Rrethanat politike nė Vilajetin e Kosovės (1910-1912)
Vebi Xhemaili
Pas njė rezistence tė fortė tė shqiptarėve kundėr reformave nė Kosovė dhe Maqedoni nė fillim tė shekullit XIX, kundėr qeverisė turke, pėtė veprim kombėtar tė rretheve patriotike shqiptare e shfrytėzuan me perfiditet xhon-turqit. Tė cilėt posa erdhėn nė nė pushtet me ndihmėn e shqiptarėve i ndryshuan premtimet e dhėna pėr pėrparim dhe lumturi, e injoruan totalisht ndihmėn qė u dhanė shqiptarėt dhe vendosėn qė tė mbledhin taksat me focė nėpėr Kosovė. Ata urdhėruan qeverinė e turke pėr tė shtypur lėvizjen e armatosur tė shqiptarėve nė Vilajetin e Kosovės. Qeveria turke e udhėhequr nga xhon-turqit dėrgoi gjeneralin famėkeq Shefqet Turgut Pashėn , me njė ushtėri prej 16 000 kėmbėsorėsh, pėrveē trupave pėrcjellėse tė forcave artilerike dhe kalorsisė. Ajo kishte edhe forca tjera plotėsuese tė cilėt u nisėn nga Selaniku nė drejtim tė Vilajetit tė Kosovės. Ushtria turke nga gjysma e prillit arriti nė Shkup. Krerėt shqiptarė ishhin nė dijeni se Turgut Pasha do ta sulmojė Kosovėn, prandaj ata patėn njė konsulltim nė Gjilan, ku vendosėn tė lidhin besėn qė mos ti lejonin ushtrisė turke e cila komandohej nga Turqit e rinj, tė merrnin tė drejtat e shqiptarėve nėpėr kėmbė.
Shqipėtarėt sė pari kėsaj ushtrie tė fuqishme i bėnė rezistencė tė fortė nė hyrje nė Kaēanik, nė vendin e ashtuaquajtur shkalla e Kaēanikut. Pas njė rezistence tė fort nė Kaēanik Turgut Pasha arriti tė depėrtojė nė thellėsi tė Kosovės kah Ferizaji dhe Prizreni duke bėrė njė terror tė pa parė.
Pas revolucionit xhon-turk i cili u krye me sukses, pikėrisht me ndihmėn qė ia dhanė shqiptarėt, dhe pasi ata erdhėn nė pushtet e filluan fushatėn e gjėrė politike duke aplikuar tė gjitha masat kundėr qenies shqiptare, duke fshirė ēdo gjė qė ėshtė shqiptare, gjuhėn, kulturėn, alfabetin.
Pėr tė frigėsuar popullatėn shqiptare ata dėrguan pėrsėri ushtrinė nė krye me Turgut Pashėn nė vitin 1911, e mė vonė edhe ushtrinė e Fadil Pashės pėr tė djegur Shqipėrinė (Kosovėn dhe pjesėt shqiptare tė Maqedonisė duke filluar nga Kumanova Shkupi Velesi Tetova, Gostivari deri nė Kėrēovė). dhe pėr tė dėnuar pjsėmarrėsit nė kryengritjen shqiptare tė cilėt kėrkonin autonominė dhe shkėputjen nga sundimi turk.
Shtypja mizore dhe masakrimet qė bėri Shefqet Turgut Pasha dhe masat e rrepta ushtarake qė ndėrmori qeveria turke e acaruan gjendjen edhe mė tepėr pas mbylljes sė shkollave dhe tė klubeve shqiptare, u arrestua kryetari i klubit tė Shkupit dhe atij tė Manastirit dhe shumė mėsues tė gjuhės shqipe dhe pjesmarrės tė Kongresit tė II, tė Manastirit, si Bedri Pejani, vėllezrit Kristo e Dhimitėr Qiriazi, Qamil Daci, Shukri beu, etjer. Pėrveē shkollave e klubeve u mbyllė edhe shtypėshkronja Bashkimi i Kombit, nė Manastir, e cila sipas administratės xhonturke ishte avangardė e pėrgatitjes sė pėrgjithshme tė kryengritjeve nė Shqipėrinė e Veriut dhe luftarja mė e madhe e ruajtjes sė alfaetit Latin.
