Bukuritë e Krimesë
Parajsë për alpinistët dhe historianët

Rrallëkush nuk ka dëgjuar për margaritarin e Bregdetit të Detit të Zi - Krimenë. Historianët e mbajnë në mend sipas Jaltës dhe negociatave mes Çerçilit, Stalinit dhe Ruzveltit gjatë Luftës së Dytë Botërore. Për shkrimtarët Krimeja është shtëpia e Çehovit, ndërsa Tolstoi këtu e vendos "Luftën dhe paqen" e tij duke e përshkruar Luftën dyvjeçare të Krimesë. Në Krime pushonte edhe Gorbaçovi kur Jelcini vendosi ta ndërrojë. Megjithatë, pakkush e di se në këtë gadishull mes Detit të Zi dhe Azovit ka një histori të pabesueshme dhe me të është i ndërlidhur fati i mijëra tatarëve të Krimesë

Sot Krimeja është Republikë Autonome në përbërje të Ukrainës. Në 27.000 kilometra katrorë jetojnë 2.5 milionë banorë - pjesa më e madhe e tyre janë rusë, ndërsa ka edhe ukrainas, tatarë, bjellorusë, grekë, armenë, gjermanë. Gjuhë zyrtare është rusishtja, por flitet edhe në gjuhën ukrainase dhe gjithnjë e më shumë atë tatare.

Njerëzit jetojnë nga bujqësia, peshkataria, industria metalurgjike dhe gjithnjë e më shumë nga turizmi. E ka edhe pse. Gadishulli i Krimesë ka një histori fascinante të okupimit dhe gjakut, por ka edhe një det dhe male të shkëlqyera. Ka për secilin nga diçka, ndërsa është për xhepin e secilit.

Nëse ju bien në dorë libra historikë do të zbuloni se shumë popuj janë rrahur për këtë copë tokë ndërmjet dy detrave. Banorët më të vjetër kanë qenë të njohur si tatarë, ndërsa shënimi i fundit për ta është vërejtur në shekullin e 10 para epokës sonë. Më pas gadishullin e marrin grekët, ndërsa disa shekuj më vonë vijnë skifët, të cilët e marrin pjesën stepore të gadishullit. Gotët i kanë shkatërruar skifët në shekullin e 3 p.e.s. Romakët kanë sunduar disa shekuj, e më pas kanë ardhur hunët, pas tyre hazarët, më pas peçenkezët.

Në shekullin e 13 Krimeja është marrë nga Orda e Artë e Xhingis Kanit, e cila e merr pjesën stepore, ndërsa ajo bregdetare ishte nën ndikimin e venedikasve dhe gjenovasve. Më pas vijnë turqit. Nën ta Krimeja ka pasur një autonomi të rëndësishme, ndërsa tatarët e Krimesë kanë ruajtur shumë prej traditave të tyre mongole. Gjatë kësaj periudhe tatarët vetë kanë zgjedhur liderët e tyre hanët, ndërsa sulltani vetëm e ka konfirmuar zgjedhjen. Në vitin 1624, hani tatar ka vendosur marrëveshje me kozakët, të cilët u kanë ndihmuar në fushatat ushtarake. Por, pas vdekjes së hanit fraksioni proturk ka fituar dhe kozakët kanë qenë të detyruar ta braktisin Krimenë. Por kjo nuk ka zgjatur shumë. Në vitin 1873 fillojnë luftërat turko-ruse për Krimenë, ndërsa pesëdhjetë vjet më vonë mbretëresha Katerina e Dytë e ka detyruar hanin e fundit Shagin - Girej që të heqë dorë nga froni dhe Krimeja bëhet pjesë e mbretërisë ruse.

