun e djathtë të Drinit.
Në rrafshin e Brutit shihen gjurmët e rrugës së lashtë romane Via Egnatia nëpër të cilën edhe sot kalon rruga. Për gjysëm ore rrugë erdhëm në hanin Brut. Aty gjetëm hantarin e shkathët dhe kuvendqar, shqiptarë prej Lume, aty kishte edhe qiraxhinj nga Shkodra për Prizren dhe nga Prizreni për Shkodër. Në këtë han na u desht edhe të bunim.
Nadje herët u nisëm nga hani. Udhëtojmë gjithkund buzë Drinit deri te hani Spasi, ku duhet të ndahemi e të largohemi prej Drinit për të kapur malet e larta shqiptare në Dukagjin e Mirditë. Hani Spasi gjendet në bregun e majtë të Drinit e është nga Prizreni larg 11 orë rrugë. Prej Urës së Vezirit e deri te ky han bëmë tri orë rrugë. Jo shumë larg prej hanit është edhe një fshat me të njëjtin emër. Menjëherë aty poshtë hanit derdhet në Dri lumi Gruma, nëpër shtratin e të cilit brez rruga nga Gjakova e deri këtu që është gjashtë orë rrugë e gjatë. Menjëherë aty përtej Drinit, në një shkëmb të lartë shihen gërmadhat e kullës së Lekë Dukagjinit i cili me këtë fortifikatë u ka zënë e mbyllur grykat e kamionit armiqve sulmues.

Rruga nëpër të cilën kaluam s ot, është ndarë nga Drinii dhe ka hyrë në luginën e lumi Gosk që është edhe kufiri ndarës në mes të Mirditës dhe Dukagjinit. Rruga të çon herë buzë lumit e herë largohet prej tij. Gjatë rrugës shihen shtëpitë e fshatrave të afërta, të vogla, të ulta mbuluar me rrasa guri. Të pasurit për vete kanë ngritur kulla prej guri mjaft të larta më të shumtën dykatëshe. Më në fund u vendosëm në hanin Fleti i cili i tëri është ndërtuar me trerë druri e i mbuluar me dërrasa skuqi. Fshati Flet është jo largë hanit, në të jetojnë 9 familje katolike dhe 16 muslimane. Përmbi fshat ngrihet mali Kunora e Dardhës, i lartë 1507 m nën të cilin del kroi që i thonë Kroni i Shkjaut që domethënë burimi i skllavit.

Të nesërmen zgjohemi duke aguar dhe nisemi për rrugë, e menjëherë kapim shpatin e ngjitemi përpjetë qafës së malit shkëmbinjë e qeta. Mali është i pasur me dru bredhi, çami e peshe, kështuqë këtu pritet lëmishta dhe nxirret rrëshira nga lugirat e lumit Fandi. Në krejt udhëtimin tonë që kemi bërë, rrugë më të rrezikshme e më të vështirë se këtë prej Fleti e deri në Pukë nuk kemi hasë. Ne ecim majës së malit, rruga është e ngushtë e shkrepa shkrepa, poshtë nesh greminë gurësh e pafund që të zë frika po të shikosh tëposhtë. Udhëtari i pa përvojë mund të kalojë këtu pari vetëm këmbadoras duke u kapur me duar mirë për shkëmba e duke mos shikuar tëposhtë se i mirren mendët. E kuajt tonë të gjorë ecin ngadalë e me shumë kujdes, plus ishin të ngarkuar. Gati çdo vit në këtë rrugë dikush then qafën. Dimrit kur kapë akulli e ngricat, bjen edhe dëborë, ndodhë që karvani të zgjasë udhëtimin për një ose dy muaj, kurse verës kjo rrugë përshkohet për tri ditë.

Në mbrëmje, të lodhur e të dërrmuar, mbërrimë në han në Pukë. Pukën shqiptarët edhe sot e kësaj dite e quajnë gjyqet që domethënë qytet. Ndoshta dikur edhe do të ketë qenë qytet sepse në këtë vend ishte stacioni i rrugës “Via Egnatia”, si vendpushim prej Lezhës deri në Dri. Puka ka qenë qendra e Krahinës së Dukagjinit, e edhe sot është vend me rëndësi në mes të Shkodrës dhe maleve të larta, të cilat duhet mbajtur nën kontroll, sepse ajo me pozitën e vet që ka, është e përshtatshme për një rol të tillë. Nga malet që rrethojnë Pukën, buron lumi Gomsiqe nëpër të cilin do të zbresim në ultësirën e Zadrimës. Në Pukë rrin Kajmakani, ka edhe një kullë për ushtarët të cilët ruajnë rrugën në mes të maleve dhe fushës së Zadrimës. Fshati ka disa shtëpi dhe një xhami.
Nga Puka nuk u nisëm edhe aq herët pasi rruga deri në famullinë e Gomsiqes nuk është e gjatë. Hymë në luginën e lumit Gomsiqe, të cilin e kaluam pas dy orësh rrugë te fshati Qerret. Nuk është lum i madh por nganjëherë din të rrebelohet me shumë ujë ashtuqë banorëve në rrafsh u bën dëme të mëdha.

Zbritëm së pari në fshatin Dush, pastaj në Gojan dhe më në fund në Gomsiqe. Njëherë menduam të kalonim edhe natën aty, mirëpo famulltari ishte i zënë me punë dikund jashtë famullisë e ditë kishte ende, pasi pushuam pakëz, u hodhëm në shpinë të kuajve dhe dualëm në Va të Dejës, ku kaluam në skelë Drinin, dhe dolëm në Spathar, bregut të Drinit. Duke udhëtuar kaluam Gavoçin e Jubanin, kaluam fushën e Gurit të Zi, i ramë lumit të Kirit dhe shend e verë hymëm në Shkodër loce.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.