Anastas Kullurjoti

Midis burrave të shkelqyem të historis s’onë kombtare në pikpamje literature thom se duhet përmendun edhe nji shqyptar i shkretë i cili sa do lemun e rrituun në Greqi ka punue aqë shumë për kombin shqyptar, sa të pakë Shqyptarë kan veprue. Pse ky ka qenë prej atyne të pakve Shqyptarë të Greqis q* u mundue për Shqypni, kujtoj se detyra e jonë është për mos më u qitë në haresë. Ky është, pra, patrioti i math shqyptar i shndritshmi Anastas Kullurjoti.
Ky Shqyptar i math e i pa-shembëllt ka pasë lemun më 1722 mbas Kr., në nji lagje t’Athinës ne emnin “Plaka” e cila edhe sot në Athinë e sjell ket emen, se është ma e motshmja mehall’e Athinës, mëhalla plakë, e cila edhe sot banohet prej Shqyptarësh, q* flasin e bisedojnë gjithmonë shqyp me shoqi-shoqin, sa edhe me dashtë më folë ma hollë, gratë shqyptare të ksaj lagje nuk dijnë më folë greqisht sa do q* gjinden në krye-qytetin e Greqis.
I at’ i tij nji luan i gjall, fatos nga ma të permendunit, e dha jetën e tij për independencen greke, nën termalet e kodrës “Akropolis” tue luftue kundra urdive turke.
Anastas Kullurjoti studimet e tij enkyklopedike i mbaroi n’Athinë; mandej për me i plotsue ka shkue në Amerikë të Verit mbas nji misjonit amerikan. Atje tue u vaditun me ajrin e lirë e me principet të nalta ideale të kombsis, ka muejtë me njoftë edhe ma mirë e me çmue kombin e vet të vërtetëë për të cilin thirej me veprue. Kur ka kthye në Greqi ka mujtë me dijtë 6 gjuhë.
N’atë kohë kuer fanatizmi i grekve për kombsi ish tepër i math, Kullurjoti kish guximin me ngrehë flamurin kombtar të Shqypnis midis të Athinës, tue çpallë andej e kndej nepër bashkatdhetarët e tij ndjenja kombtare e dashtni për Atdhenë. Leçite e predikonte për ç’do të diele për mbi çashtjen e gjuhës shqype, për nji ide nationale e për nji bashkim të gjithmarshëm të shqyptarve të Greqis me ata të Shqypnis. Mendimet e nalta të tij i çfaqte me anë të nji gazetës së tij nën emnin “Zan i Shqypnisë”* të cilën e botonte greqisht brenda në atë Athinen! I guxueshëm i pa-pritueshëm edhe pa ju shmangë as nji rrezikut, çili shkollë të natës n’Athinë për me msue bashkatdhetarët e vet, shqyptarët e Greqis gjuhën amtare shqype; krijoj nji shoqni shqyptarësh, e cila për pak kohë numrote shumë anëtarë, edhe qëllimi i së cilës ishte marrëveshja për nji lidhni e bashkim të ktyne me Shqyptarët e tjerë të Shqypnis e të Greqis; ka shtypë atherë e ka qitë në dritë abetarin e gjuhës shqype e disa libra të tjera shqyp.
Aso kohët kur i pa-harruemi, i famshmi udhë-heqës Abdyl beg Frashri luftonte për të drejtat shqyptare e kuer bahej fjalë për me i dhanë Greqis Shqypnin e poshtme Epirin, i madhi Kullurjot, justus et tenar si thotë edhe z. Louis Benloew, çoi zanin e ashpër deri në kubën e Qiellës, edhe kaqe i kundrështoi ktij vendimi satanik t’Europës për ket coptim te Shqypnis të pa drejtë me anë të ditores së tij, sa zan’ i i ktij burri u ndigjue shumë lark e bani me shungullue e me u tronditë gjithë shtyp’i Greqis; ky ish shkaku q* heroji jynë ra nën mnijën e në urrejtjen e qeveris greke edhe populli i Greqis e njojti si për trathtar të kombit! Të e mramja u përbuz e u neverit tepër sa e zunë edhe me gurë e psoj ma shum se aj apostulli Pavli, por i pa-drashtun e bujar gjithmonë ato ndjekje e të mshame të kqija i duroj e pa u dishprue as pakë pasoj i pa-tundun veprën e tij të madhnueshme patriotike.
Ma në funt niset për Shqypni për m’u marrë vesht me shqyptarët e tjerë për çlirimin e sigurimin e Shqypnis por mjerisht, kur ja mrijni në Gjinokastrë s’e lanë as prej kalit me sdrypë. Konsulli i Greqis i atij qyteti ja zbuloi mendimet e tij sundimtarit të vendit e kshtu me urdhen të rebtë e kthyne shpejt në Sarandë e e çuene të lidhun në Pirè, të Greqis ku e burgosne! Kur doli prej burgut botoi nji libër fort të vlefshim e interesant nën titullin Ankimet Shqyptare**, ku me nji dishprim të math, por edhe me nji hollsi e mjeshtri kallzonte neveritjet e grekve kundra Shqyptarve e ndjekjet e ktyne kundra gjuhës e shdrivillimit t’onë kombtar, edhe mbi gjith reziqet q* e gjetnë ma von ky nuk prani kursesi me ndjellë popullin shqyptar në detyren e tij të shejtë kombtare, gjith ashtu s’pushoi së botuemi gazeten e tij Zan’i Shqypnis tui shkrij gjith mall e pasunin e tij për kombin shqyptar. Ksi patrioti ishte Anastas Kullurjoti, qe kurrë s’ka për t’u harrue prej neve Shqyptarvet!

