Mbi 4 mijë vepra arti, dergjen mes lagështirës. Piktura, skulptura, ikona që nga shek.XIII, grafika, vizatime… durojnë kapriçot e motit, temperatura nga më të ulëtat në dimër e deri mbi 40 gradë celsius në verë. Mbi 4 mijë vepra arti unike, prej dekadash lëshojnë më kot sinjale alarmi. Do ta kuptojmë vetëm kur mos ti kemi më. Atëherë do të dallojmë gjurmët e një dëmi të pakthyeshëm që ka ndodhur e vazhdon të ndodhë në veprat e koleksionit unik që ruhet në Galerinë Kombëtare të Arteve.

Deri ditën kur tabloja e famshme e Kol Idromenos “Motra Tone” u konsiderua në pikën më të skajshme, veç një grimë larg shkatërrimit të plotë, nisi të debatohej për fatin e këtij koleksioni prej mijëra veprash origjinale. “Një ditë shumë prej këtyre pikturave, ikonave, skulpturave mund të jenë në gjendjen e tablosë së Idromenos”. Specialistja e Konservimit e restaurimit në Galerinë Kombëtare të Arteve Majlinda Agolli, e thoshte këtë thuajse dy vjet më parë, me një trishtim të vazhdueshëm që i shtrihej në gjithë frazën. Majlinda ende sot e thotë me zë të lartë këtë.

E ka thënë edhe kur ministra nga MTKRS (të cilët ndërrohen kaq shpesh e kurrë se marrin vesh çka bërë i pari, apo i dyti) i kanë thënë se sa vepra janë në rrezik e duhen restauruar. Ajo e di se filli i problemit nis gjetkë, jo te restaurimi. “Ne duhet ta ruajmë gjithë këtë krijimtari në kushte të mira për ta trashëguar për brezat e ardhshëm. Për këtë duhet të hapim kartela të gjendjes fizike, ku çdo vepër studiohet në bazë të ndryshueshmërisë që ajo ka pësuar”, thotë specialistja Majlinda Agolli, duke theksuar se shpëtimi i këtij fondi, do të nisë në momentin kur e gjithë Galeria Kombëtare e Arteve të shndërrohet në një ambjent me të gjithë parametrat muzeale, e ku veprat të mos “vuajnë” e të mos “sëmuren”.

Një studim i mirëfilltë realizuar prej saj, që në qershor të vitit 2006, të bind thellësisht për gjendjen alarmante ku ndodhet G.K.A. Të bind gjithashtu për emergjencën e një sensibilizimi të gjerë, që projekti i drejtuesve aktualë të këtij institucioni për shndërrimin e thellë të godinës, të gjejë mbështetjen e qeverisë shqiptare. Nisur nga ky studim i specialistes Majlinda Agolli, kemi zbërthyer shumë pika të këtij megaproblemi përmes kësaj interviste me autoren e studimit. Znj. Agolli, duke u nisur nga ideja e mirë se kjo pasuri ende mund të shpëtohet, kanë nisur përpjekje të reja në këtë drejtim në Galerinë Kombëtare të Arteve. Drejtori i këtij institucioni artisti Genc Mulliqi, thotë se prioritet për këtë vit sa i takon të gjithë sponsorizimeve do t’i jepet pikërisht shpëtimit të këtij fondi të pazëvendësueshëm.

E nisim këtë intervistë pikërisht me pyetjen “Çfarë përmban në vetvete ky koleksion veprash”? Koleksioni i Galerisë Kombëtare të Arteve ka të inventarizuara deri më sot 4140 vepra arti. Ky koleksion shumë i rëndësishëm dhe i vetmi i këtij lloji në Shqipëri është gjithnjë në rritje. Janë 702 skulptura të realizuara në teknika të ndryshme si bronz, mermer, qeramikë e glazuruar, terrakotë, baltë e tharë (material bazë) dru dhe një numër i konsiderueshëm veprash në allçi që ruhen si kopje të para e unike. Në grupin tjetër prej 3438 veprash hyjnë: ikona (mbi dru) dhe një në mermer, piktura mbi kanavacë, mbi fibër, mbi kompesatë, grafika dhe vizatime.

