NJË PATRIK SHQIPËTAR NË SHEKULL TË 15-TË

SHQIPËRIA i dha Romës një papë: Princin Giovan Francesco Albani, i cili hipi në fron më 1700 nën’ emër Klementi i XI-të, e mbretëroi 21 vjet. Klementi i XI-të është q* dha bulën Unigenitus me të cilën dëmnoj jansenimin më 1713.
Si patrikë të kishës lindore në Stamboll munt të kenë qënë shumë Shqipëtarë; po historia përmënt vetëm një: Nifonin. Në një sërë shkrimesh përmi historië të mbretëriës byzantine të shtypura gërqisht me një përkthim latinisht, ndë Bonne të Gjermaniës, nën’urdhër të B.G. Niebuhr-it (Corpus scriptorum historiœ byzantinœ) ndodhen disa lajme përmi Nifonin në vëllim Historia politike e patrikore e Stambollit.
Ky shkrim nukë na tregon kur u-bë patrik Nifoni. Po duke qënë se na mëson që hipi në patrikësië pas Maksimit, mundim t’a gjejmë kohën e Nifonit me të lehtë. Nënë mbretërin të Sulltan Mehmetit q* mori Stambollin, kanë qënë nëndë patrikë, - i nëntti “Maksimos i dituri”, “nënë patrikësië të të cilit vdiq sulltan Mehmeti”. Pas Sulltan Mehmetit hipi në fron, më 1481, sulltan Bajazeti; e nënë mbretërim të këtij vdiq Maksimi, i cili patrikësoj gjashtë vjet gjithërisht. Pra, po të thomi se Maksimi patrikësoj pesë vjet nënë sulltan Bajazetin do t’i a ketë lënë vëndin Nifonit më 1486; në qoftë se Maksimi ka qënë patrik vetëm mot-mot nënë Bajazetin, Nifoni i zuri vëndin më 1482. – Do me thënë, me që s’kam në dorë të tjera burime kërkimesh, me këtë libër të vetë që kam tani mundim të kuptojmë se Nifoni u-bë patrik në një kohë jo më parë se 1482 e jo më pastaj se 1486.
Nifoni kish lindur në Moree, e cila ahere ish (as historiakët grekë nukë kuxojnë t’a mohojnë) e populuar prej Shqipëtarësh, sot më të shumët të grekësuar. E ëma e Nifonit ish “një zonjë greke fisnike”, i ati “një oxhak shqiptar”. Ja fjalët e historiakut grek: “Iton i patrídha tu apò tìn Pelopónnison ígun apò tòn Moréan; i mitéra tu Roméa evjenestáti, kè patéras tu arkhontas Alvanítis.” (F.128). Gjetkë, në një shkrim q* duket e nj’ auktorit tjatër, shohim se i ati “ish një Shqipëtar i pasur e i letruar.” (F. 58).
Që djalë, Nifoni dëshëronte vetëmiën, e shpejt i la prindërit e tija e vajti n’Ajon Oros, në murgështore të “Pantokratorit”, ku u-bë murk e më pastaj edhe prift. Ndënji në këtë murgështore shumë vjet, - kur goditi që vdiq metropoliti i Selanikut. U-mbluathnë pra në metropojë, pas zakonit, të gjithë ipeshkëvit e Selanikut, kleri, parësia e atij vëndi edhe populli, e me një zë zgjuathnë për metropolit Nifonin. Dërguan pastaj n’Ajon Oros disa burra e priftërinj ndër më të mirët.
Kur i vanë e e kërkuan për kryeprift, duke qënë se emëri i tij ish përhapur anë mb’anë të vëndit, - Nifoni s’deshi t’i ndëgjojë, e të dalë nga murgështoria. Po të parët e tija e shtrënguan të bindet (1) për të mirë të popullit, e ashtu Nifoni u-nis e vate në Selanik ku u-prit me nder e ndenji shumë vjet si metropolit. Më në funt, si vdiq Maksimi, Nifonin e zgjuathnë edhe patrik.
Mjerisht, thotë historiaku grek, ziliët edhe intrigat e e njerësve reth e rotull tij s’e lejin të qetë Shqipëtarin. Një Grek nga Trebizundi, i quajtur Amirucis, i cili kishte armiqësië të madhe kundrë patrikut, më në funt gjeti se si “t’a vjellë helmin që kish në bark të tij” (eksérase to farmáci opû íkhen is tìn cilían tu, katà tû patriárkhu): I hodhi për faj Nifonit dëshmimin e renë të tre priftërve grekë. Sulltani të tre priftërve dha urdhër t’u pritet hunda, sa për Nifonin e nxori nga patrikësia e e dboj nga Stambolli. Sulltani dha edhe urdhër të mblidhen të zgjedhin një patrik të ri, e se kush të flasë me Nifonin do të mvarej. Grekët zgjuathnë Dionisin, i cili kish qënë patrik edhe nënë mbretërim të Sulltan Mehmetit po kish qënë shtrënguar të hiqet se e kishin plagosur në zëmrë “duke i thënë çpifas se ish rethprerë (2)” (siç! “dhià tìn ádhikon sikofantían, opû tû ipan òti íne kaménos” (F. 132).
Dionisit ndenji dy vjet e disa muaj e u-hoq prapë, vetiu, për të hyrë në një murgështore.
Pas Dionisit, u-zgjuath patrik metropoliti i Serezit Manasiu, nën’ emër Maksimos, i cili ndenji gjashtë vjet; pastaj e dbuan Grekët e zgjuathnë rishtas Nifonin.
Është për të vënë ‘re rasa që Nifoni u-zgjuath që të dy herët pas një patriku të quajtur Maksim, dhe që të dy Maksimët si patrikësuan gjashtë vjet. Herën e dytë, Nifoni qëndroj në patrikësië mot-mot, edhe për së dyti e nxuarnë me turbillime e ngatrresa të shuma.
Nifoni ish burrë i letruar, i mënçur, fjalë-nxehtë e me zakone të qëruara.

