NJË FILOZOF SHQIPTAR I SHEKULLIT Të XVI-të

NICOLAS-LEONIC THOMAEUS

II VEPRAT

THOMAEUS hartoi dhjetë Dialogje sipas mënyrës së Akademikëve mbi çështjet kureshtare ose të rëndësishme, si divinatione, de nominum inventione, de ludo talario, de precibus, de animorum immortalite, etj. Ai përktheu ose parafrazoi disa Traktate të Aristotelit dhe të Galienit, dhe botoi një përmbledhje shkrimesh shumë të bukura me titullin de Varia Historia, ku duke ndjekur zakonin e shekullit të tij, nuk i citoi fare autorët e vjetër, nga të cilët mori mateialet. Për përkthimet zoti Huët jep për të këtë dëshmi të mirë, Emendotus interpres, ad auctoris autum totum se fingens. Ka diçka që bie në sy kur flasim për veprën që ka për titull de Varia Historia Libri tres, dhe kjo është se ai e shkroi atë në rininë e tij dhe e botoi vetëm në moshën e pleqërisë, më 1531. Ja si thotë ai në letrën nistore për peshkopin Dunelme Cuthbert Tonstal. Commentariolos de Varia Historia quos alias juvenis admodum multiplici aum Graecorum tum Latinorum lectione confeceram seposueramque nunc endedos excudendosve curavi; ut quando maturious aetatis pleraque jam à me de omnimoda philosophia exieurunt opera ex academicorum peripateticorumque fontibus honsta, haec qoque juvenilia studia nostra sua aliquando mercede non defrandarentur.
Ja një autor që u tregua i kujdesshëm për të mos ia paraqitur gjykimit të publikut krijimet e rinisë së tij, përpara se të kishte fituar famë të madhe me librat që hartoi në një moshë më të pjekur. Ky qëndrim është shumë i matur: nuk ka asnjë autor që të mos jetë penduar për nxitimin me të cilin ata kanë nxjerrë në dritë provat e para të pendës së tyre, madje edhe më parë se t'u dërsinte qimja.

(vazhdon)
PIERRE BAYALE

H46, 1903, nr 3 (mars)

Një familje dijetarësh francezë me origjinë shqiptare

Estienet

A e dini se, thotë Junius Rubirius në një ode për Robert Estienin:

Nempè uxor, ancilla, clientes, liberi,
Non segnis examen domûs,
Quo Plautus ore, quo Terentius, solent
Quotidianècolloqui…

Familja e shquar e Estienëve, që e ka bërë të dëgjuar tipografinë dhe letërsinë franceze, që i ka dhënë aq shumë njerëz të ditur Rilindjes, ku të gjithë, madje edhe fëmijtë dhe shërbëtorët e saj flasin latinisht, a e dini se ajo mbahet se është me origjinë shqiptare? Ja se çfarë lexojmë në Gjendja e aristokracisë të Provansës (cituar nga A.F.Didot në librin e tij Ese mbi tipografinë, Paris, 1851):
“Estienët, në latinisht Stefanus dhe në dialektin e Provansës Esteve, janë një nga familjet më të vjetra të Provanusës origjina e së cilës humbet në kohë shumë të largëta qysh në vitin 1270 dhe megjithatë mendohet se është me origjinë nga Shqipëria. Ata kanë ruajtur gjithmonë të drejtat dhe privilegjet e aristokracisë së vjetër.”

G 192, 1902, nr 7 (gusht)

* Vargje të cituara të Origjina e tipografisë së Parisit, botuar nga CHEVILLIER, Paris, 1694.




REGJIMENTI SHQIPTAR I NAPOLEONIT Të I
(1807-1814)
(vazhdim)