Edhe historia më e re e Krimesë është e vrullshme. Pas Revolucionit rus të vitit 1917 shkurtimisht Krimeja bëhet republikë autonome në përbërje të Ukrainës, por në vitin 1920 për herë tretë është okupuar nga bolshevikët dhe në vitin 1921 me dekret bëhet republikë autonome në përbërje të Bashkimit Sovjetik. Pas kësaj pason periudha e "totalitarizmit" nën udhëheqjen e liderit krimeano-tatar Veli Ibrahimov, kur hapen shumë institucione kulturore dhe arsimore. Politika e "tatarizimit" përfundon me raprezalje masive në mesin e elitës qytetare politike dhe kulturore dhe deportimit të 35 deri 40 mijë tatarëve të Krimesë. Mijëra veta kanë humbur jetën gjatë kolektivizimit dhe urisë, ndërsa në vitin 1938 gjuha tatare në mënyrë të dhunshme është transformuar në alfabetin cirilik dhe janë fshirë të gjitha gjurmët e autonomisë.

Gjatë viteve të Luftës së Dytë Botërore Krimeja ishte nën gjermanët, por në vitin 1941 Stalini ka arritur të deportojë 45-50 mijë gjermanë. Për fatkeqësinë e tatarëve pushteti rus pas çlirimit të gadishullit nga gjermanët i ka shpallur si bashkëpunëtorë të fashistëve dhe më shumë se 188 mijë tatarë janë deportuar në popullim special në Kazakistan dhe Azinë e mesme. Sipas vlerësimeve të ndryshme, gjatë viteve të para të jetës kanë vdekur prej 42,5 për qind deri 50 për qind e tatarëve të deportuar. Menjëherë pas luftës rusët kanë deportuar edhe 20 mijë grekë, 117 mijë bullgarë dhe armenë me qëllim që të "detatarizohet" ky rajon, e në vend të tyre kanë vendosur rusë. Gjatë periudhës së paluftës numri i popullatës në Krime është rritur për dhjetë herë.

Në vitin 1954 presidiumi i BRSS-së e konfirmon kërkesën e presidiumit të Ukrainës që zona e Krimesë të hyjë në përbërje të Ukrainës. Por, në dallim nga popujt tjerë të deportuar të ish-BRSS-së, tatarët e Krimesë deri në fund nuk kanë qenë tërësisht të rehabilituar. Pas vdekjes së Stalinit, në vitin 1956, ata janë liruar nga mbikëqyrja administrative, por pa të drejtë për t`u kthyer në vendlindje. Në vitet e 60-ta është formuar edhe një lëvizje dhe si rezultat i kësaj në vitin 1967 nga tatarët e Krimesë është hequr akuza për bashkëpunim me Gjermaninë fashiste. Atë vit 100 mijë tatarë kanë tentuar të kthehen, por kanë arritur të riatdhesohen vetëm 900 familje.

Sipas të dhënave nga regjistrimi i vitit 1989, në BRSS ka pasur rreth 272 mijë tatarë të Krimesë, prej të cilëve 28 mijë banorë kanë jetuar në Krime. Në nëntor të vitit 1989 Gjykata supreme e BRSS-së e dënoi deportimin e tatarëve të Krimesë dhe lejoi kthimin e tyre në atdhe. Dy vjet më vonë, në qershor të vitit 1991, në kryeqytetin e Republikës, Simferopol, është tubuar kurulltai (kuvendi) i dytë (pas vitit 1917), i cili zgjodhi qeverinë (mexhlis). Është shpallur Deklarata për sovranitet nacional, është pranuar flamuri shtetëror në ngjyrat e dinastisë hane Girej dhe himni shtetëror dhe është kthyer përdorimi i alfabetit latin.

