Ekzistenca e dëshirës për të shkuar drejt hapësirave globale, pra drejt një vendi të huaj të zhvilluar, duket sikur nuk po gjen as kushtet, as atmosferën e viteve 1990-2002. Emigrimi tashmë nuk po shfaqet si një fenomen masiv. Aktualisht, mërgimi shqiptar qoftë ai legal apo ai ilegal duket sikur ka njëfarë ruajtje të një gjendjeje te pandryshueshme. Madje, të rinjtë janë ata që nuk kanë dëshirën e mëparshme për të marrë rrugët e mëdha gjeografike, për një jetë më të mirë nga ana ekonomike. Lufta kundër klandestinitetit, marrëveshjet për punësimin sezonal, si dhe stabilizimi i tregut të punës në vendet pritëse ka bërë që emigracioni shqiptar të njohë vetëm kurbë rënieje.


Emigracioni është një dukuri që bashkërendon gjithë historinë e shqiptarëve. Mjafton të kujtohet emigrimi masiv i popullsisë së qyteteve drejt Italisë në shekujt 15 deri 17, si pasojë e pushtimit të vendit prej otomanëve. Duke nisur nga fundi i shekullit 19, vihet re një zgjerim i dukshëm i rrezes së emigrimit të shqiptarëve, duke u shtrirë edhe jashtë rrugëve të zakonshme emigruese, në Evropë apo Afrikën e Veriut, drejt SHBA-së, Amerikës së Jugut apo deri në Australi. Sipas gazetave shqiptare, vetëm në Bideford të Amerikës, në vitin 1907 jetonin mbi 500 shqiptarë dhe priteshin të vinin dhe 100 të tjerë. Më 1907, në Bukuresht kishte rreth 10 mijë shqiptarë prej të cilëve gjysma jetonte në restorantet që kishin hapur, ndërsa në Stamboll kishte 20.000 shqiptarë. Në vitet 1923-1944 kanë emigruar rreth 13 % e popullsisë së vendit.

Faktori kryesor i emigrimit në këto kohë është prapambetja e madhe ekonomike dhe sociale e vendit. Në verën e vitit 1990, kur në Shqipëri priteshin ndryshime të rëndësishme politike, vëmendja e shtypit botëror u përqendrua papritmas në ngjarjet në Tiranë, ku drejt ambasadave vërshuan mijëra vetë. Pas një periudhe të shkurtër qëndrimi në territoret e ambasadave të huaja, u lejuan të shkojnë në vendet perëndimore si Italia, Gjermania, Franca rreth 5.000 shqiptarë. Kjo ishte vala e parë e emigrantëve. Pengesat e burokracisë së vendeve pritëse për të sistemuar dërgatën e parë të emigrantëve ishin një ndër faktorët që ndikuan në fillimin e krijimit të përfytyrimit të parë negativ për emigrantët shqiptarë, i cili u përforcua gjatë valës së dytë të eksodit masiv drejt Greqisë dhe të Italisë, në mars të vitit 1991.

Kjo valë i gjeti të papërgatitura autoritetet dhe institucionet italiane. Ligjet dhe strukturat e saj nuk kishin parashikuar mbërritjen dhe thithjen e një kontingjenti kaq të madh emigrantësh në një kohë kaq të shkurtër. Të ndodhur para një situate të tillë emergjente, autoritetet italiane u kërkuan autoriteteve shqiptare bashkëpunim për të bllokuar fluksin në rritje të emigrantëve, kurse shtypi dhe mas-media italiane, që prej marsit 1991 kontribuan në krijimin e idesë së përhapur në opinionin publik për një pushtim të Italisë prej shqiptarëve.

Befas, në një kohë të shkurtër, emigrantë shqiptarë, ata që në fillim ishin paraqitur si heronj të luftës dhe përmbysës të komunizmit në vendin e tyre, nisën të shiheshin si një komunitet problematik që ushqente pasigurinë, trazirat dhe krimin. Kalimi i paligjshëm i kufirit shtetëror tokësor kryesisht me Greqinë mbetet një rrugë e rëndësishme për emigrimin klandestin. Në këtë mënyrë lëvizin kryesisht qytetarët me të ardhura të pakta dhe me origjinë nga zonat e thella, periferike e më të prapambeturat e vendit, të cilët nuk kanë mundësi të sigurojnë vizë për në Greqi.

Duke u nisur nga llogaritjet e përafërta, mund të thuhet se gjatë periudhës 1991-1999 drejt Greqisë, kanë shkuar në mënyrë të rregullt ose jo, rreth 600 000 shqiptarë në muaj. Në vend ka funksionuar një rrjet trafiku klandestinësh, që transportonte deri para pak kohësh rregullisht klandestinë, kryesisht drejt Greqisë. Prej këtyre vendeve, klandestinët synojnë vendet e tjera të Evropës Perëndimore, si dhe SHBA-në dhe Kanadanë. Rruga ajrore ka shërbyer gjithashtu si një kanal i trafikut të klandestinëve, kryesisht drejt vendeve perëndimore dhe me tarifa shumë më të larta sesa kanalet e tjera. Kjo rrugë, për arsye të shpenzimeve të mëdha, përdorej vetëm nga e ashtuquajtura elitë e klandestinëve.

Përdorimi i identitetit kosovar ka qenë një rrugë e rëndësishme e emigrimit klandestin të shqiptarëve, sidomos gjatë vitit 1999. Kriza kosovare dhe prania për një periudhë disamujore e refugjatëve kosovarë në Shqipëri u shfrytëzua menjëherë prej mjaft qytetarëve shqiptarë.

Ekonomia, faktori kryesor i emigrimit
Emigrimi i shqiptarëve gjatë viteve të fundit mbetet një dukuri e dominuar kryesisht nga veprimi i faktorëve largues prej vendit dhe jo nga veprimi tërheqës të vendeve pritëse. Faktorët ekonomikë mbeten faktorët kryesorë të emigrimit. Situata ekonomike e vendit dhe nevoja e rimëkëmbjes së shpejtë të tij, në kushtet e burimeve të brendshme të kufizuara, duket se do gjenerojë emigracion edhe për një kohë relativisht të gjatë. Në Shqipëri kanë ndodhur diferencime të thella ekonomike e sociale të shtresave të ndryshme të shoqërisë. Deri nga mesi i vitit 1996, është vënë re një përmirësim gradual i gjendjes ekonomike të familjes shqiptare. Kjo ndodhi për disa arsye, ndër të cilat më kryesoret kanë qenë të ardhurat nga emigracioni si dhe veprimtaria e firmave të cilat fashitën disi, ndonëse përkohësisht, problemet e mëdha ekonomike dhe sociale që lindën nga ritmet e larta të papunësisë.

Nga një anketim i bërë nga Instituti Shqiptar i Emigracionit, motivet e emigracionit janë për një pagë më të lartë, për kushte më të mira pune, për kushte më të mira materiale të jetës së përditshme, për kushte më të mira për shkollim personal dhe për motive politike. Por njëkohësisht, vetë emigrantët nuk harrojnë se problematika e marrëdhënieve të tyre sidomos me dy shoqëritë kryesore pritëse greke e shqiptare është përgjithësisht e njëjtë.

Emigrantët shqiptarë kryesisht merren me punë ndërtimi dhe bujqësie për meshkujt dhe shërbimet shtëpiake për femrat. Punësimi në këto vende është më shumë një faktor mbijetese sesa një faktor integrimi, emancipimi dhe qytetërimi.