III
Që herën e parë që u pa e nevojshme t'u bëhej thirrje për ndihmë, shqiptarët nuk u treguan të denjë për përpjekjet që kishin bërë gjenerali Donzëlot dhe koloneli Minot për organizimin e tyre. Në tetor 1809, ishujt e Zantes, Qefalonisë dhe Itakës u sulmuan nga anglezët. Ato mbroheshin vetëm nga disa kompani shqiptare dhe disa qindra burrash të marrë nga regjimenti francez dhe italinë; këta të fundit qëndruan heroikisht dhe u thyen vetëm për shkak të numrit të paktë të tyre. Përkundrazi, shqiptarët u hodhën në anën e armikut. Edhe në Sainte-Maure, ku gjenerali Kamuz i bën ballë me nder një rrethimi të vërtetë, sjellja e kontigjentit shqiptar nuk ishte më e mirë. I gjithë efektivi i tij prej 34 oficerësh dhe 789 ushtarësh dezertoi, me përjashtim të 13 vetëve që si masë ruajtje i kishin futur në burg, dhe vetë komandant Boçari, që dyshohej për lidhje të fshehta me armikun doli përpara një këshilli lufte, por ky i fundit e nxorri të pafajshëm.
Ata shqiptarë që ishin vendosur përkohësisht në Korfuz dhe nuk kishin patur rastin ende të kishin të bënin me armikun u ngrenë me forcë kundër sjelljes së bashkatdhetarëve të tyre; ata e dënuan ashpër dezertimin e tyre dhe u kthyen tek gjeneral Gonzëloti duke e siguruar se do t'i qëndronin besnikë, dhe kishin arsye të forta për të qënë të tillë. Ndryshe ishte me dezertorët e Sainte-Marire, që ishin të gjithë nga Moreja dhe nuk kishin me vete as familje dhe as bagëti që të detyroheshin të mos largoheshin. Nga rroga e Francës kishin kaluar tek rroga e Anglisë që kishte rekrutuar një numër të madh të bashkatdhetarëve të tyre. Ishte e pamundur që vetëm ata pak ushtarë rancezë dhe italianë që kishte garnizoni i ? të pengonin ikjen e tyre. Përkundrazi shqiptarët e Korfuzit nuk ishin mercenarë, por muhaxhirë. Nëse ata dezertonin gratë, fëmijtë dhe pasuria e tyre* mbeteshin si pengje në duart e autoriteteve ranceze, të cilët, mbi të gjitha kishin mjaft trupa të rregullta për të shtypur çdo përçapje për t'u arratisur.
Siguria që i dhanë Donzëlotit se do t'i qëndronin besnikë mund t'i jetë dukur këtij të fundit e sinqertë, por ajo nuk i dukej e mjaftueshme ministrit të luftës.
Duke qënë shumë i pakënaqur nga qëndrimi i shqiptarëve, perandori i dha urdhër guvernatorit të përgjithshëm të ishujve Jonianë që të mbanin vetëm nga një mijë prej tyre dhe këta të shpërndaheshin nëpër garnizonet e Korfuzit dhe të Pargës, ndërsa pjesa tjetër të dërgoheshin në mbretërinë e Napolit. Këto udhëzime, që ministri i luftës u a dërgonte me anë të një letre të datës 12 tetor 1810 e pritën gjeneral Donzëlotin dhe kolonel Minotin në telash të madh; nëse ata e kishin të lehtë të zbatonin pjesën e parë, e dyta u dukej e parealizueshme.
Për t'i hipur shqiptarët në anije, vinin në dukje ata, do të na duhet të përdorim forcën, sepse nuk do të shkonin kurrë me dëshirë në Itali, "nga frika se i organizojnë dhe i stërvitin si trupa për frontin"; ata duhet vendosur në koloni, por "ata nuk njohin zanat tjetër, përveçse atij për të qëlluar me pushkë me shumë shkathtësi dhe shumë saktësi, dhe do ta kenë shumë të vështirë të shtrohen dhe të merren me punët e bujqësisë, sepse që fëmijë janë mësuar të mblidheshin në grupe që sulmonin në befasi shqiptarët turq, i plaçkitnin ata dhe ktheheshin përsëri në malet e tyre duke i u gëzuar plaçkës së vjedhur".
Nga ana tjetër, mbreti i Napolit nuk deshte as t'ia zije në gojë dhuratën që kishte ruajtur për të perandori. Për çfarë do t'i hynin në punë këta shqiptarë? Do t'i bënin ushtarë apo kolonë? Nëse ata dezertuan nga ishujt Jonianë ku ata shërbenin vullnetarisht, dhe ku ishin aq pranë atdheut të tyre, me siguri që do të dezertonin ku e ku më shumë kur do t'i çonin në një vend të huaj. "Është e rrezikshme, i shkruante Murati perandorit më 26 tetor 1810, po të dërgohen shqiptarë në mbretërinë time, sepse ata do të shtojnë numrin e cubave që i bien në qafë krahinave të mia dhe me siguri do të hidhen në Siçili."