Numri në total prej 4140 veprash është i periudhave të ndryshme që prej shekullit të XIII-të e deri në ditët tona dhe e formuar nga autorë shqiptarë e të huaj. Këto vepra ruhen në disa mjedise të adaptuara dhe të kthyera në salla ekspozimi në salla për t’u ruajtur veprat në periudhat kohore që ato nuk janë të ekspozuara, por duhet theksuar se këto ambjente ku ruhet kjo pasuri, si të pa dukshëm, gjithmonë janë harruar dhe sot janë jashtë të gjithë parametrave të konservimit.

Fondi i skulpturave dhe i ikonave është i ndarë nga ai i pikturave, grafikave etj. Ku ruhen përkatësisht këto dy fonde?
Rezervati i skulpturave dhe i ikonave ruhet në katin e parë (përdhesë) të Galerisë Kombëtare të Arteve në një mjedis që dikur ka qenë sallë ekspozimi me dy dalje. Në këtë sallë është realizuar një ndërhyrje rreth viteve 1976-1978 duke mbyllur njërën dalje dhe duke krijuar kështu një labirinth fare të papërshtatshëm, i cili pa as një kusht të parametrave mer emërtimin fond për ruajtjen e veprave të artit, në këtë ambjent janë të vendosura rreth 500 vepra arti pronë e G.K.A. tërësisht jashtë kushteve teknike. Përveç skulpturave në të njëjtin mjedisi janë vendosur edhe 30 ikona në dru të madhësive të ndryshme si dhe dhjetra vepra të artit të aplikuar realizuar në materiale të linta e të leshta. Në këtë ambjent rreth 215 m2 me një lartësi të ndryshueshme nga 5 m-3.5 m nuk ekziston as edhe një aparaturë për rregullimin e parametrave klimatikë, mungon totalisht aspirimi pasi nuk ka aparatura për qarkullimin e ajrit, nuk ka as edhe një dritare për vendosje aspiratori, e vetmja mundësi e futjes së ajrit është dera e ambjentit që ndoshta për ditë të tëra nuk hapet.

Lagështira që ndryshon vazhdimisht dhe errësira e plotë favorizojnë zhvillimin e mykut në veprat me lëndë të parë druri, pasi siç dihet myku ushqehet me celulozë, dhe është një nga shkatërruesit biologjikë të veprave të artit. Qarkullimi i ajrit nuk ekziston, në këtë ambjent procesi i biodegradimit është present, pasi veprat e prekura nga myku bashkëqëndrojnë në të njëjtin ambjent me veprat e pa prekura, si dhe me materiale të tjera të magazinës (të vendosura në këto ambjente rreth viteve 2004 kur u përmbyt magazina që gjendej në bodrumet e GKA. Të gjitha këto materiale kanë përbërje letre (celuloze) edhe në këtë rast kemi shkelje të kushteve teknike, të bashkëqëndrimit të koleksionit me magazinën si në rrezikun nga zjarri ashtu dhe në mbartjen e insekteve.

Po fondi pikturave dhe grafikave çfarë problemesh mbart?
Ky fond ruhet në katin e dytë në një tjetër sallë të konceptuar që në projekt për ekspozim të veprave të artit me një sipërfaqe prej 437.1 m2, e adaptuar rreth viteve 1980-1985 në një mjedis (rezervat) për ruajtjen e veprave, kryesisht piktura, grafika, vizatime, fotografi, pllakate e instalacion për vepra të autorëve klasikë realistë e bashkëkohorë, shqiptarë e të huaj. Veprat ishin vendosur në stalazhe metalike dhe në rafte druri duke respektuar distancat optimale nga njëra tjetra, hapsirat ekzistuese i shërbenin në të ardhmen numrit të koleksionit në rritje të veprave të artit mjaftonte të shtoheshin raftet për një grupim dhe organizim më të mirë. Por në vitin 2004 në muajt qershor-gusht u bë një ndërhyrje tjetër në këtë ambjent qëndror të G.K.A-së. Pikërisht aty ku ruhej pjesa më e madhe e krijimtarisë, salla e rezervave të katit të dytë e cila kishte një sipërfaqe të përbërë prej tre sallave më të vogla e ku veprat ishin shpërndarë brenda një hapësire të mirë u shndërrua në dy salla ekspozimi për publikun e në një sallë rezervash. Pra njëra nga të tre pjesët mbeti për të vendosur të gjithë ato vepra që theksuam më sipërë. Fondi kësaj here u vendos në 1/3 e sipërfaqes që kishte më parë. Kjo ndërhyrje mbase më e dëmshmja në rezervat e G.K.A. u realizua pa as edhe një projekt të mirfilltë konservues të koleksionit të GKA-së.