1904 nr.4
I - 73 - prill nr 4
(1) Fial bindem është shpesh shkaku i ç’do farësh “quid-pro-quod” ndër ne; se Gegët e marin për “s’étonner, s’émerveiller”, e Toskët për “obéir”. Këtu e përdorim toskërisht.
(2) Rethpresje është fjal’ e Kristoforidhit për fr. circoncision, arab. sunnét.

Kjo pjesë është fillimi i Regjimentit shqiptar te Napoleonit, vazhdimet i gjeni ne fillim te temës.

F REGJIMENTI SHQIPTAR (1807-1814)

(Revista ushtarake franceze Carnet de la Sabretache filloi botimin e një studimi shumë të dokumentuar mbi regjimentin shqiptar që u organizua në Ishujt Jonianë me urdhër të Napoleonit. Pas gjithë atyre artikujve që kemi botuar te ALBANIA mbi kalorësinë e lehtë shqiptare në Francë dhe mbi subjekte të tjer ushtarake, na u duk interesante të riprodhojmë pjesët kryesore të këtij punimi të shkëlqyer.

N.B. – Emrat e përveçëm të njerzve dhe të qyteteve janë shkruar sipas drejtshkrimit dhe duhet të shqiptohen në italisht.)

Regjimenti shqiptar, që koloneli Minot, nën drejtimin e gjeneralit Donzelot, u përpoq të organizonte në ishujt Jonianë, nuk do të meritonte t’i kushtohej vëmendje nëse në radhët enuk do të kishin marrë pjesë shumica e heronjve të pavarësisë greke. Sigurisht Boçarët, Foto Xhavellat, ata krerë të Armatolëve dhe ata Palikarë, emrat e të cilëve u bënë aq të famshëm, kanë luajtur vetëm një rol shumë të vogël nën flamurët e Francës. Luftëtarë, por guximi i tyre ishte i njëjtë me mosbindjen dhe nuk paraqiten veçse si ushtarë të paaftë, madje edhe besnikëria e tyre ishte e dyshimtë. Por a mund t’i falim? Me radhë, secili për llogari të vet, rusët dhe anglezët, agjentët e sulltanit dhe ata të pashait të Janinës, mundoheshin t’i blenin dhe guvernatori i përgjithshëm i ishujve Jonianë nuk kishte para të mjaftueshme për t’i ndaluar

Si do t’u vente halli shqiptarëve sikur projektet e hartuara mbi bazën e njohjes aq të gjerë të karakterit oriental nga Danzeloti dhe nga Minoti të ishin vënë në jetë, sikur garda shqiptare, që për një çast ata kishin ëndërruar t’ia tregonin perandorit, të ishte krijuar?