Në Napoli, si dhe në Korfuz, u përpoqën të fitonin kohë, me shpresë se do të vinin udhëzime të reja. Por urdhërat e perandorit ishin të prerë. "Gjeneral Donzëloti të zbatojë pikë për pikë urdhërin tim, i shkruante ai dukës së Feltrës më 6 shkurt 1811; nuk i a vlen fare të kesh në Korfuz trupa që nuk janë të sigurta. Kjo do të thotë të shpenzosh më kot shumë para." Perandori i përsëriti këto udhëzime më 31 korrik. "Ju duhet t'i shkruani gjeneralit Donzëlot se është e domosdoshme që shqiptarët të çoheshin në Itali, sepse është fatkeqësi të shpenzosh aq shumë para për njerëz që nuk janë besnikë." Disa muaj më vonë, më 7 shtator 1811, ai i dërgoi ministrit të tij të luftës këtë letër**:
"Më habit shumë fakti që gjeneral Donzëloti, megjithë urdhërat e përsëritura që unë i kam dhënë për t'i dërguar shqiptarët në Itali, vazhdon të kërkojë t'i mbajë atje. Këta njerëz më kushtojnë qimet e kokës duke i paguar dhe ushqyer në një vend aq të vështirë për t'u furnizuar, dhe jo vetëm që ata janë të padobishëm, por, nëse në ishull do të zbarkonin anglezët, ata do të dezertonin dhe do ta dëmtonin keq vendin. Unë shikoj me shqetësim se numri i tyre është shtuar dhe për pasojë shtohen edhe rreziqet e vendit. Përsëritjani gjeneral Donzëlotit urdhërin që të përfitojë nga kthimi i fregatave për t'i çuar shqiptarët në Itali, ku kanë për të qënë shumë të dobishëm. Në Korfuz duhen mbajtur vetëm njerëz besnikë. Qëndrimi i këtyre njerzve ka kokëçarje të dyfishtë, urinë dhe cënimin e sigurisë së ishullit."
Guvernatori i përgjithshëm i ishujve Jonianë nuk kishte rrugë tjetër veçse t'i bindej këtyre urdhërave aq të prerë. Ai mori menjëherë masa që, përveç shqiptarëve që do të mbaheshin për garnizonin e Korfuzit dhe atë të Pargës, gjithë të tjerët të hipnin në anije. Ai i njihte aq mirë sa e dinte që ata nuk do të hipnin vullnetarisht, madje do të përpiqeshin të hidhnin në dorë edhe varkat që do t'i transportonin. Vetëm anijet e luftës ishin të përshtatshme për atë punë. Donzëloti kishte në përdorim divizionin e anijeve luftarake të kapitenit Montfort, i cili, pasi kishte çuar në Korfuz disa përforcime, do të kthehej përsëri në Itali. Ai i mbante të fshehta udhëzimet që kishte marrë dhe do t'i zbulonte vetëm ditën kur të kishte erë të mbarë që t'i lejonte anijet të niseshin dhe shqiptarët të hipnin në to brenda disa orësh dhe në mënyrë të befasishme. Donzëloti e ka treguar vetë*** me hollësi skenën që ndodhi në atë kohë: "Sapo shqiptarët morrën vesh për masat që kishte urdhëruar Madhëria e Tij, shumica e ushtarëve i u drejtuan oficerëve për t'ua bërë të qartë se ata nuk mund të vendosnin të largoheshin nga ishujt për të shkuar në tokën italiane, duke patur me vete familjet dhe bagëtinë. Ata nxirrnin si arsye se, kur rusët i kishin pranuar në shërbim të tyre, ishin zotuar se do t'i përdornin vetëm në ishuj ose në territoret otomane, dhe se këto kushte ishin vërtetuar gojarisht nga gjenerali Cezar Bertie, kur ky i fundit i kishte hequr nga shërbimi i rusëve për t'i futur në shërbim të francezëve. Unë dhe kolonel Minoti s'lamë gur pa lëvizur për t'i bindur ata njerëz për të hipur sa më shpejt në anije, por shumica e tyre thanë se më mirë t'i dorëzoheshin mërisë së Ali Pashës, se sa të shkonin në dhe të huaj. Ishulli ziente i tëri. Oficerët kërkuan disa ditë për të përgatitur trupat e tyre. S'kishte rrugë tjetër, veçse t'i hipje me forcë, ky ishte edhe plani im. Por filloi një erë e mbarë para se ne të përfundonim përgatitjet dhe zoti Moutfort urdhëroi nisjen e divizionit sepse detyra nuk e lejonte të vonohej.
Kështu që shqiptarët, me gjithë urdhërat e perandorit dhe me gjithë masat e guvernatorit të përgjithshëm mbetën në Korfuz.

