Letërkëmbimet
Në vepër janë botuar edhe letrat, korrespondenca e nëpunësve të “Shoqërisë Biblike”, e diplomatëve të atashuar apo kalimtarë nëpër trevat shiptare, raportet e “eksploruesve” të ndryshëm apo të “të dërguarve të posaçëm nga vendet e mëdha”, por edhe nga fqinjët, si dhe letrat e disa prej figurave të shquara të historisë dhe kulturës sonë në dekadat e fundit të Rilindjes Kombëtare si, Naim Frashëri, Jani Vreto, Faik Konica, Asdreni, Nikolla Naço, Sotir Peci, Kristo Floqi, Mit’hat Frashëri e shumë të tjerë. Letrat herë janë të plota e herë janë përzgjedhur nga autori ato fragmente që flasin për Kristoforidhin, apo mbështesin mendimin e studiuesit për një problem të caktuar që ai ka shtruar në vepër, për komentim dhe analizë.

Interesi për veprën është i gjithanshëm. Ajo është një tryezë e shtruar jo vetëm për albanalogun, historianin e letërsisë, por për të gjithë. Në mënyrë të veçantë të tërheq vëmendjen “Memorandum për gjuhën shqipe”, shkruar nga Kristoforidhi në qershor të vitit 1857, që është punimi i tij i parë për t’u pasuar më vonë (1860), me një studim më të plotë për Shqipërinë dhe gjuhën shqipe. Këto studime, siç është thënë shpesh, e bëjnë atë themelues të albanologjisë që me argumentim shkencor ngriti lart gjuhën shqipe, e cila, ndonëse e lëvruar pak dhe me shkronja të tjera, përsëri ishte një gjuhë e kompletuar, me mundësi të mëdha shpehëse, e gjerë dhe e bukur, “e përpunuar” nëpër shekuj nga brezat e shqiptarëve. Ishte në traditën e “Shoqërisë Biblike” që para se të niste punën për botimin e Biblës, të mblidhte informacione të plota për gjuhën, për popullin, për traditat, për gjendjen e arsimit dhe të kulturës. Informacionet që vinin nga drejtime të ndryshme, seleksionoheshin dhe vetëm atëhere, merreshin vendimet dhe niste puna. Pra “Shoqëria Biblike” bënte një punë me kualitet të lartë. Studimet e Kristoforidhit, konsideratat e tij për përhapjen e literaturës fetare, i shërbyen shoqërisë për të projektuar punën e tyre në dekada të tëra. Te Kristoforidhi ata gjetën personin e duhur, ndoshta të vetmin që mund t’u plotësonte kërkesat.

Dialektologu i parë i shqipes
Deviza e Kristoforidhit ishte: “Shqipëria nuk mësohet dot, as nuk ndrin dot, as qytetrohet dot me gjuhën e huaj, përveç se me gjuhën e mëmës, që është shqipja”. Ai nuk ishte vetëm lëvrues i shqipes, por edhe bartës i një koncepti të ri për të, që i njihte mirë dialektet dhe të folmet e shqipes, por me vetëdije i përpunoi trajtat e tyre për t’i çuar drejt njësimit, proces që do të zhvillohej me shpejtësi në shekullin pasardhës. Pra, pa hezitim mund të themi se ai ishte dialektologu i parë i shqipes, por që krijoi edhe një traditë pozitive, atë të mbështetjes në gjuhën e gjallë, atë që flitej në popull. Për këtë na duket me vend të citojmë vlerësimin e bërë njëzet vjet më parë nga gjuhtari ynë i shquar Prof. Mahir Domi: “Gjuhësia shqiptare, në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, mund të themi se nis me të, ai dha ndihmesë me vlerë në fushën e gramatikës, në fushën e leksikologjisë dhe leksikografisë, edhe në dialektologji”.
Kristoforidhi nuk la pa studiuar, sado pak, edhe ndonjë anë e aspekt të historisë së gjuhës shqipe. “Gramatika” e tij(1882) çoi më tej përcaktimin dhe klasifikimin e trajtave foljore të gjuhës shqipe, vëzhgime me mjaft interes për studimet e mëvonëshme.