Cilido që të ketë qënë fati i atyre projekteve, na lejohet të mendojmë se disa nga heronjtë e Greqisë nuk i harruan ato që mësuan nën flamurët tanë, dhe pikërisht për këtë arsye, na u duk interesante të ritregojmë historinë e regjimentit shqiptar.

I

Duke marrë në zotërim ishujt Jonianë që traktati i Tilsitit i a kishte dhënë Francës, gjenerali Cezar Bertje kishte gjetur atje disa mijëra shqiptarë, që të dërguarit perandorakë të Rusisë ia kishin rekomanduar veçanërisht. Të përzënë nga atdheu i tyre, pas shumë vitesh luftrash të përgjakshme me pashanë e Janinës, ata shqiptarë kishin gjetur strehë, nën mbrojtjen e Rusisë, në Korfuz dhe në ishujt përreth. Kolonitë e tyre të vogla kishin marrë formën e një lloji organizimi ushtarak, por në të vërtetë, nën emrin bombastik të Gjuetarëve të mali, ato nuk ishin gjë tjetër veçse ca grumbuj refugjatësh. Largimi i autoriteteve ruse do t’i kishte lënë ata njerëz fatkeqë në mjerimin më të tmerrshëm nëse Franca nuk do të kishte pranuar t’u siguronte jetën. Do të ishte çnjerëzore t’i braktisje. Bertje e priti bujarisht propozimin e të dërguarit rus dhe i deklaroi se perandori do t’i mbante shërbim të tij me rrogë shqiptarët që ishin në shërbim të carit dhe për ta konti Moçenigo i bën një listë të hollësishme.

(vazhdon) Carnet de la Sabretache

F 47-48, 1901, nr 3 (mars)

BOTUES PËRGJEGJËS: TRHANK SPIROBEG, 23, RRUGA E SHQIPËRISË

Shtypshkronja e veçantë e ALBANIA-1

F REGJIMENTI SHQIPTAR

1807-1814

Zëvendës-komandanti Forestier dhe zoti Burbaqi, agjent i guvernatorit të përgjithshëm, ishin ngarkuar të shkonin në çdo ishull për të bërë të njohur këtë vendim dhe për t’u bërë të ditur shqiptarëve se, duke pritur që të organizoheshin përfundimisht, ata do të vazhdonin (dhe kjo ishte për ta çështja kryesore) të paguheshin si në të kaluarën.

Me anë të një letre të 6 shtatorit 1807, Cezar Bertje e njofte Perandorin për masat që kishte marrë:

Vazhdon një pjesë nga raporti i Bertjesë dërguar perandorit.

I tërhequr nga pamja luftarake e shqiptarëve, duke patur besim tek besnikëria që shfaqnin dhe përsërisnin çdo ditë dërgatat e ndryshme të tyre, Cezar Bertje ishte shumë i lumtur për vendimin që kishte marrë. Ai formoi për gardën e tij të veçantë një kompani të zgjedhur dhe një kompani tjetër do t’ia dërgonte mbretit të Napolit, “të veshur dhe të armatosur me armët e tyre që janë më të bukurat. Shkurt, ai vendosi që “dy kompani shqiptare do t’i bashkoheshin çdo regjimenti francez për kryer shërbime të ndryshme si dhe detyrën e gjuetarëve të malit.

