Si ishte hera juaj e parë në Bienalen e Venecias?
Shumë surprizë për mua. Unë isha në Oxford në kohën kur u mor vendimi që unë të isha i zgjedhur për në Venecia. Kuratorja Bonnie Clearwater kishte parë punët e mia në “Onufri 2006”, i kishin pëlqyer dhe po me të njëjtin triptik vendosi që unë të përfaqësohem në këtë bienale. Ky konkurs ishte paraqitja ime e parë për publikun shqiptar. Nga një pjesëmarrje e thjeshtë tek “Onufri”, duket se ishte pëlqyer shumë ky stil dhe kështu kalova në Bienale.Triptiku është një formë që unë e parapëlqej, sepse ka një lindje, zhvillim dhe vdekje si vepër. Nuk më del vetëm një telajo, jam shumë narrativ si person. E gjithë historia sesi kemi dalë tek këto punë finale është e veçantë, sepse triptiku im ishte një spunto nga puna e një arkitekti amerikan shumë të njohur, Lebbeus Woods. Woods është arkitekt futurist që rreh në kufijtë e fantashkencës. Shumë rrallë arkitektura e konceptuar prej tij përfundon e ndërtuar, sepse arrin në kufijtë e fantazisë dhe eksperimentit. Triptiku im ka të dhëna të një arkitekture artistike dhe erdha në konceptimin e ciklit “Kapital”.

Cilat ishin përjetimet e para nga ceremonia e hapjes së Bienales?
Pavijoni shqiptar nuk ka udhëtuar bashkë, pasi të pestë ne artistët vinin nga vende të ndryshme: unë nga Anglia, Heldi Pema në Tiranë, Alban Hajdinaj erdhi nga Franca, Armando Lulaj ishte një Itali dhe Elidon Gjergji erdhi nga Amerika. Unë ndenja këtu rreth 2 javë, sa për t’i dhënë dorën përfundimtare punimeve të mia. Faktikisht, pavijoni shqiptar ka qenë pak i mundimshëm, në kuptimin që Venecia është jashtëzakonisht e shtrenjtë dhe nuk e ke mundësinë e pagesës së dikujt për të ndërtuar hapësirat e pavijonit tonë. Na është dashur të bëjmë gjithçka vetë, që nga kornizat e punimeve, lyerja, vendosja e veprave. Pra, ndërtimi fizik i pavijonit shqiptar në vetvete ka qenë një performancë. Një ekip arkitektësh italianë ndërhynë së pari në ambient, pastaj ne morëm në dorë gjendjen, duke izoluar ndarjet e dhomave u do të projektoheshin video-instalacionet etj. Si eksperiencë ishte disi e mundimshme. Ishte si ajo përralla klasike, që pas një pune të vështirë jep rezultate shumë të mira. Hapja e pavijonit ishte nga data 6-9 jo për publikun dhe unë humba rastin të shihesha vetëm ditën e parë. Kjo për shkak të dëmtimit të punëve të mia gjatë rrugës Angli-Shqipëri dhe rindërtimit të kornizave në Itali.

Cilat janë pasionet tuaja? Na detajoni pak punën tuaj krijuese në këtë Bienale?
Dashuria ime e parë është letërsia, e padiskutueshme. Jam jashtëzakonisht i dhënë pas leximit dhe Oxfordi ofron kilometra të tëra librash. Një parajsë për këdo që adhuron leximin. Më vjen mirë për nivelin e lartë që kam në anglisht, që kërkojnë një përgatitje të fortë, për specifikën që ka gjuha në fusha të ndryshme. Kur zhvillon sensin e simbolit në arkitekturë, duhet patjetër të përdorësh një gjuhë që është një gërshetim i artistikes me epiken dhe madhështisë, me punën e atyre njerëzve që arrijnë të ndërtojnë veprën tënde. Çdo lloj ndërtimi ka një specifikë të vetën dhe një emblemë pse bëhet në të tillë mënyrë. Stili im i kompozimit është ai i “Onufrit”, që më çoi në Venecia me triptikun “Kapital 1-2-3”. Vepra ime paraqet simbolikën dhe stilin grafik të punimit. Simbolika është shpirti i kohës. “Tek Kapital 1” kemi atë mistikën e ndërtimeve të Tiranës në vitet 1920- ’45, kur zbulimi i saj përbënte një përplasje me botën e orientit për shumicën e njerëzve. Shumë e prapambetur, u bë kryeqytet njëherë provizorisht e më pas përfundimisht. Transformimi i saj është bërë me shumë spazma, shpërthime, evoluime, si qyteti më dinamik i Europës.

