Dy monumente unikalë në Sarandë në vëmendjen e universiteteve italiane. Profesori i studimeve ballkanike në Venecia, Gianclaudio Maccharella konstaton gjendjen serioze.

Ndër 115 monumentet e kulturës që gjenden në rajonin jugor Sarandë-Delvinë, dy prej tyre kanë tërhequr vëmendjen e të huajve jo thjesht si vizitorë. Profesorë, arkitektë, historianë, restauratorë e arkeologë nga qendra e studimeve ballkanike me qendër në Venecia, nga vizita e bërë në këto dy objekte, duke u përballur me vlerat dhe dëmet, u nxitën për të bërë ndërhyrje shpëtuese. Kjo u kthye dje në trajtën e një debati mes arkeologësh e specialistë të monumenteve nga universitarë italianë që vinin nga Milano, Bolonja e Bari, por edhe nga qendra e qytetërimit anatolik në Stamboll.

Debati është drejtuar nga profesorët shqiptarë Apollon Baçe e Aleksandër Meksi. Cilat janë teknikat më bashkëkohore të mundshme për t’u aplikuar në rehabilitimin e dy monumenteve të cilësuar unikalë për vlerat arkitekturore, monumentale dhe religjioze që paraqesin. Janë manastiri i Shën Kollit në Mesopotam dhe kompleksi islamik i Gjin Aleksit. Me iniciativën e Prof. Gianclaudio Maccharella, drejtor i Qendrës së Studimeve Ballkanike të Venecias, dhe nën ekspertizën e arkitektit-restaurator Reshat Gega, ka nisur praktika e realizimit të projektit që do t’i rehabilitojë këto dy monumente, për t'i kthyer në objekte të turizmit kulturor. Prof. Macchearella përgjigjet.

Profesor cila është arsyeja që ju i cilësoni unikalë këto dy monumente?
Manastiri i Shën Kollit në Mesopotam qëndron në majë të tërë monumenteve të rajonit të Ballkanit e më gjerë. Përsërisim dendur fjalën unikal, por në rastin e tij kjo është fjala e duhur. Nga konsulta edhe me ekspertin shqiptar Reshat Gega, kemi konkluduar se unikalen ai e ka në zgjidhjen konstruktive. Do thoshja se përfaqëson një model që është i vetëm në gjithë botën bizantine, pa diskutuar për Shqipërinë dhe Ballkanin. Të gjithë ata që merren me bizantinistikën, arkitektë, historianë etj., nuk kanë gjetur deri më sot një model të kësaj kishe. Bëhet fjalë për një ndërtim të tillë ku salla, në pjesën qendrore të ambientit të kishës formohet nga një mbulesë, e cila përbëhet nga katër kupola. Ato mbështeten në pjesën qendrore të sallës vetëm me një kolonë. Në të gjitha rastet e tjera kishat mbulohen nga akse të qëndrueshëm me disa kolona. Ky është i vetmi rast vetëm me një kolonë brenda dhe e gjitha ngarkesa, pesha e madhe që vjen nga lart “shkarkohet” në këtë kolonë. Po kaq i rëndësishëm është edhe kompleksi islamik i Gjin Aleksit në Rusan, që dëshmon edhe për një bashkëjetesë të rrallë të tre religjioneve gati nën një çati.

Në ç’shkallë janë prekur nga degradimi vlerat e tyre?
Situata e alarmit është e tillë që një lëkundje më shumë mund ta rrëzonte ndoshta komplet manastirin e Mesopotamit. Është për të ardhur keq se përfaqëson një monument unikal në botë. Gjithnjë ka nevojë që monumentet të shpëtohen dhe të vihen në kushte të qeta e të përjashtohen faktorët degradues. Por kjo është edhe më imperative për rastin e manastirit të Mesopotamit dhe kompleksit islamik të Rusanit, për rivlerësimin total të tyre. Dëmtimet fatkeqësisht janë të mëdha.

Ato nga ana jonë janë evidentuar me teknika dixhitale dhe janë treguar me detaje në forumin e sotëm (e djeshëm). Ato mund të klasifikohen serioze, por fatmirësisht jo fatale, nëse gjendet dhe fitohet koha për ndërhyrje. Ideja jonë po konkretizohet falë mbështetjes që kemi nga UNESCO.

Çfarë praktike ndiqni për të mbërritur te projekti e pastaj te financimi?
Gjatë këyre ditëve bëmë testimin dhe diskutuam me ekspertë të specialiteteve të ndryshme rreth mënyrës së trajtimit të monumenteve që kemi vënë në fokus. Po bëhet rivlerësimi i gjithë ambientit përreth manastirit të Mesopotamit dhe kompleksit të Rusanit. Projekti është në diskutim dhe në prani të drejtuesve të qeverisjes vendore. Pasi të përcaktohen teknikat e ndërhyrjes e të hartohet projekti, fjalën e kanë donatorët, të cilëve dimë çfarë t’u kërkojmë. Personat që gjenden në Sarandë përfaqësojnë një elitë ballkanike në këtë fushë dhe janë me impenjimin maksimal për ta bërë këtë shpejt dhe cilësisht. Themeltar mbetet synimi që ndërhyrja të jetë e qëndrueshme dhe të trajtohet si një vlerë që të përdoret e të japë shtysë në zhvillimin e turizmit kulturor.

Si e mendoni realizimin praktik të kësaj ambicjeje?
Kjo është menduar si mënyra më e mirë për përfshirjen sa më shpejt të këtyre dy objekteve në turizmin kulturor, duke shfrytëzuar avantazhin që Saranda ka fare afër Korfuzin. Synimi është që turistët ditorë që vijnë nga ishulli grek të mos shohin vetëm Butrintin, por guidat e tyre të shtrihen edhe më gjerë në drejtim të Mespotamit, që gjendet buzë rrugës nacionale që çon për në Gjirokastër. Ky është një itinerar turistik që, me sa di, përputhet shumë mirë me politikat tuaja qeveritare, të sinkronizuara me ato të BE-së, që turizmit kulturor i japin përparësi. Me projektin fitohen dy gjëra: në radhë të parë shpëtohen monumentet e rrallë dhe nga ana tjetër ndërgjegjësoheni ju për faktin që kini një pasuri të jashtëzakontë kulturore, që ende nuk e dini se zini një vend të veçantë në botë për këtë gjë. E jashtëzakontë duhet të jetë edhe përgjegjësia që kjo trashëgimi e veçantë t’iu transmetohet brezave të ardhshëm jo të Shqipërisë, por të njerëzimit.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.