Cezar Bertje tregonte kështu që ai deshte t’i trajtonte shqiptarët si ushtarë të rregullt. Por shumë shpejt do ta kuptonte gabimin që kishte bërë. Misioni që u ishte besuar zëvendëskomandantit Forestier dhe Burbaqit nxiti pakënaqësi të madhe në radhët e shqiptarëve, që nuk ishin mësuar deri atëherë me inspektime dhe me parada. Të ndarë sipas pëlqimit të tyre nëpër ishuj ose në disa pika të bregdetit, ato habiteshin se si u shkonte ndërmend t’u ndryshonin grupimin e tyre. Ditën kur Bertje njoftoi se komandën e lartë të shqiptarëve ai ia besoi njerit prej krerëve më të njohur, grekut Kristaqi, në shumë vende plasën rebelime. Duhej t’i njihje shumë pak karakterin dhe zakonet e këtyre popullsive për t’u imponuar shqiptarëve një komandant të racës greke ose edhe një komandant vendas tarafeve të ndryshme që ishin mësuar t’u bindeshin vetëm kryetarit të tyre të zakonshëm. Megjithatë Cezar Bertje deshi “t’i detyronte të bindeshin dhe të pranonin komandantin që u kishte caktuar”. Ai dërgoi pranë rebelëve një nga ndihmësit e tij të kampit, zotin des Estangs, që kishte marrë udhëzime shumë të përpikta dhe duhej t’u bënte të ditur një shpallje.

Vazhdon teksti i shpalljes.

Megjithatë, Perandori, edhe pse kishte pranuar t’i mbante shqiptarët me rrogë, i kishte dhënë urdhër ministrit të luftës që të caktonte një oficer të zotin për të komanduar trupën që do të organizohej së shpejti.
Perandori kishte kërkuar që oficeri që do të ngarkohej me këtë detyrë të kishte marrë pjesë në ekspeditën e Egjiptit. Fillimisht u mendua për ish komandant brigade Bartelemi, por më në fund u zgjodh majori Minot i regjimentit të 84 të frontit.

Ministri e vuri dijeni Ménotin për detyrën më 30 nëntor 1807 nëpërmjet një letre, nga e cila po shkëpusim këtë pjesë interesante:

Pas- shkrim (shkruar nga dora e ministrit)
- Fakti që Madhëria e Tij Perandori, ju zgjodhi ju, Zotëri, për të komanduar shqiptarët është një provë shumë e veçantë e besimit të Madhërisë së Tij ndaj zellit tuaj. Komandimi është i vështirë dhe kërkon, aftësi, butësi dhe vendosmëri së bashku. Qëllimi është që, edhe pse shqiptarët janë shumë larg zakoneve dhe sjelljeve tona, t’i mbajmë në gjendje shpirtërore të përshtatshme për qeverinë dhe besnikë ndaj personit të Perandorit. Për këtë duhet kujdes i madh: tregoni respekt për ata që do të komandoni; kujdesuni për nevojat e tyre; trajtojini ata si baba; bëjui të duan detyrat e tyre dhe futni në shpirtin e tyre frymën që mban gjallë trupat tona. Unë do të jem shumë i vëmendshëm ndaj mënyrës se si do ta drejtoni ju trupën tuaj dhe për këtë do t’i raportoj vazhdimisht Perandorit.
Unë e çmoj shumë, zotëri, dëshirën tuaj për të shërbyer sa më mirë.

II

Me të mbërritur në Korfuz, kolonel Minoti vuri re menjëherë se për krijimin e regjimentit të ri nuk ishte bërë asgjë. Më kot ishte munduar edhe guvernatori t’u jepte shqiptarëve një organizim të rregullt.

Me një urdhër të lëshuar më 25 dhjetor 1807, ai krijoi nën emrin e Regjimentit shqiptar, një trupë që përbëhej nga tre batalione me nga nëntë kompani secili me një shtab prej 14 oficerësh. Efektivi i kësaj trupe ishte 3254 veta.

Me anë të një urdhëri tjetër, të datës 10 mars 1908, ai formoi tetë kompani greke, tri prej të cilave të zgjedhura, nën komandën e një komandanti batalioni, me një efektiv prej 951 veta.

Por çfarë ndikimi mund të kishin dekretet mbi shqiptarët?

Megjithatë, unë besoj, lexojmë në raportet e Cezar Bertjesë, se me kohë dhe me përpjekje, mund të nxjerrim një përfitim të mirë, sepse me gjithë poshtëërimin e skajshëm që u ka bërë drama otomane këtyre popujve dikur aq të shquar, atyre u ka mbetur ende njëfarë krenarie, e vetmja pasuri që u kanë lënë trashëgim të parët e tyre, për të cilët ata kanë vetëm një ide shumë të turbullt.