IV
I vetmi njeri, që me autoritetin që kishte në sytë e shqiptarëve, me emrin e mirë që i kishte dhënë karakteri i tij fisnik dhe me trimëritë, që ndoshta do t'u kishte mbushur mendjen bashkatdhetarëve të tij që të shkonin në Itali, do të ishte komandanti i batalionit, Andrucua, që në atë çast kritik nuk ndodhej aty. Prej shumë muajsh ai ishte i burgosur nga Ali Pasha. Si pjesëmarrës në të gjitha bisedimet që guvernatori i përgjithshëm i ishujve Jonianë kishte bërë në bregdetin e Epirit dhe në brendësi të Shqipërisë, me disa bejlerë që s'donin t'u nënshtroheshin qëllimeve të fqinjit të tyre ambicioz, Andrucua, për një kohë të gjatë udhëheqës i padiskutueshëm i krahinës së Çamërisë, kishte shkuar në ish territoret e tij duke u përpjekur t'i përfshinte në një konfederatë që do të luftonte kundër pashait të Janinës. E kishte përfunduar misionin dhe në çastin kur po kapërcente ngushticën për t'u kthyer në Korfuz, pashai kapi varkën franceze me të cilën udhëtonte dhe e zuri rob bashkë me disa të afërm të tij. Kjo fyerje e rëndë që i u bë flamurit të vogël perandorak të varkës shkaktoi një tronditje të madhe në Korfuz dhe u ndje deri në Paris. Konsulli i përgjithshëm i Francës në Janinë dhe ambasada franceze në Konstandinopojë bën të gjitha përpjekjet e tyre për lirimin e Andrucos, por më kot. Për muaj me radhë kërkesat e Pukëvilit dhe të Latur Moburgut ndeshën në stërhollimet e zakonshme të diplomacisë së Lindjes; më në fund ambasada arriti të merrte nga Porta e Lartë një urdhër për pashain, që të lironte të burgosurin. Po atë ditë që mbërriti në Janinë i dërguari special i Portës me urdhërin për Ali Pashën, më 12 tetor 1812, komandanti i batalionit, ditëziu Andruco u gjend i vdekur poshtë dritares së burgut. Pashai e kishte goditur dhe e kishte hedhur kufomën e tij nga dritarja për të krijuar përshtypjen sikur ishte vrarë vetë gjatë orvatjes për arratisje****.
Zoti Andruco, i shkruante gjenerali Donzëlot ministrit të luftës, duke i dhënë lajmin e vdekjes tragjike të komandantit të batalionit shqiptar meriton lëvdata për besnikëri gjatë gjithë kohës të veprimtarisë së tij në shërbim të francezëve; por ai është bërë i denjë për dashamirësinë e perandorit për guximin dhe vendosmërinë që ka treguar gjatë qëndrimit në burg. Rrahjet, tmerri i birucave, të gjitha llojet e vuajtjeve nuk e detyruan dot të hiqte dorë nga ajo që ai e deshte më shumë se jetën, qënia oficer në shërbim të Madhërisë së Tij. Ai pëlqeu më mirë të vdiste nga torturat se sa t'i nënshtrohej Ali Pashës, që përdori të gjitha mjetet dhe mënyrat për ta bërë për vete. Ai kishte shpirtin dhe ndjenjat e një francezi të vërtetë
(Vazhdon)
(Pjesë e nxjerrë nga Carnet de la Sabreta che)
G 133-136, 1902, nr 4 (prill-maj)

