BAUMGARTEN, Aleksandėr Gotlib
BAUMGARTEN, Aleksandėr Gotlib (BAUMGARTEN, Alexander Gottlieb),
filozof gjerm. (1714-1762). Nxėnės dhe ithtar i filozofisė sė Volfit. Nė veprėn e tij Meditationes philosophicae de nonulis ad poema partinenti(1735) pėr herėn e parė nė historinė e filozofisė u pėrdor shprehja estetikė. B. dallon filozofrnė teorike e cila pėrbėhet nga metafizika dhe fizika dhe filozofinė praktike e cila pėrfshin etikėn dhe filozofinė e sė drejtės, dhe gnoseologjinė brenda sė cilės gjendet estetika si shkencė mbi njohjen ndijore dhe logjika si shkencė mbi njohjen racionale.
Dhe derisa logjika i shkoqit veprimet e intelektit, pėrcakton rregullat e tė menduarit dhe dėshiron ta drejtojė konkluzionin tonė dhe veprimtarinė shkencore, estetika hulumton njohjen ndijore, zbulon ligjet e saj dhe i bėn norma tė krijimit artistik. Nė «Estetikėn» e njohurtė tij, B. e pėrkufizon tė bukurit si pėrsosmėri tė njohjes ndijore, ndėrsa karakteristika tė qenėsishme tė artit (tė cilat ekzemplifikojnė nė poezi) i konsideron: pasurinė, madhė-sinė, tė vėrtetėn, qartėsinė, bindshmė-rinė dhe jetėn. Ndonėse B. i takonte Shkollės racionaliste tė Lajbnicit dhe tė Volfit, prapėseprapė pėrkufizimi i tė bukurit me tė cilin fillon «Estetika» nuk pėr-mban nė vete tendencėn e pėrēmimit ose tė vlerėsimit mė tė ulėt tė fuqisė sė njohjes ndijore ndaj fuqive tė tjera tė njohjes, aq karakteristike pėr atė shkollė. Tė bukurit ėshtė pėrsosmėri e njė fuqie specifike tė njohjes dhe brenda saj ajo ėshtė ajo mė e larta: perfectio cognitionis sensitivae.
Baumgarteni e themeloi sistemin e parė filozofik tė estetikės sė pėrsiatur, tė cilėn e pėrcaktoi si shkencė tė pava-rur dhe autonome. Ai shprehu nė mėnyrė shumė konsekuente njė varg idesh (dhe para sė gjithash idenė e in-dividualitetit) tė cilat edhe mė parė ishin paralajmėruar fragmentarisht, mirėpo pikėrisht nė shekullin XVIII kishin fituar rėndėsinė e mendimit epokal. Andaj, roli i tij nė historinė e filozofisė nuk qėndron vetėm nė fak-tin se zbuloi emrin e njė shkence tė re (sikurse shpeshherė interpretohet si-pėrfaqėsisht), por pse «Estetika» e tij njėmend pėrbėn bazėn dhe pikėnisjen e tėrė estetikės evropiane tė re.
Veprat kryesore: Metaphvsica (1739); Ethica" philosophica (1740); Aesthetica( 1750-1758).