Ismai Qemali thotė:
turqit e ri me krijimin parlamentit dhe qeverisė sė re, mėnjėherė filluan tmarrin prapė premtimet e dhėna me njėrėn dorė, atė qė patėn dhėnė dje me dorėn tjetėr. Kokėfortėsia e egėr e xhon turqve nė luftėn e tyre pėr tė apsorbuar kombėsitė tjera, e nė veēanti ishte e theksuar lufta e tyre pėr
shkrirjen e Kombit Shqiptar. E bėnė rezistencėn tonė tė pa evitueshme dhe na shtėrnguan tė rrokim armėt e tė luftojmė pėr jetėn tonė si popull.
Pasi me ligjet e reja qė solli qeveria xhon-tuke, nuk patėm asnjė tė drejtė tė punonim pėr shpėtimin tonė.
Nė kėto rrethana tė reja politike Hasan Prishtina dhe deputetėt tjerė shqiptarė i bėnė qortim tė fortė publik qeverisė turke nė parlament, duke kujtuar kryetarin e parlamentit turk pėr sjellje shumė tė vrazhdė tė organeve tė pushtetit dhe tė ushtrisė nė Vilajetin e Kosovės. Ndėrsa Mufid beu nė diskutimin e vetė e njoftoi parlamentin turk se: Shtetet ballkanike kanė marrė iniciativė pėr njė Aleancė Ballkanike midis tyre kundėr Turqisė.
Pra, kjo ishte arsyeja qė forcat patriotike nė krye me Ismail Qemalin, Luigj Gurakuqin, Hasan Prishtinėn, Dervish Himėn, Isa Boletinin, Nexhip Draga, e Halim Tetova e shumė tė tjerė bėnin kontakte me diplaomatė tė dalluar tė diplomacisė evropiane dhe me disa shete tė Ballkanit, nė vend tė parė me Malin e Zi, Greqinė dhe Serbinė. Nė anėn tjetėr disa nga kėta krerė tė Lėvizjes sonė Kombėtare mbanin kontakte edhe me disa udhėheqės vendor, duke bėrė lėvizje tė palodhshme pėr bashkimin e forcave dhe rrymave tė ndryshme lokale si mbrenda dhe jashtė Shqipėrisė.
Kėrkohej mundėsi pėr locimin e njė qendre udhėheqėse nė vend, qė do tė ishte qendėr drejtojnse e veprimit politik pėr tė gjithė shqiptarėt kudo qė jetonin. V.XH.)
Deputetėt shqiptarė nė Paralamentin turk nė tetor tė vitit 1911, i dorėzuan qeverisė turke njė memorandum tjetėr duke kėrkuar zbatimin e reformave pėr Shqipėrinė. Nė senacat e parlamentit turk u folėn fjalė shumė tė nxehta, pėr mrojtjen e ēėshtjes Shqiptare. Problemi shqiptar zuri vend tė rėndėsishėm nė politikėn e nbrendėshme tė qeverisė turke.
Vetė kryeministri u zotua para deputetėve shqiptarė se do tė marr masa pėr qetėsimin e situatės nė Kosovė, Nė kėto rrethana tė tendosura nė parlamentin turk nė Stamboll, kulminonte oratoria dhe patroitizmi i deputetėve shqiptarė nė krye me Hasan Prishtinėn.
Hasan Prishtina Ideollog i lėvizjes Kombėtare Shqiptare
Kėto rrethana politike tė krijuara nė Ballkan nė fund tė vitit 1911 shtroi njė detyrė tė re para tė gjithė patriotėve shqiptarė qė sa mė shpejtė tė organizohet mbrojtja e vendit. Prandaj nė Stamboll u thirrė njė mbledhje e pėrbashkėt e patriotėve shqiptarė qė u mbajt nė shtėpinė e Hoxhė Tasinit me tė cilėn kryesoi Ismail Qemali. Nė mbledhje ai tha: se me kėrkesa individuale, rezoluta dhe memorandume nuk mund tė fitohet asgjė, nga njerėzit qė nuk duan tė kuptojnė tha Ismail Qemali. Prandaj nė kėtė mbledhje pas njė analize tė hollsishme u vendosė qė tė pėrcaktohen detyrat konkrete nė mes patriotėve shqiptarė pėr tė pėrgaditur popullin pėr kryengritje tė pėrgjithshme e cila do tė fillonte sė pari nė Vilajetin e Kosovės. Tė gjithė deputetėt shqiptarė ranė dakord se duhet ta lėshojnė Stambollin dhe tė nisen sa mė parė pėr Shqipėri, me detyra tė reja. Hasan Prishtina u nisė pėr nė Kosovė, pasi kishte autoritet mė tė madh nė tėrė Vilajetin, pėr tė organizuar kryengritje tė armatosur.