* Sipas një raporti të gjeneral Donzëlotit, numri i personave që përbënin familjet e shqiptarëve të rekrutuar ishte 1036 burra, gra, djem dhe vajza të të gjitha moshave. Ndërsa numri i kafshëve që u përkisnin atyre ishte 4.060 dhen, 1.426 dhi, 36 kuaj ose mushka, dhe 1 lopë.

** Letërkëmbim i Napoleonit, letra nr.18120

*** Raport i 1 marsit 1812

**** Për ngjarjen tragjike të Andrucos, shikoni letërkëmbimet e guvernatorit të përgjithshëm të ishujve Jonianë që gjenden në arkivat e luftës dhe ato të konsullatës të Janinës dhe të ambasadës në Konstandinopojë që janë në arkivat e punëve të jashtme. Pukëvili në librin e tij Historia e rilindjes së Greqisë i ka kushtuar vdekjes së Andrucos disa faqe plot mallëngjim.


(Vazhdim dhe fund)

V

Qëllimi fisnik i komandant Andrucit, si të thuash, e ndreqi qëndrimin e shqiptarëve të Sainte-Maure dhe të Qefalonisë. Ai tregoi se, nëse disa nga ata kishin qënë të padenjë për famën e trimërisë dhe guximin e racës së tyre, të tjerët e meritonin që Franca të interesohej për ta. Koloneli Minot mendoi se erdhi çasti i duhur për t’i propozuar perandorit një riorganizim të plotë të trupave shqiptare. Raporti që ai i dërgoi ministrit të luftës më 20 maj 1812 na u duk shumë interesant prandaj po e riprodhojmë gati të plotë.

Efekti i regjimentit është 1.604 vetë
Po të zbresim kompanitë e
Ajës dhe të Pargës që mund të
Organizohen në kompani të rojeve
Bregdetare, 208 vetë
Mbeten 1.396 vetë

Unë propozoj që me këtë numër të krijohet:
1. Një detashment i zgjedhur për gardën perandorake që mund të kishte 500 vetë dhe ndoshta edhe më shumë.
2. Të largoheshin nga shërbimi të gjithë oficerët, nënoficerët dhe ushtarët që mund të kthehen në Shqipëri dhe që nuk do të caktoheshin për të shërbyer në detashmentin e gardës.
3. Me të gjithë ata që mbeten të formohet një vendqëndrim refugjatësh, të cilët do të ndihmoheshin në këtë mënyrë
(Dhe vazhdojnë hollësitë mbi rrogën dhe shpërblimet që propozonte Minoti). Raporti përfundonte me këto fjalë:
“Është e domosdoshme që, oficerëve, nënoficerëve dhe ushtarëve, t’u premtohej se pas një viti do t’u jepeshin leje gjashtëmujore për ata që dëshironin të shkonin në Korfuz ose në Shqipëri për të parë familjet nga të cilat nuk ndaheshin dot, dhe se pas katër ose gjashtë vjet do të ishin plotësisht të lirë të gjithë ata që nuk do të deshnin më të vazhdonin shërbimin e tyre ushtarak.
Nëse do të arrihej kjo, perandori nuk do të kishte pranë vetes ushtarë më besnikë, më të sakrificës, më të përkorë dhe më të palodhur.
…………………..
Nëse shqiptarët janë aq shumë të verbër sa nuk arrijnë t’i shohin të gjitha përfitimet që do të kenë nga një situatë e tillë dhe nëse ata nuk do të pranojnë të marrin pjesë në detashmentin e kërkuar për gardën perandorake, atëherë s’kemi se çfarë masë tjetër të marrin veçse të largoheshin të gjithë shqiptarët nga shërbimi pranë Madhërisë së Tij, me përjashtim të disa familjeve, që kanë dhënë prova të një besnikërie të plotë dhe që nuk mund të mos t’i ndihmojnë. Ndërsa të tjerët duhen dëbuar nga ishulli pa marrë parasysh asnjë arsye.”
Përgjigja e këtij raporti u prit për më shumë se një vit në Korfuz. A do t’i pranonte perandori konkluzionet e tij? A do të pranonte ai të përfshinte në gardën perandorake një kontigjent shqiptar? Minoti shpresonte se perandori do të pranonte, madje filloi të zgjidhte midis oficerëve dhe njerzve të tij ata që do të merrte me vete. Guvernatori i përgjithshëm nuk kishte shumë besim; ai kishte frikë se mos për arsye të rendit politik pengohej zbatimi i këtij projekti; me të vërtetë që agjentët e huaj mund të gjenin në zbatimin e tij shkaqe për t’i dhënë të kuptonte Portës se Franca kishte synime mbi këtë pjesë të perandorisë otomane. Përveç këtyre, gjithmonë i a vlente t’i mbaje shqiptarët në Korfuz dhe të shqyrtoje me kujdes një varjant tjetër sipas të cilit, duke mbajtur elementet më të mirë, do të formohej një regjiment që do të ishte në çdo kohë apo situatë një përforcim për garnizonin e ishullit, ndërsa shqiptarët që s’hynin në punë dhe ata që mund të ktheheshin në vendin e tyre jo me forcë të largoheshin nga shërbimi ushtarak dhe bashkë me pjesën tjetër të krijonin një vendqëndrim refugjatësh.
Duke pritur që të vendosej për fatin e tyre, shqiptarët kërkuan të jepnin një provë të besnikërisë së tyre. Letra që i dërguan perandorit më 5 mars 1813 është e çuditshme. Ajo është shkruar greqisht me përkthimin frëngjisht përbri, dhe është hartuar me fjalët e mëposhtëëme:

Zotëri,
Regjimentit tuaj shqiptar, i larguar nga teatri i luftës për shkak të rrethanave, i vjen shumë keq që s’pati mundësi të bënte përpara syve tuaj një luftë që do të plotësonte dëshirat e popullit tuaj shumë të madh.
Të gjithë ata që përbëjnë këtë trupë, muhaxhirë në territorin tuaj, jetën e tyre i a detyrojnë mirësive tuaja: ata guxojnë t’ju japin, për gardën e personit tuaj të shenjtë, tre nga bashkatdhetarët e tyre të dalldisur, të armatosur, të veshur dhe të pajisur sipas mënyrës së stërgjyshërve të tyre.
Shqiptarët tuaj ju luten, zotëri, të mos i quani si të huaj. Ata ju kërkojnë favorin që t’i futni në radhën e qytetarëve tuaj më besnikë, më të sakrificës dhe më mirënjohësit.*

Korfuz, më 5 Mars 1813

Oficerët, nënoficerët dhe ushtarët e regjimentit tuaj shqiptar.

Kolonel, Minoti
Komandanti i batalionit Kristaqi;
Major Zani; Major Cica; Major
Nossi Fotamaro; Major Tuzazervasl…

(Vazhdojnë 35 firma)

Kjo ishte rrugë zgjidhja që propozoi gjenerali Danzelot dhe që perandori e miratoi.
Dekreti që riorganizonte regjimentin shqiptar është datuar nga kuartieri perandorak më 6 nëntor 1813:

“NENI 1. – Regjimenti shqiptar i krijuar me dekretin tonë të korrikut 1809 dhe në kohën tonë i përbërë nga gjashtë batalione do të zvogëlohet në dy batalione me nga gjashtë kompani secili, nga të cilat një me efektiv të zgjedhur nga luftëtarët më të zotë dhe pesë me efektiv pushkatarësh.
NENI 2. – Efektivi i shtabit të batalionit dhe ai i kompanive do të caktohen si më poshtë:

Shtabi i batalionit

1. kolonel
2. komandantë të batalionit
2 nënmajorë
2 oficerë francezë që drejtojnë
1 komandant garnizoni
1 kryekirurg
1 ndihmës kryekirurg
1 prift batalioni
4 ndihmës nënoficerë
gjithsej 15 vetë

Kompanitë

1 kapitenë
1 toger
1 nëntoger
1 rreshter i parë
4 rreshterë
1 nënoficer furnizimi
8 tetarë
84 ushtarë
2 kornetistë
gjithsej 103 vetë

Kështu efektivi i regjimentit do të jetë një mijë e dyqind e pesëdhjetë e një vetë nga të cilët 47 oficerë dhe 1.204 nënoficerë dhe ushtarë.

NENI 3. – Oficerët, nënoficerët dhe ushtarët që janë në gjendje për të shërbyer në ushtri, por që nuk do të përfshihen në organizimin e ri, do të priten më pas dhe do të paguhen me rrogën e punës, duke pritur zëvendësimin e atyre që do të largohen për këtë ose atë arsye.
Ata që do të dëshironin të ktheheshin në atdheun e tyre do të marrin leje nga guvernatori i ishujve Jonianë.

NENI 4. – Dispozitat e dekretit tonë të 1 korrikut 1809 që kanë të bëjnë me rrogën, ushqimet, zëvendësimin e oficerëve, uniformën e regjimentit dhe prapavijën nuk kanë ndryshuar.

NENI 5. – Në Korfuz do të krijohet një vendqëndrim për muhaxhirët shqiptarë, ku do të vendosen burrat që s’janë në gjendje për shërbimin ushtarak aktiv, fëmijtë meshkuj nën 15 vjeç, gratë dhe vajzat e muhaxhirëve të cilëve do t’u jepen ndihma materiale.

NENI 6. – Këto ndihma do të caktohen si më poshtë, pra:
Për burrat, përfshi këtu edhe fëmijtë meshkuj mbi 10 vjeç, 1 frangë në ditë; për fëmijtë meshkuj nën 10 vjeç, 60 qindarka në ditë; për gratë dhe vajzat, 50 qindarka në ditë.
Personat që do të pranohen në vendqëndrimin e muhaxhirëve do t’i nënshtrohen një kontrolli të përgjithshëm. Kontrolli do të ushtrohet nga një inspektor që do t’i kalojë në revistë një për një të gjithë muhaxhirët dhe përfundimet e këtij kontrolli do të miratohen nga guvernatori i përgjithshëm.