Kolonel Minoti filloi me vendosmëri nga puna. Udhëzimet e tij ishin të qarta. Ai donte t’i grumbullonte shqiptarët dhe t’i çonte për të ndihmuar në mbrojtjen e ishujve. Në të vërtetë, Perandori, nuk deshte të shikonte që të përdoreshin në Zante, Qefaloni, në Santa More veçse disa oficerë francezë me trupa vendase, shqiptarë, por “asnjë ushtar fronti francez, italian apo napolitan”.

Por gjatë përmbushjes së detyrës, Minotit i erdhi në ndihmë edhe një rrethanë fatlume; një nga shokët e tij të vjetër të fushatës së Egjiptit zëvendësoi Cezar Bertjenë në krye të qeverisë së përgjithshme të ishujve Jonianë. Nuk mund të gjeje duar më të afta për t’u besuar këtë detyrë aq të vështirë. Kudo ku kishte qënë, gjenerali Danzëlo kishte treguar cilësitë më të mira si oficer dhe si administrator. Ai u shqua sidomos në Korfuz dhe është për të ardhur keq nuk është studjuar ende me kujdesin që ajo meritonte.

Nuk ishte e vështirë që të rekrutoje një regjiment midis shqiptarëve. Në oborrin e Napolit kishte patur në çdo kohë një trupë të tillë me pagesë dhe kishte qënë çështja që të riformohej për mbretin Zhozef Maqedhonasi mbretëror. Me të mbërritur anijet e tyre në ishuj, anglezët ngritën menjëherë një repart me trupa vendase, të përbërë kryesisht nga grekë të Moresë. Puna e kolonel Minotit ishte krejt ndryshe. Nuk bëhej më fjalë për të zgjedhur në mes të një popullsie luftëtare vullnetarë me përvojë për të formuar një regjiment. Duhet të shfrytëzoje familjet shqiptare dhe greke që mizoritë e pashait të Janinës i kishin detyruar të kërkonin strehë në Korfuz dhe këtyre grupeve të mërguarish të përbërë nga elementë nga më të ndryshmit t’u jepje një organizim të rregullt.

Për të mos bërë po ato gabime që bëri Cezar Bertjeja, kolonel Minoti, para se të fillonte punën me shqiptarët, së bashku edhe me guvernatorin e ri, vendosi të bënte një studim të kujdesshëm të gjendjes së tyre. Çdo grup u shqyrtua me hollësi; u kërkua të gjendej origjina e tij, rrethanat në të cilat kishte mërguar, mjetet e tij të jetësës; u kaluan në sitë të gjithë krerët; me të vërtetë duhej të dalloje cilësitë e tyre vetjake, ndikimin mbi bashkatdhetarët, ndjenjat e tyre ndaj Francës, lidhjet me rusët, me agjentët anglezë dhe më në fund marrëdhëniet e tyre me pashain e Janinës dhe me krerë të ndryshëm të vendit.

Shumica e të mërguarve ishin suliotë. Tek ky popull i vogël trim që për njëzet vjet luftë ishte mësuar me vështirësitë dhe humbje, mund të kishe besim. Gjatë pushtimit të parë të ishujve venecianë nga Franca, ata kishin ndihmuar trupat tona dhe kishin luftuar trimërisht në krah të tyre në Prevezë dhe në Nikopolis. Në krye të tyre ishin dy udhëheqës, dy heronj, Boçari dhe Foto Xhavella. Gjatë luftrave të tyre të gjata, ishin zënë; ata fajësonin njëri-tjetrin se kishin tradhëtuar interesat e përbashkëta dhe kishin shkaktuar rrënimin e atdheut të tyre. Nga ky rivalitet, thoshte Minoti, do të kishte përfitim vetëm detyra”. Ai llogariste se duke i dhënë secilit prej tyre komandën e një batalioni, do të vinte nën urdhërat e tyre e kapedanët që u qëndronin besnikë.