Ndėrsa Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi, caktohen pėr nė Evropė pėr tė mbledhur ndihma dhe material tjetėr luftarak dhe tė kėrkojnė pėrkrahje diplomatike nga Fuqitė e Mėdha. Hasan Prishtina pasi arriti nė Shkup, filloi me organizimin e kryengritjes. Ky kėrkoi bashkpunim edhe me popullsinė sllave qė jetonin nė Shkup. Ky pati disa biseda me udhėheqėsit e lėvizjes sė VMRO-sė Pavllovin.
Por qarqet shoveniste bullgare nuk pranuan bashkpunim me shqiptarėt, pasi kishin pėrgaditur projektin e fshehtė, pėr ndarje tė Maqedonisė. Pasi nė anėn tjetėr ishin duke bėrė tentativa me Serbinė dhe Malin e Zi. Ky shtet i vogėl i cili nė atė kohė ishte nėn protektoratin e Rusisė dhe kishte pėrkrahjen e saj diplomatiko-financiare, e nė veēanti Kral Nikolla, ishte zotuar se do tė arrinte tė afronte Serbinė me Bullgarinė nė luftė kundėr Turqisė, pėr dėbimin e saj dhe pushtimin e tokave shqiptare nėn sundimin sllav.(Qė nė atė kohė disa nga krerėt shqiptarė e trjatonin kral Nikollėn si mik i madh i shqiptarėve, V.XH).
Po ashtu ato ditė edhe diplomacia ruse nė krye me carin e saj Nikollajin e II, ishte shumė e interesuar qė sa mė parė tė nėnshkruhet alenca luftarake nė mes Bullgarisė e Serbisė, pėr ndarjen e Shqipėrisė etnike. Prandaj qarqet sunduese bullgare u ndaluan krerėve bullgaro-maqedonas tė krahinės sė Maqedonisė qė tė bashkpunojnė dhe tė pėrkrahin kryengritjen e Pėrgjithshme Shqiptare tė vitit 1912.V.XH).
Nė anėn tjetėr Hasan Prishtina, pa lodhshėm kontaktonte me diplomatėt e huaj dhe pėr kėtė ēėshtje me atasheun austriak shkoi nė Tetovė. Vendi i takimit u mbajt nė Arabati baba teqe nė Tetovė, ku morrėn pjesė pėrveē Hasan Prishtinės edhe Idriz Seferi nga Gjilani, Sahit Hoxha nga Shkupi, djali i Mehmet Pashės, Halim beu dhe vicekonsulli austriak, Tibor Fon Porcel dhe Shehu i Tetovės, Baba Hamiti.
Nė kėtė takim disa ditėsh u pėrgatit fillimi i Kryengritjes mė tė madhe shqiptare, qė ėshtė e njohur si Kryengritja Pėrgjithėshme e vitit 1912. Nė kėtė konsultim pariotėt shqiptarė ranė nė dakort qė tė mblidhen nė Kuvendin e Junikut mė 21 Maj tė vitit 1912. Nė kėtė Kuvend morėn pjesė pėrfaqėsues nga tėrė Shqipėria mbi 3000 delegatė. Sipas tė dhėnave qė na ofron diplomacia ruse nė fshatin Junik, kanė marrė pjesė disa mijė shqiptarė ku u lidh besa pėr luftė kundėr sunduesit xhon-turk. Nė kėtė Kuvend pėrgjegjės pėr anėn e Preshevės e Gjilanit u caktua Idriz Seferi. Ndėrsa pėr Tetovė Gostivar sėbashku me Kėrēovė e Dibėr pėrgjegjės u caktua Mehmet pashė Tetova.
Nė kėtė Kuvend u lidh besa pėr tė luftuar kundėr pushtetit turk deri nė shkėputjen dhe njohjen e autonomisė sė plotė, duke miratuar nė formė tė rezolutės kėto pika:
1. Caktimin e kufijve tė Shqipėrisė dhe bashkimin e katėr Vilajeteve,
2. Tė emrohej njė qeveritar shqiptar nė krye tė Shqipėrisė.
3.Punsimi i shqiptarėve nė administratė, pėrdorimi i alfabetit latin, njohja e Kombit dhe kryerja e shėrbimit ushtarak nė Shqipėri.
Pra ky program qė u miratua nė Kuvendin e Junikut ishte mė i kapshėm pėr udhėheqėsit e Lėvizjes sonė Kombėtare, prandaj si i tillė nuk u prit mirė nga disa tė modernuar, kėto forca qė merrnin pjesė nė kėtė Kuvend qė flisnin shqip, por nė shpirt e mbanin Turqinė. V.XH).