Në fushat gjuhë dhe shkollë
Veprimtaria e Kristoforidhit u shtri pra në dy fusha; në atë të shkollës dhe të gjuhës. Më 1862 botoi “Alfabetaren” gegërisht dhe më 1867, atë toskërisht, bashkë me pjesë këndimi për fëmijë. Me rëndësi të veçantë qe botimi i “Gramatikës”, më 1882, për të cilën A. Tomson, përfaqësues i “Shoqërisë Biblike”, thotë se “është rezultat i punës së shumë viteve, 20, i shumë mundi dhe përpjekjesh”. Botimi i gramatikës vetëm në variantin toskërisht, ka ngjallur mjaft diskutime dhe polemika që për mendimin tonë, nuk kanë ndonjë rëndësi dhe mjafton të themi se ai kështu e mendoi. Por nga ana tjetër, studiuesi ka vënë re se pasuria e lëndës faktike në vepër nuk i përket vetëm dialektit toskë, siç mund të pritet nga titulli. Projekti i Kristoforidhië fushën e gjuhës ishte i gjerë dhe përfshinte abetaren, gramatikën, tekstet shkollore dhe fjalorin. Të gjitha kishin një destinacion –shkollën shqipe, të mësuarit e gjuhës kombëtare, por edhe për të huajt që në atë kohë u ishte zgjuar interesi për gjuhën shqipe.
Përveç konceptimit të bukur shkencor të “Alfabetares” dhe “Gramatikës” të bëjnë përshtypje edhe copat e leximet në to që kryesisht janë vjelë nga folklori dhe një pjesë janë sajesa të kulturuara dhe të përshtatura me mjeshtëri sipas modeleve të teksteve të ndryshme në gjuhët e zhvilluara europiane. Edhe evokimi i figurave historike, si Skënderbeu në copat e leximit të dy teksteve, ka domethënien e vet; Kristoforidhi nëpërmjet ilustrimit gjuhësor dëshironte të ngjallte krenarinë kombëtare te shqiptarët.

“Gjahu i malësorëve”
Një vend të konsiderueshëm prof. Lloshi i ka kushtuar tregimit “Gjahu i malësorëve”, duke e quajtur atë si tregimin e parë të gjuhës shqipe. Ne do ta pranojmë këtë pohim, deri sa nuk provojmë ndonjë tjetër. Botimi i këtij tregimi ka një histori të gjatë që është shtjelluar në vepër, por ne na interesojnë disa fakte të tjera, kryesisht letrare. Kristoforidhi, siç del, i hartonte veprat e veta në dy variante letrare, toskërisht dhe gegërisht, por ky tregim ka dhe një variant të tretë, në të folmen lokale të Elbasanit. Forma, kompozimi i tregimit, flasin edhe për dhunti të Kristoforidhit si shkrimtar.

Në të është ndërthurur me harmoni narracioni me tekstin dramatik, aq sa mund të themi se kemi të bëjmë me një tregim të dramatizuar. Pra është i kuptueshëm; destinacioni i tij i parë, ishte për shkollën, jo vetëm të lexohej prej nxënësve, por edhe të interpretohej prej tyre si pjesë teatrore. Përveç kësaj, simbolika e tregimit ka tingëllim të fuqishëm patriotik.

Fjalori, vepra madhore
Fjalori me të drejtë cilësohet nga studiuesi Lloshi si vepra më e rëndësishme, trashëgimi madhor i Kristoforidhit, ku spikasin pikëpamjet e përgjithshme të shkencëtarit të madh për gjuhën shqipe. Ai e kishte të qartë rëndësinë e fjalorit, mbledhja dhe sistemimi i tij përbëjnë themelin e çdo gjuhe, që i paraprin gjithë zhvillimeve të mëvonshme kulturore, shoqërore dhe politike. Fjalori përbëhet nga fjalë të mbledhura nga të gjitha krahinat e Shqipërisë edhe nga shkrimtarët e vjetër. Që këtej mund të dalësh te mendimi se Kristoforidhi qysh atëhere kishte idenë e shkëlqyer; atë të bashkëjetesës së varianteve të ndryshme brenda një trajte të shkruar, “që do të çonte në bashkëveprimin e tyre dhe në shoshitjen deri në njësimin mbi një bazë”. Zhvillimet e mëvonëshme të gjuhës shqipe afirmuan parimin e tij shkencor.