Që do të thotë?
Organizimin e koleksionit, zhvendosjen e tij gjatë periudhës që do të kryheshin punime në sallat ekzistuese dhe as që u mendua për krijimin e stabilitetit klimatik të kësaj pjese ku është sistemuar koleksioni më i rëndësishëm dhe numri më i madh i veprave të artit që ne disponojmë në G.K.A. prej vitesh. Në këtë ambjent u vendos jashtë kushteve teknike një kondicioner i cili ka funksionuar vetëm për ftohje.

Gjithashut në këtë ambjent nuk u ndërhy sipas kushteve teknike në sistemin elektrik; nuk u realizua shkëputja e dritës natyrale që hyn nga ambjenti i jashtëm për frenimin e rrezerve Ultra Vjolet. Veprat u vendosën duke shkelur të gjithë parametrat e konservimit teknik dhe hapsinorë, nuk u përdor as edhe një material ndarës zjarr-durues për më tepër raftet e adaptuara janë prej druri (zjarr-përcjellës). Të gjitha punimet si: saldim, prerje me gur fleksibël, shkatërrim i pareve të mëparshme, mbyllje të hapësirave etj, u realizuan pa shpërnguljen më parë të koleksionit të veprave të artit, shkelje kjo tërësisht e kushteve teknike të konservimit. Sot për më tepër në këtë ambjent bashkëqëndrojnë jashtë të gjithë kushteve teknike dhe materiale të tjera si libra, letra, fletëpalosje që i përkasin magazinës.

E veç këtyre taraca e kësaj pjese të G.K.A -së ndonëse shpesh e riparuar, por gjithmonë pjesërisht është e dëmtuar dhe shirat gjatë gjithë stinës hyjnë në brendësi. E them këtë pa përmendur izolimin e saj që duhet të jetë një termo-regullator i ndryshueshmërisë së temperaturave. Temperaturat duke qenë nën një taracë të pa termoizoluar në stinët e nxehta arrijnë nga 25-40 gradë C.

Ndërsa lagështia relative deri në 70%-80% në një kohë që parametrat muzelaë janë 50% me një luhatshmëri plus minus 5 gradë C.
Ç’pasoja lë kjo ndryshueshmëri e lagështirës dhe temperturës mbi veprat e artit?
Teknikat e krijimtarisë që ruhen në këtë mjedis janë shumë të ndryshme ndaj ndryshueshmërisë së temperaturës. Strukturat e ndjeshme të kanavacës së shtratit piktural e të vernikut reagojnë ndjeshëm si gjatë lagështirës ashtu edhe në temperaturat e nxehta të stinës së verës ku tendosja e pikturave dhe tharja e strukturës së tyre krijon klaklyra që arijnë deri në shkëputje të ngjyrës nga suporti. Këtë fenomen e gjejmë të shfaqur shumë shpesh në veprat e pikturës mbi kanavacë ku vërehen rënie herë në grimca e herë në pjesë më të mëdha.