Në fund të 1920-ës, Tiranës i duhej të përmbushte hapësirat si kryeqytetet e tjera të Europës. Për këtë qëllim, Zogu solli dy arkitektë italianë: F. De Fausto dhe A. Brassini, përgjegjës i shëtitores nga Bulevardi “Dëshmorët e Kombit” deri tek “Zogu i parë”. Por kjo ishte pjesë e politikës fashiste në vendin tonë, e cila niste me arkitekturën dhe po ashtu me letërsinë. Tek “Meshari i Gjon Buzukut”, përveç alfabetit shqip ka edhe një tekst që shkruhet në latinisht. Projektet e tyre të para ishin ministritë dhe që në këto vite Tirana mori fytyrën moderne, që e ka edhe sot. Pas pushtimi fashist, vjen ‘pushtimi komunist’ në vitet ‘45- 1990, që përbën krijimin “Kapital 2”. Ndërsa “Kapital 3” përfaqëson Tiranën e viteve ‘90- 2007. Baza e arkitekturës shqiptare është italiane, pra perëndimore dhe për mua ky si artist, fakt do të thotë shumë. Të gjitha këto, historia, arkitektura, arti.

Tek ty arti dhe arkitektura flasin të njëjtën gjuhë. Mendon të vazhdosh me këtë stil?
Me mua ndodhi ajo shprehja klasike “Në vendin e duhur, në kohën e duhur, me njerëzit e duhur”, sepse akoma nuk e kam zgjedhur çfarë do bëj me karrierën time. Gjithçka më ndodhi papritur, që nga pjesëmarrja në konkursin “Onufri 2006”, njohja me B. Clearwater, pjesëmarrja në Venecia, që është një hap i rëndësishëm i ekspozimit të punëve të mia. Të shpresojmë të sjellë një spunto të re. Unë megjithatë, jam mjaft kërkues nga vetja në atë që dua të bëj. Besoj se do të jetë pak e vështirë pjesëmarrja në art, edhe pse i ka dhënë një tjetër ngjyrë lakmuesit tim artistik. Unë studioj në Oxford School of Architecture për arkitekturë të brendshme. Kam jashtëzakonisht shumë projekte. Pas bienales në Venecia do të doja ta ruaja stilin e grafikës si një formë mediumi. Është shumë e bukur, se është si filigran, shumë e hollë dhe kërkon përkushtim. Kam dëshirë të shprehem nëpërmjet saj. Edhe në arkitekturë punët e mia janë shprehje e dëshirave të mia, pasi zgjedhja e studimeve në këtë degë ka qenë me zemër por edhe me tru. Një sintezë e gjithë prirjeve të mia: kam pasur dorë në pikturë, në fotografi artistike, jam marrë për ca kohë seriozisht me letërsi. Të japin një lloj profesioni që unë të mos mërzitem me atë që bëj, të përmbush pasionet e mia dhe të kem një lloj pune, që të jep rehati ekonomike si profesion.

Si reaguat kur morët vesh se Shqipëria po vlerësohej maksimalisht në bienale?
Reagimet e para për pavijonin i kam marrë që kur isha në Venecia, sepse kur u bë hapja e pavijonit u bë një koktej i vogël. Diçka shumë e thjeshtë, por me të gjitha pijet dhe atmosferën festive që duhet. Një fakt interesant ishte se Xhakomo Kazanova ka lindur pak metra përtej godinës ku ne kemi pavijonin tonë. Mesa duket, ai i ka spërkatur pak nga ai piperi i dashurisë dhe magjia ka funksionuar me tërheqjen ndaj pavijonit tonë. Reagimet e para i kam marrë nga njerëz me formim të lartë, si një akademik izraelit që i bëri shumë përshtypje transformimi i qytetit të Tiranës dhe me një durim të çuditshëm për të mësuar detajet e punës sime. Është në fakt, një punë e shtresëzuar në kuptime, kërkon një informacion përtej asaj çfarë tregon vetë punimi. Një shtrirje nga shek. XV- XX, ndërthurur me një grafikë, që sjell nevojën e një shpjegimi literal. Por interesoheshin edhe njerëz të Ballkanit. Duhet të shpjegoja punën time, sepse ajo krijon më shumë pyetje se ç’ kishe menduar në fillim. Disa anglezë më sugjeruan madje se puna ime do shërbente mjaft mirë të vendosej në muret e ndonjë ambasade shqiptare...