Këta ishin krerët e tarafeve si Foto Maro, Tuca Zerva, majori Parevo, Jorgo Dramo, Joti Dangli, pastaj Pano Sinco “xhaxhai i të cilit, një luftëtar i vjetër shqiptar, ka namin për trimëri të pashoqe”; Nartuzi Panomara” i njohur si një nga suliotët më të mirë dhe që në luftrat kundër vezirit i janë vrarë katër vëllezër”; Çizo Palaska dhe Çizo Parno “shokët më besnikë të Foto Xhavellës, që të dy të mbuluar nga plagët që kishin marrë duke luftuar në krah të tij”; dhe Nasi Gramatiko “për kokën e të cilit Ali pasha kishte vënë njëzet qese”; dhe i bukuri Lilambro Verko “djali i Verko Zabës, i njohur në mbarë Greqinë për guximin e tij”; dhe Karabinitë, midis tyre Veglio “një nga trimat e rrallë, por që varfëria e kishte bërë njeri të egër.

Krejt ndryshe ishte Andruci, tipi i vërtetë i shqiptarit të ndershëm dhe kalorsiak. Udhëheqës i madh i krahinës së Çamërisë. Fillimisht, ashtu siç ishte në traditën e familjes së tij, Konstandin Andruci kishte shërbyer në oborrin e Napolit dhe ishte kthyer që andej me gradën e majorit për të mbrojtur vatrën e tij kundër Ali pashës. I detyruar për të kërkuar strehë në Korfuz, ai ishte vënë bashkë me të gjithë njerzit e tij nën mbrojtjen e Francës. Me organizimin e ri ai mori komandën e një batalioni, efektivi i të cilit përbëhej pothuajse vetëm nga të afërmit, miqtë dhe të njohurit e tij. Me siguri që nën drejtimin e kolonel Minotit, Andruci do të ishte bërë një drejtues i vërtetë; i regjimentit shqiptar, nëse rrethanat tragjike nuk do të kishin çuar në vdekjen e parakohshme të tij.

Banorët e Pargës dhe të Ajasë ishin të organizuar në kompanira nën komandën e parësive të tyre dhe Danzëlosë nuk i mbetej gjë tjetër veç të rregullonte fatin e disa shqiptarëve, që vinin të rekrutoheshin vullnetarisht në Korfuz, por që, me t’i thërritur punët nxitonin të ktheheshin përsëri në kontinent. Me gjithë besimin e paktë që mund të kishe te përkrahës të tillë, guvernatori i përgjithshëm pranoi t’i përfshinte edhe ata në trupën shqiptare. Në të vërtetë, ai deshte ta kishte mirë me këta shqiptarë se nesër mund t’i duheshin për t’i përdorur në marrëdhëniet e tij me krerët e bregdetit.

Me të përfunduar shqyrtimin e elementëve të ndryshëm me të cilët do të formonte regjimentin shqiptar, guvernatori i përgjithshëm, në shtator 1808, i paraqiti ministrit të luftës planin e tij të organizimit:

Një dekret nga kampi perandorak i Sohoebrunit, më 1 korrik 1809 miratoi të gjitha masat që ishin përgatitur në Korfuz:

Neni 1. – Trupat e pajtuar në ishujt Jonianë dhe që në këtë çast përbëjnë regjimentin shqiptar dhe gjuajtësit këmbësorë grekë do të bashkohen në një trupë të vetme të komanduar nga kolonel Minoti.

Neni 2. – Kjo trupë do të mbajë emërtimin e regjimentit shqiptar dhe do të përbëhet nga shtabi i regjimentit dhe gjashtë batalione.

... Neni 11. – Uniforma e trupës do të jetë e njëjtë me atë që mban sot regjimenti shqiptar.

(vazhdon) Carnet de la Sabreta che

F 60-64, 1901, nr 4 (prill)


BOTUES PËRGJEGJËS: TRHANK SPIROBEG, 23, Rruga e SHQIPËRISË

Shtypshkronja e veçantë e ALBANIA-1
F A KA NJË PORTRET AUTENTIK TË SKËNDERBEUT?

__________________
Nobody is perfect ...