Në studimin e përgatitur prej jush janë ndarë qartë problemet dhe rreziqet më evidente që i kanosen fondit të veprave që ruhen në këtë ambjent. Një prej tyre është sigurimi i kontrollit të klimës në këto ambjente. A mund të sigurohet kjo në G.K.A?
Me gjithë problematikën që ekziston në vetë godinën e Galerisë Kombëtare të Arteve, “KONTROLLI i KLIMES” në ambjentet ekzistuese të G.K.A. kthehet vetëm në një term, apo në një tog fjalësh të pa arritshëm, dhe jo në një fenomen të zotërueshëm realisht. Nëse përmendim disa parametra të temperaturave në salla ky problem bëhet më i qartë. Në muajin dhjetor në katin e parë temperature shkon deri në 10 gradë C, në qershor qershor 19 gradë C, në gusht 21-25 gradë C. Ndërsa në katin e tretëe në dhjetor temperatura varion 5-7 gradë C, në qershor 25 gradë C, në gusht 30-35 gradë C, ka raste deri në 40 gradë C. Duke ju referuar ndryshueshmërisë së temperaturave e luhatjeve të lagështisë rezulton se ambjentet e GKA janë jashtë të gjitha paramentrave të konservimit e të papërshtatshme për ruajtjen dhe ekspozimin e koleksionit të veprave të artit që ato trashëgojnë. Gjithashtu nga të gjitha këto hapësira të izoluara jo mirë depërtojnë lehtësisht, në brendësi të ambjenteve të ekspozimit dhe rezerva, pluhuri dhe ndotjet e tjera të ambjentit si bloza së bashku me ndotje të tjera kimike të cilat janë të pranishme në interier dhe depozitohen lehtësisht në sipërfaqet e veprave të artit si piktura, skulptura, ikona, tekstile duke lënë gjurmët e tyre të dëmshme mbi to.


Niveli i ndriçimit në ambjentet e Galerisë Kombëtare të Arteve, sipas jush është një tjetër pikë nevralgjike. Çkeni parasysh kur e konsideroni problematike këtë pikë?
Ndërtesa ruan instalimin elektrik të ndërtuar në vitin e përfundimit 1974 me ndonjë ndërhyrje rikonstruktive pjesore realizuar ndër vite. Kabina qëndrore e sistemit elektrik është e vendosur në bodrumin e GKA. Dritaret janë të orientuara nga të gjitha pikat e horizontit, drita sëbashku me rezatimin e diellit që hyn në ambjentet e brendshme është e lëvizshme (vetëm drita që vjen nga veriu është stabël). Në të gjitha dritaret e objektit mungojnë filtrat ultravjolet për dritën dhe rezatimin. Rrezet Ultra Vjolet hyjnë lirshëm brenda sallave të ekspozimit, fenomen ky që dëmton ndjeshëm e për një kohë të shpejtë veprën e artit. Vendosja e një vepre arti në këto ambjente është jashtë të gjitha kushteve teknike. Shumë shpejt ajo pëson humbje të pa kthyeshme të strukturës, si tharje e humbje të ngjyrës, kraklyra të shtratit piktural që arrijnë deri në shtresën e gruntit, plasaritje të skulpturës së drurit si dhe të suportit të ikonave. Këto dëmtime në të gjithë koleksionin lëvizin shumë më shpejt se sa ndërhyrjet restauruese, prandaj ndërhyrja për frenimin e këtij fenomeni është shumë e rëndësishëm për shpëtimin e degradimit të pa kthyeshëm të vlerave artistike dhe historike.
Përmendëm më lart rreziqet nga zjarri dhe sistemin e ruajtjes në këtë institucion.

Gjithçka jashtë parametrave. A është e sigurt Galeria me sistemin e alarmit që është instaluar para disa viteve?
Sistemi i alarmit në mjediset e GKA, që u instalua në vitin 1990-91 dhe që u përmirësua më vonë në vitin 1995-96, në një farë mënyre është i pranishëm vetëm në disa nga ambjentet e sallave e saktësisht në rezervatin e skulpturave të katit të parë. Eshtë një sistem me aparatura totalisht të vjetëruara e për më tepër mbetet gjithmonë si një sistem që vetëm sinjalizon personelin dhe nuk arrin të realizojë në mënyrë automatike mbyllje hermetike për të ruajtur kështu pjesë të veçanta të rezervave (ambjentet e fondit) apo dhe shuarje të ndonjë zjarri të mundshëm.

Po ashtu, nuk ka asnjë dalje emergjente të sallave të ekspozimit në ambjentet e jashtme e për më tepër as një mundësi (plan të studiuar emergjence) të shpëtimit të veprave të artit në rezerva (në fond) në rast zjarri. Ruajtja e sistemit të zjarrit ndërlikohet në të gjithë vazhdueshmërinë e objektit e çka është më kryesorja në ambjentet e rezervave (fonde) ku materialet e depozituara janë tërësisht ushqyese apo transportuese të zjarrit; si p.sh. rafte druri.