Ju janë ofruar blerës?
Po, dy- tre vetë më pyetën, por nuk mund të shiten sepse janë pjesë e bienales deri në mbyllje të saj. Dikush e kërkoi për kopertinën e një libri historik mbi rënien e murit të Berlinit në Europën lindore post-komuniste, konkretisht “Kapital 1”, nga një institut i fuqishëm anglez. Ishte një ofertë që më pëlqeu dhe pse jo do ta vlerësoj pas bienales.

Tendenca në rritje e Shqipërisë për të marrë Luanin e Artë në bienale, çfarë do të thotë për ty dhe të ardhmen tënde si artit?
Për mua mrekulli po vazhdon, sipas po të njëjtit ritëm dhe skenar, siç e pati gjenezën që në fillim. Që nga momenti i futjes në Bienale, nuk më bën përshtypje më asgjë pas kësaj. Nuk jam mësuar me këto lloj situatash, pra nga student të arrij në ‘Luanin e artë” me pavijonin shqiptar. Strategjia e Rubensit ka qenë e saktë, me një vizion që i ka ndenjur shumë besnik. Ai dhe Bonnie vendosën për përfaqësimin e vendit tonë me titullin “Albanian tectonics” (që do të thotë thyerjet, shtresat shqiptare), por mbështetur edhe mbi veprën “Discovery” e Alban Hajdinaj, që ka një shkencëtar me një teori të vetën për tërmetet. E kam shumë për zemër atë krijim. Tektonika sipas idesë së Rubensit ishte perceptuar në një lloj stili tradicional dhe një prurje komplet të re, me artistë të panjohur. Ky lloj konceptimi solli interesimin e vizitorëve të pavijonit tonë, për mënyrë dhe tematikën e re të shqetësimit artistik të artistëve shqiptarë. Pavijoni ynë ka një hyrje me veprën time, më pas me punën e Heldit, rrjedh me të tjerët deri tek Albani, me një simbolikë surrealiste. Ai është gati perfekt, me një fillim epik me veprën time e zhvillimin e Tiranës, influencat. Pastaj kalon në gjendje pezullimi, tek Armando me problemet dhe impakti i fortë që shkakton, për të shkuar tek instilacioni i Elidon Gjergjit me një botë të çuditshme dhe më pas Albani me një aspekt surrealist.

Së fundi, diçka mbi të ardhmen dhe projektet në jetën angleze që bëni?
Jam në vitin e fundit për arkitekturë inferiore, për të cilën harxhoj shumë kohë dhe dedikim. Dëshira është që të kem paqen e duhur për një vit shumë të mirë akademik, pasi është viti i fundit, sintezë e gjithë studimeve. Kam dëshirë të kryej një doktoraturë ose master, por më vonë. Ky është universiteti im i tretë, i dyti me diplomë, por përbën gjithsej rreth 11 vjet studime. Jam duke mbaruar studimet me medalje dhe do shoh opsionet që do të më ofrohen, sidomos unë që për shkak të moshës së maturuar mund të hyj menjëherë në kontratë pune me ndonjë firmë projektimi.

Pjesëmarrja në Venecia më ka krijuar një mundësi unike, që edhe nëse vendosem si artist për të ardhmen prurja ime do të ishte interesant. Tani për tani, do mbroj temën e disertacionit për “Arkitekturën shqiptare post-komuniste”, të clën udhëheqësja ime e diplomës mezi pret ta marrë në dorë. Sigurisht, do marr pjesë edhe në evenimente artistike, ekspozita pse jo.

__________________
Be aware of what u do in the past, because of the future consequences!