Por krerėt mė tė vendosur tė Lėvizjes sonė Kombėtare si Hasan Prishtina Bajram Curri, Idriz Seferi Halim Derella ishin tė vendosur qė nėpėrmes armėve tė realizojnė vendimet e marrura nė Kuvendin e Junikut. Pasi turqit nė fillim fare nuk donin tė pėrfillnin kėrkesat e shqiptarėve tė marura nė Junik, Kryengritėsit shqitarė vendosėn qė sė pari tė sulmojnė Pejėn mė 31 maj, luftimet zgjatėn deri nė qershor tė vitit 1912.
Vullnetarėt shqiptarė pas sukseseve tė para u nisėn pėr Prishtinė 1912
Nė pjesėn tjetėr tė Vilajetit tė Kosovės kryengritja poashtu kishte marrė hov tė madh. Nė Preshevė-Gjilan, vepronte Idriz Seferi, nė Tetovė-Gostivar-Kėrēovė, vepronte Mehmet Pashė Tetova, e nė Prizren-Lumė, ku vepronte Islam Spahia, raportonte konsulli serb nga Shkupi, Beogradin, ku thotė:ushtria turke ėshtė e mbyllur nėpėr kazerma. Me administratėn e vendit qeverisin vetė shqiptarėt.
Nė kėto rrethana lufte diplomacia Evropiane ende nuk kishte dhėnė asnjė shenjė pėrkrahje pėr kėrkesat e shqiptarėve dhe luftėn e saj pėr autonomi. Sė shpejti kundėr kryengritėsve shqiptarė u prononcua diplomacia anglo-franceze, duke u deklaruar haptazi para disa udhėheqėsve shqiptarė si Hasan Prishtinės, Ismail Qemalit e Luigj Gurakuqit, se nuk e pėrkrahte kryengritjen e armatosur tė shqiptarėve nė Vilajetin e Kosovės. Pasi krerėt e saj kėrkonin pavarėsi tė plotė tė Shqipėrisė e cila mund tė sjellte ngatresa tė reja nė Ballkan.Tė njėjtat pėrgjigje i mori Ismail Qemali nė vizitat qė pati nė Londėr e Paris. Ismail Qemali tė vetmin shpėtim e pa pėr shqiptarėt te Austro-Hungaria, Kėtė mendim e ndanin edhe disa intelektual dhe patriotė shqiptarė tė udhėhequr nga Dervish Hima. Kėta ishin tė bindur thellė se Austro-Hungaria kishte forcė dhe mundėsi diplomatike ti mbrojė shqiptarėt nga agresioni i huaj pansllavist. Por diplomatėt austriak edhe kėsaj radhe u pėrgjigjėn si gjatė Lidhjes sė Prizrenit, se shqiptarėt duhej tė qėndronin nėn patronatin e perandorisė turke dhe ėshtė nė tė mirė tė shqiptarėve qė edhe mė tutje tė qėndrojnė nėn patronatin e perandorisė turke duke bashkėpunuar me ta e mbajtur marrėdhanie tė mira me perandorinė. Duke kėrkuar nga udhėheqėsit shqiptarė qė tė ndėrpresin kryengritjet e filluara tė cilat mund ta trazonin tėrė Ballkanin dhe situata politike mund tė bėhej mė e keqe. Nga kėto pėrgjigje tė Fuqive tė Mėdha Ismail Qemali u bindė se populli shqiptar nga ndihma qė priste nga Fuqitė e Mėdha nuk ka asgjė. Por ky Diplomat me njė pėrvojė tė madhe politike-diplomatike si udhėheqės qė kishte qenė nė shumė krahina tė perandorisė turke gjatė karierės sė vetė politike vendosi edhe njėherė tė vėnte nė kantarė pulsin e diplomacisė italiane pėr tė ndihmuar kėsaj radhe Shqipėrisė pėr njohjen e pavarėsisė. Ismali Qemali kėrkoi shtruar nga Italia pėrkrahje diplomatike pėr Shqipėrinė. Por kėsaj radhe mori pėrgjigje tė prerė, po ne jemi tė gatshėm ti ndihmojmė Shqipėrisė nė rrugėn e pavarėsisė , por kemi frigė tė dalim publikisht nė vijė tė parė pėr mbrojtjen e ēėshtjes shqiptare. Pasi nė Shqipėri e Ballkan ndeshen drejtė pėrsėdrejti interesi anglo-rus nė njė anė dhe nė anėn tjetėr interesi austro-gjerman. Pra ndėrhyrja e jonė vetėm do tė shpejtonte luftėn ballkanike dhe interesi politik italian do tė ishte fare pa leverdi nė aspektin politiko-strategjike.