Rezervat (fondet e veprave të artit) nuk janë të ndara me materiale zjarr-durues në ambjente të veçanta me dyer izoluese automatike sipas teknikave të veprave të artit, kusht ky ndër të tjera edhe i rrezikut ndaj zjarrit ku i gjithë koleksioni nuk lejohet sipas parametrave të jetë i grupuar në të njëjtën sipërfaqe. Në të dy ambjentet e rezervave, kati i dytë rezervati i pikturës dhe kati i parë rezervati i skulpturës dhe ikonës, janë të vendosura jashtë të gjitha kushteve teknike edhe materiale të tjera të cilat nuk janë “vepra arti” si libra, katalogë, kuti me materiale për administratën etj. Gjithashtu, në mungesë të hapësirave magazinuese, në pjesën e pasme të Ikonostasit, në katin e dytë, vendosen jashtë kushteve teknike në ruajtje (ambalazhe kartoni, arka druri etj) objekte këto të cilat janë lehtësisht të prekshme nga zjarri. Më tej ka plot raste të tjera ku shkelen të gjitha normat e ruajtjes nga zjarri.

Pa u futur në hollësi të tjera të kësaj natyre, të cilat ju i keni trajtuar gjerësisht në studimin tuaj, a mund të na thoni se çmund të bëhet për të frenuar këtë gjendje?
Për të frenuar degradimin e koleksionit duhet të marrim masa të menjëhershme. Duhen krijuar kushte klimatike të qëndrueshme për arritjen e parametrave muzealë të temperaturës, lagështisë, ndriçimit, ndotjes së ambjentit e sigurisë. Dhe duhen arritur disa parametra të rëndësishëm për konservimin e veprave të artit në mjediset e GKA.

Cilat janë këto parametra që duhen arritur?
Në sallat e ekspozimit dhe në rezerva (fondi i veprave të artit) duhet të respektohen parametrat e kontrollit të klimës që janë niveli i temperaturës dhe i lagështisë. Kontrolli i klimës, pra rregullimi i Lagështirës Relative dhe Temperaturës, duhet të jenë të centralizuar dhe i individualizuar për çdo sallë ekspozitash.

Në rezervate e në sallat e ekspozimit duhet të ketë gjithashtu edhe kontrollues hidro-termograf manual, si dhe matësa elektronikë. Dritaret të pajisen me dopjo xham dhe të jenë shumë mirë të izoluara për të amortizuar dinamikën e luhajtjeve të temperaturës dhe lagështisë relative, si dhe ndërhyrjen në interier të pluhurave e ndotjes së eksterierit. Në rezerva, depërtimi i pluhurit duhet të arrijë domosdoshmërisht në parametra muzealë që do të thotë thuajse (zero), ky është një nga kushtet e domosdoshëm të konservimit të koleksionit të trashëgueshëm gjatë periudhës që ai nuk ekspozohet por konservohet. Pa u zgjatur në shumë deje duhet përmendur më tej, sistemi i sigurisë së koleksionit, sistemi i alarmit kundër zjarrit dhe ruajtja… Në të vërtetë janë shumë ndërhyrje të rëndësishme, por une mëndoj se duhet të zgjidhet fillimisht pika e parë e problemit: Ku do të vendoset fondi, i rindarë në mjedise sipas karakterit të veprave, dhoma e aklimatizimit dhe laboratori i restaurimit që duhet të ketë të njëjtat parametra me fondin.

Vetëm nëse zgjidhet ky moment mjaft delikat mund të realizohet një projekt i saktë mbi konservimin e koleksionit të GKA duke kërkuar edhe konsulencën profesionale me muze e rezerva jashtë vendit. Gjithashtu e rëndësishme është konsulenca me specialistë e konservator vendas që e njohin mirë problematikën e GKA, përpara sesa problemi të kalojë tek arkitektët konstruktorët dhe investitorët. Vetëm kur të arrihen paralelisht parametrat e domosdoshëm në mjediset e rezervave e në salla, ne mund të shpresojmë që të restaurojmë një koleksion të konservueshëm e, ç’ka është më e rëndësishmja, të konservojmë vlerat e një koleksioni të trashëgueshëm, pasi, në kushtet aktuale që gjenden veprat sot, ato mund vetëm të inventarizohen, lëvizshmëria e tyre trupore nuk mund të kontrollohet.

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.