Kr. Floqi

Fletore e Ali pashës
Kush t’a këndojë të çuditet me trimërit e tija e t’i japë shumë rahmet

[Zoti E.Legrand, i ndritëshmi dietar i Parisit, shpalli më 1886 një libër 648 vjershash gerqishte të cilat i mblodhi në Toskëri. Këto vjersha, si thotë me arësye Zoti Legrand, jo vetëm janë të bukura, po kanë dhe të madhe vlerë letrërishte. Duket se auktori ka qënë Shqipëtar e muhamedan, e se kish një dashuri të fortë për Ali pashën. Me lejë të Zotit Legrand, po zëmë t’a përkthejmë, këtë vjershë gërqishte të Toskërisë, këtu shqip e më poshtë frëngjisht.].

KURRË kush të mos thotë se ësht i lumë, - se është i gëzuar sa jeton këtu në këtë botë; - bota është si rrotë, vërvitet këtu këtje, - kurrë nukë qëndron më vënt, kthehet gjithënjë. – I ndëgjuari Ali pasha, trimi i Toskërisë, - i tmeruari e i tutëshmi, shëmbëlluësi i Burros, - ç’të keqe hoqi, ç’mjerim të madh – në pleqësi të helmuar, nga ana e Mbretit! – Kurrë nukë besonte të bjerë në një të tillë ditë, - t’i pritet koka, t’i dërgohet në Stamboll…

Posa i hapi sytë mirë e zu të shohë – hidhërimin e frikëshm të Dovletit fortë, - atë hop dërgoi të mbledhë ushtëri – ndëpër gjithë Shqipëri e t’a urdhërojë; - u dërgoi edhe hajdutëve, kapetanëve – t’i mbledhë të gjithë, muhamedan’ e të krishterë.

Ali pasha dërgon fjalë gjithë Shqipëtarisë dhe hajdutëve të mblidhen

“Ti Kolonjë e Danglli, Vlorë e Berat, - Elbasan, Toskëri e Dibrë e Mat, - Skrapar e Arvan e Korçë e Përmet, - tani ju dua të vini që ndodhem në shtrëngicë të keqe. – Delvinë, Gjirokastrë, Rizë e Tepelen, - Paramithi e Çamëri, të vini se e solli shorti. – Agrafë e Kseromer, Vallto e Karpenic, - kush është kapedan im shërbëtor të niset me të shpejt!” Të gjithë u-nisnë të gëzuar me nxitim, - u-mbluathnë me sulm në Janinë.

Mbledhur prej Zotit
Emile Legrand.

Kush t’a këndojë të çuditet me trimërit e tija e t’i japë shumë rahmet.