NENI 7. – Pagesa e ndihmave do të bëhet çdo muaj nga fondet e rrogave dhe sipas paqyrave të inspektorit.

Kur mbërriti ky dekret në Korfuz, Minoti ishte larguar që andej. Edhe nëse perandori nuk i mori parasysh propozimet e kolonelit dhe nuk pranoi të fuste në gardën e tij kontigjentin shqiptar, prapëseprapë ai e shfaqi kënaqësnë për oficerin e mirë, i cili për gjashtë vjet rresht bën gjithçka që mundi për të qetësuar detyrën e vështirë të organizimit ushtarak të shqiptarëve. Më 31 korrik të vitit 1813 i dha atij gradën e gjeneralit të brigadës.
Kur po largohej nga Korfuzi, komandën e përkohshme të regjimentit, Minoti ia dorëzoi komandantit të batalionit Kristaqit. Për të zëvendësuar Minotin u caktua majori Mialet, i regjimentit të 6-të të frontit, por me sa duket ai nuk e mori në dorëzim detyrën e tij. Rrethana të caktuara u bënë pengesë për zbatimin e dekretit të Majantës.

VI

Ishujt ndërruan përsëri zot. Çfarë do të bënin muhaxhirët shqiptarë në Korfuz? Më 1798 Rusia i kishte marrë në shërbim të saj. Franca, me zemërmirësi, i kishte mbledhur më 1807. A mund t’i kantiste ajo? Gjenerali Donzëlot, pavarësisht se ata mund t’i kishin shkaktuar edhe telashe, u kishte qëndruar besnik zotimeve që qeveria franceze kishte marrë ndaj tyre; ai i kishte mbrojtur, i kishte mbajtur me bukë ata dhe familjet e tyre. Madje ai vetë kishte marrë një hua prej 100.000 franga që t’u paguante rrogën. Në çastin kur gjenerali Kampell i dërguari i fuqive aleate, do të merrte në zotërim ishullin e Korfuzit, guvernatori i përgjithshëm ndërhyri edhe për fatin e shqiptarëve.
“Regjimenti shqiptar, i thoshte Donzëloti baroni de Bulnua, të dërguarit të Luigjit XVIII-të për të kryesuar zbrazjen e ishullit, mund t’i kalojë komisarit të fuqive aleate. Nëse ai nuk është i autorizuar ta marrë regjimentin në shërbim të fuqisë që ka Korfuzin, unë dua që gjatë dy muajve të paktën t’u japë bukë këtyre trupave dhe njëkohësisht t’u japë kohë të largohen ca nga ca qoftë në atdheun e tyre, qoftë në ndonjë vend të Greqisë, qoftë në Egjipt.”
Gjendja në të cilën ndodheshin shqiptarët u bë shkak për shkëmbimin e notave midis baronit de Bulnua dhe gjeneralit Kampell.

Korfuz, 20 qershor 1814

I nënshkruari, komisar i Madhërisë së Tij Luigji XVIII-të për dorëzimin e ishullit të Korfuzit, ka nderin, sipas paraqitjes të Shkëlqesisë së Tij, zotit guvernatorit të përgjithshëm Donzëlot, t’i kërkojë Shkëlqesisë së Tij, zotit gjeneral lientenant Kampell, komisarit të fuqive aleate, që ushtarët shqiptarë, që tashmë formojnë një trupë ndihmëse në garnizonin francez të ishullit të Korfuzit, të vazhdojnë të marrin rrogë nga fuqia të cilës do t’i përkasë ky ishull dhe që do ta marrë atë përfundimisht në zotërim.
I nënshkruari i lutet Shkëlqesisë së Tij gjeneralit Kampell ta ketë parasysh këtë kërkesë modeste nga pikëpamja se këta ushtarakë të huaj edhe Franca i kishte pranuar, kur ishulli i Korfuzit i u dorëzua nga Rusia, dhe se këta shqiptarë kanë rëndësi si të syrgjynosur fatkeqë dhe se kjo do ta kompromentonte sjelljen e tyre kur të binin në dëshpërim nga nevoja.