Fjalori ka 11.675 fjalë. Në të janë përjashtuar shumica e huazimeve, veçanërisht e orientalizmave dhe greqizmave dhe bëhen përpjekje për të shpjeguar etimologjinë e fjalëve, një pjesë e të cilave qëndron edhe sot. Vlerat e tij nuk gjenden vetëm tek numri relativisht i madh i fjalëve për kohën, por te synimi për ta paraqitur shqipen si një gjuhë të vetme, “pavarsisht nga variantet e saj historike e territoriale që i ka çdo gjuhë”. Fjalori është dokumenti më i çmuar shkencor për të parë evoluimin e gjuhës që nga gjysma e dytë e shekullit 19-të e deri më sot. Dhe tashmë është fakt se pothuajse gjithë thesari i fjalëve ka zënë vend në shqipen bashkohore. Kjo na shtyn të jemi në një mendje me autorin e kësaj vepre, kur thotë se: “Fjalori i gjuhës shqipe është vepra më e rëndësishme në trashëgiminë e gjerë të K. Kristoforidhit dhe të vetë periudhës së Rilindjes sonë kombëtare”. Dhe tashmë është fakt për mjaft albanalogë si J.G. Hahn, G. Mayer. A Dozon dhe të tjerë, referimi në veprën e Kristoforidhit qe domosdoshmëri.

Rëndësia e këtyre botimeve
Nuk kemi ndërmend të zgjatemi me fakte të kësaj natyre, sepse këtë i ka shteruar Prof.Dr. Lloshi si me paraqitjen e dokumenteve të reja të zbuluara prej tij ashtu edhe me analizën, pasqyrimin, here- here në mënyrë kritike, edhe të studimeve të autorëve të tjerë shqiptarë në këto vite, nëpër artikuj përkujtimorë, sesione shkencore jubilar etj, kushtuar këtij personaliteti të shquar.

Përgatitja e gjithanshme, njohja e thellë e veprës dhe e jetës së Kristoforidhit, e periudhës kur jetoi ai, me zhvillime të vrullshme politike e kanë bërë atë polemist, duke hedhur poshtë me argumente shkencore çdo shtrëmbërim dhe përvetësim të veprës së tij. Analizat dhe komentet nuk lenë shteg për keqinterpretime dhe shtrëmbrime, sepse janë të argumentuara shkencërisht. Dhe në mbyllje, do të përsërisja një mendim që e kam shfaqur edhe në shkrime dhe recensione për vepra të tjera shkencore apo dokumentare. Botimi i tyre sot, në kohën e integrimeve të gjithanshme, është domosdoshmëri. Mungesa e tyre gjatë viteve të diktaturës duhet kompensuar me shpejtësi; për t’u fituar koha e humbur. Me këtë kontribut të ri për Konstandin Kristoforidhin, të përgatitur nga prof. Xhevat Lloshi, figura e tij del disi e ndryshme, e pasuruar në aspektin e vlerave. Mbetet pra, të bëhen kërkime të reja për jetën dhe veprimtarin e tij shkencore, për të patur një figurë të plotë, por mbi të gjitha, është e domosdoshme të botohet vepra e tij, e cila ishte një gur themeli në Rilindjen Kombëtare, për arsimin në gjuhën shqipe dhe kërkimet albanologjike.

Imazhe te Ngjitura

kostandin-kristoforidhi-2.jpg (8.1 KB, 0 vezhgime)

__________________
The heaven's sound is composed inside your heart, listen to its beat to syncronize your life onto the angel's steps.