Përfjalimi i Ali pashës Shqipëtarëve

Ku jini sokolat e mij Toskë, e ju Rizotë të lëvduar, - Elbasanas e të tjerë Gegë trima, - o burrani, luanat e mij Kosturës, Çamër e Vlorës, - Beratës, Përmetas, Dangllitë e Kolonjarë, - e Skraparas e burra t’Arvanos, kapllanë të Tepelenit, - e Korçarë e të tjerë të mij Delvinjotë; - o burrani, sklyfterë kapedanë, nga Hasia e nga Agrafa, - nga Kseromeri, nga Valltua, e ju nga Karpenici; - të gjithë gati n’armët, mprehni spatat tuaja, - lani dufeqet tuaja, shaloni kuajtë! – Mësuat se armiqt’ e mij Dovletit – i u-qanë shumë kundrë meje të mjerit, - armiqt’ e mij Pasho-beu edhe Dramalliu, që të më prishin; - po dhëntë Përëndia e i zëntë që të dy faji i tyre; - se unë s’i kam as ndonjë faj Dovletit, - kam shërbuar me besë në gjithë shërbimet e tija: - Mora Ada-Kalenë si trim i fortë, - vajta kundrë Pasvandxhiut, i u-hodha si luan. – Lëftova me Francën me të hollat e mia; - në zjar të Moskovit dërgova djelmët e mij; - shtira në dorë Prevezën, prisha Sulin; - mora Pargën, si gjithë bota e dinë. – Zbuta hajdutët; luani edhe ndreu, - ujku edhe delia, ecijnë bashkë në pyjtë. – Në doni nderin e në ju pëlqen lavdi, - armiqtë tanë t’i goditni e t’u bini, - Pasho-bënë e Dramallinë q* u-bënë shkak – e dolla nga zëmëra e Dovletit lartë. – Erdhi koha të rrëfeni trimëri e famë, që t’i dëftoheni botës e të mirni lavd. – O burrani, luanat e mij, shpejt, t’u derdheni Konjarëve – si uj në mes të deleve, gakun t’u a pini. – O burrani, sokola Toske, mirni të gjithë armët, - as fare të mos i kini frikë Osmanllitë; - o burrani, kapllana Gegë, sklyfterë Shqipëtarë, - si luana t’i çani Anadollakët e treshë; - se do të vijnë në vënt tonë t’a marin, - e të bukurin atdhenë tonë do t’a turpërojnë; - se nukë do të kini nder në na shkelshin, - e në turp të math do t’na lënë për jetë; - e pastaj do të kini turp, do të hyni në frikë, - përandaj të silleni bukur në luftë; - e në m’u-zëmërua pakëz Dovleti i lartë, - në më qëndrofshit ju të besës, m’a ndjen fajin, - si Pasvandxhioglit q* kish lëftuar – tre vjet e pastaj u-ndye.

Mbledhur prej Zotit
Emile Legrand


Kush t’a këndojë të çuditet me trimërit e tija e t’i japë shumë rahmet.

Përfjalimi i Ali pashës Shqipëtarëve. (funt)

E ATO e të tjera tha, e i u urdhëron – të ndodhen pa fjalë të gjithë atje ku u dha urdhër. – Veli pasha vate të zërë Prevezën; - e i biri Muhatar pasha e Ali pasha zunë Beratin – me ushtërinë që kishin e me gjithë mindatin. – Imerbeu u-nis, vate në Mullallëk – bashkë me Ballaskën, e i vuri me të shpejt zjar vëndit. – Selihtari në Danglli, në kala të Melesinës, - shtie shëndoshë vëndin në dorë, as lë njëri të shpëtojë. – Mahmud beu, djal i ri, i bir i Muhtar pashës, vete, - me ushtërin’ e tija vete në Tepelen; - në kala të Gjiro-kastrës qëndroj Meçobonua – bashkë me Shahnishanë, se ç’koh’ e zeze! – Elmaz Mahmuti mbante kalan’ e Përmetit – me njerëzit e tija, e kish shpresë të dalë faqebardhë – Dalip Përmeti, q* mpronte kështjellën e Nartës, - e kish armik Ali pashën e i donte të keqen. – Të Suli i fortë, në Qafë, kish vënë – të parë Murto-Çalin me tre-qint Toskë.