Gjeneral baroni DE BULNUA

I nënshkruari është shumë në hall në lidhje me gjendjen e këtij populli; duke e ndjerë thellë gjendjen ku e kanë shpurë rrethanat, në të njëjtën kohë është i paaftë ta rregullojë këtë punë me çdo qeveri tjetër veç asaj të Britanisë së Madhe. Më të mirën që mund të bëjë i nënshkruari në kushtet e tanishme, është që t’u japë ushtarëve shqiptarë, që janë në gjendje të mbajnë armë dhe të kryejnë ndonjë shërbim ushtarak, të njëjtin racion si trupat greko-shqiptare në shërbim dhe me pagesë të Britanisë së Madhe, deri sa ai të marrë udhëzime për problemin e tyre. Është e domosdoshme që të vendoset një gjendje që t’u tregojë gjithë ushtarëve të aftë të kryejnë një shërbim aktiv që pranojnë t’u nënshtrohen të gjitha zakoneve, ligjeve dhe rregullave të luftës pë të mbajtur rregullin dhe disiplinën e fortë ashtu si janë ato edhe në ushtrinë angleze.

Gjeneral KAMPELL

Më 21 qershor 1814, një shpallje e gjeneralit de Bulnua, i vinte në dijeni shqiptarët për vendimin që, “me anë të një veprimi zemërgjerësie, i denjë për karakterin e tij fisnik” kishte marrë gjenerali Kampell ndaj tyre. Ata nuk vonuan t’i provonin ndjenjat bujare të komisarit anglez. Sapo këtij të fundit i raportuan për shumat e mëdha që kërkonte mbajtja e kësaj trupe, gjoja për arsye të një organizimi të ri, ai nxitoi dhe e zvogëloi jashtë masë efektivin e saj. Pak nga pak u larguan një numër shumë i madh oficerësh dhe ushtarësh. Luftërat për pavarësinë e Greqisë u dhanë fund halleve të tyre. Këta luftëtarë që ishin treguar, me përjashtime të rralla, ushtarë aq të këqinj të radhët e një ushtrie të rregullt, në këto beteja gjetën rastin të shpalosnin cilësitë e tyre reale. Pjesa më e madhe e krerëve që u shquan në atë kohë kishin shërbyer në regjimentin shqiptar. Kështu që përpjekjet e Donzëlotit dhe të Minotit nuk kishin shkuar të gjitha dëm dhe një udhëtar francez që, disa vjet pas zbrazjes së Korfuzit, kaloi përmes maleve të Epirit dhe të Moresë, e gjeti kudo të respektuar emrin e ish guvernatorit të përgjithshëm të ishujve Jonianë:
“Unë i jam borxhli gjeneralit Donzëlot, shkruante ai, për kënaqësinë e patreguar kur pashë kombin tim që adhurohej nga njerëzit më pak të prekshëm nga mirënjohja dhe ndjeshmëria.

A.BOPPE

Carnet de la Sabretache (Fletorja e shënimeve e Sabretashit)

G 155-160, 1902, nr 5 (qershor)

* Në një raport të ministrit të luftës për perandorin, që mban datën 20 tetor 1813 (Arkivat kombëtare, A F IV, 1173) jep të dhëna interesante mbi këta tre kalorës të regjimentit shqiptar:
Zotëri, Madhëria Juaj ka vendosur, më 21 të muajit qershor 1813 që të tre kalorësit që do të dërgonte regjimenti shqiptar të futeshin në eskadronit të manekinëve të gardës perandorake.
Këta tre kalorës, të hipur mbi kuaj arabë, kanë mbërritur në Paris. Ata m’i paraqiti baroni Theotocki, kryetar i Senatit të Korfuzit. Ata janë të armatosur dhe të veshur allashqiptarçe, dhe janë të mbërthyer aq keq në armët dhe kostumet e tyre sa janë gati të heqin dorë prej tyre. Ato armë dhe ai kostum nuk ndryshojnë shumë nga uniforma dhe armët e mamëlukëve, dhe unë nuk shikoj ndonjë të keqe po të plotësojmë dëshirën e këtyre tre shqiptarëve.
I lutem Madhërisë Tuaj të ketë mirësinë të më informojë nëse Ai e miraton që këta tre kalorës të mbajnë armët dhe uniformën e tyre.


Bibliografi

Zoti Dr. Michele Marchiano, profesor në liceun e Foxhias në Itali, na njoton se së shpejti do të botojë një libër të titulluar L’Albania e l’opera di Gerolamo de Rada*. Libri do të botohet nga V.Vecchi, në Trani dhe do ta ketë çmimin 4 lira. Vepra e profesor Marchiano do të ketë 400 faqe dhe do të trajtojë sidomos veprimtarinë letrare të zotit de Rada. Për këtë do t’ju vëmë në dijeni nëpërmjet revistës tonë.

G 175, 1902, nr 6 (korrik)

__________________
Nobody is perfect ...