Armëtos kalatë e bëhet gati

E rrethoj Janinën me një hendek të thellë, - Janinës i qe e thënë t’a hajë gjarpëri i zi! – E armëtosi me lisa, me meterize të forta, dërgoj topa e bomba të lëftojn ushtëria. – Plumba e gjule e barut ngarkojin pa pushuar, gjithë fisheke përndajin e tërë bota ishin në punë; - ca ngarkojin bomba, hiqjin topa, - gatitjin kumbaratë, ndreqjin kondake. – Ashtu i armëtosi mirë kalatë që të ruajë – Janinën, e t’a mbajë fort me lufta, - si edhe Litharixën, ansujën, kullat edhe hendekun, - Kalan’ e madhe e Uç-Kalenë ku kish Thanasaqin. – I mjer’ Ali pashë, nukë di se ç’ke për të hequr, - se ç’helme ke për të pirë, se ç’në rezik ke për të rënë!

Ali pasha po bëhej gati n’Athinë, - edhe Monastiri e Seresi dridheshin. – Ali pasha s’e kish zënë luftën, - edhe Përlëpeja dridhej, edhe Seleniku vete. – Ashtu pra gatitej për sendr’ e për nderin – i tmeruari Ali pasha me tërë forcën e tija; - kish mbledhur ushtëri tre-dhjet mijë vetash, - të zotë të bëjë luftë me një-zet pashallarë.

Mbledhur prej Zotit
Emile Legrand.

Kush t’a këndojë të çuditet me trimërit e tija e t’i japë shumë rahmet.

Vjen ushtëria e mbretit; kthehen Shqipëtarët e e lëshojnë Ali pashës.

Po zbresin ushtërit e Dovletit madh; - nisen nëndë pashallarë, venë në Janinë, - me ushtërit e shuma, me gjithë Osmanllinjtë, - ajanë, jurukë, kombëtarë e kalorës, - Ali pasha Rumeliu, Babapasha e të tjerë, - Smail pasha e Dramalliu me hidhërim, me mëri, - Isuf beu e Seraslliu, e të tjerë të vegjël të mëdhenj, - venë kundrë Ali pashës dal nga dalë. – Heqin dhe topa me vete, obuze edhe kumbarara, - gjule, fisheke, gjebhane me kuaj, me pela. – Një re e rëndë e e zezë të ka për të rënë, - i mjeri ti Ali pashë, e të ka për të mbuluar! – Të gjithë, atë çast, i kthyen kurrizin, as një nukë qëndroj, - të gjithë i u-larguan, e lanë e humbi. – Gjysma e të pabesëve venë i falen Rumeliut, - gjysma tjatër te Smail pasha t’a njohin si vali. – Kur mori vesh Ali pasha, shumë keq i erdhi, u-helmua tepër e u-lig. – sa të mundesh mos u-tremp po duro! – Rumeliu me ordhinë i hidhet Janinës, - pashallarët e jurukë e rrethojnë.

Kush t’a këndojë të çuditet me trimëritë e tija e t’i japë shumë rahmet

Vjen ushtëria e mbretit; kthehen Shqipëtarët e e lëshojnë Ali pashën, (funt)

Sindekur nxijnë gjethet në diell – nga zoqt e zinj, nga korbet e nga galicat, - ashtu nxijin edhe fushët e luadhet e Janinës, - udhët e sheshet gjithë nxijin nga Dudumët; - vëndi i tërë u-mbush me kalive e me cadëre; - kudo deve edhe kuaj nxijin luadhet. – Sindekur në mandritë thresin dhëntë e blegëritin, - kur shohin shqerrat që po nxitojnë e vikasin; - ashtu edhe ushtëritë ecijnë, vrapojnë, vërviten, dërtasin, - përvjehen në fushet, tvresin njëri tjatërin.

Ali pasha mbyllet, i jep trimëri ushtërisë tij, djeg Janinë, e nis luftën.

I mjeri Ali pashë me gjith ushtërin’ e tija – zë kalatë mirë, bën luftë të keqe – me tre mij Toskë, Gegë Dibranë, - e edhe s’i a u ka për pesë Delive dhe Osmanllive. – “O burrani sokollate Toskërisë, Dibranët e mij, - mos kini fare frikë nga Delitë e Atllitë; - o burrani, drangojt e Gegënisë, besnikë të Matit, - bjeruni Dudumëve, Konjarëve e Delive.

__________________
Nobody is perfect ...