Sipas të dhënave zyrtare, me situatën në gjysmëvjetorin e parë në vitin 2003 në Republikën autonome të Krimesë (pa numërimin e Sevastopolit, i cili ende është qytet rus, ku është vendosur flota ruse e Detit të Zi) janë kthyer 265,5 mijë persona të riatdhesuar, prej të cilëve më së shumti tatarë dhe diçka më pak grekë, armenë, bullgarë dhe gjermanë. Pjesa më e madhe e tatarëve të Krimesë janë kthyer nga Uzbekistani, Taxhikistani, Kazakistani, Kirgizia dhe Rusia. Prej atëherë Ukraina investon shumë para për të ndërtuar vendbanime për personat e riatdhesuar, por ndërtohen edhe shkolla ku mësohen në mënyrë paralele gjuha ruse dhe krimeano-tatare. Ka edhe dy gazeta në gjuhën krimeano-tatare, ndërsa kanë edhe program në televizionin shtetëror. Në vitin 2003 të kthyerit, të pakënaqur nga zgjidhja e kontesteve të pronave protestuan, ndërsa për në maj të këtij viti përgatitet komemoracion i madh, me të cilin do të shënohet 60-vjetori i deportimit të tatarëve të Krimesë.

Me historinë e këtillë keni zgjedhje të ndërtimeve të cilat mund t`i shikoni – prej Bahçesarajit, kryeqendra e Hanizmit të Krimesë Girej, deri te Sevastopoli, në pjesën jugperëndimore të gadishullit në Detin e Zi, i cili është i famshëm në bazë të betejave të mëdha. Përmendorja memoriale e këtyre betejave është quajtur Panoramë dhe gjendet në kodrën më të madhe të qytetit. Brenda është pikturuar një mural, i cili nuk ka fillim e as mbarim dhe përderisa e shikoni, bëheni pjesë e pjesëmarrësve të luftës e cila është skenë e përshkruar në “Luftën dhe paqen” e Tolstojit. Këtu është vendosur pjesa më e madhe e flotës ruse e Detit të Zi – pjesë e marrëveshjes me Ukrainën prej vitit 1997, me të cilën lejohet që gjatë 20 viteve të ardhshme edhe rusët ta shfrytëzojnë gadishullin si qasje deri te Deti i Zi.

Ajo në bazë të së cilës është e njohur Krimeja është alpinizmi dhe ngjitja nëpër shkëmbinj, që paraqet parajsë alpiniste për ukrainasit dhe rusët. Gjatësia dhe vështirësia e shtigjeve matet me shtigjet më të njohura për ngjitje në Evropën Perëndimore dhe Amerikën Veriore. Klima e nxehtë, peizazhi i shkëlqyer, lidhja e mirë transportuese dhe afërsia e detit e bën gadishullin shumë tërheqës për alpinistët me çfarëdo përvoje. Deri te shkëmbinjtë arrihet për tri orë me veturë ose trolejbusin e njohur malor nga aeroporti ose stacioni hekurudhor në Simferopol. Malet e Krimesë shtrihen prej perëndimit drejt lindjes, nga Balaclava deri në Feodosia dhe ndahen në disa sfera për ngjitje, të cilat dallohen sipas vështirësisë së rutës dhe teknikës së ngjitjes. Pjesa më e madhe e mureve të shkëmbinjve janë të forta dhe të sigurta.

Nëse dëshironi të shkoni në një hulumtim të këtillë të Krimesë, ju rekomandohet që udhëtimin ta organizoni me agjenci turistike ose me miq, meqë të gjitha shenjat janë të shkruara në rusisht, e ndonjëherë edhe në gjuhën ukrainase.

Përderisa gjendeni në male mund t`i vizitoni edhe qytetet e shkëlqyeshme – shpella, të cilat gjenden në anën e brendshme të Maleve të Krimesë. Këto qytete janë krijuar dhe kanë ofruar një mbrojtje të shkëlqyeshme prej fiseve të dhunshme nomade. Kanë filluar të ndërtohen prej shekullit 6 deri në shekullin e 10. Në shekullin e 13, kur tatarët mongolë e kanë marrë gadishullin, janë vendosur në Solkhat – qendër e madhe tregtare dhe e kanë pagëzuar Krime. Me zgjerimin e tyre drejt pjesës perëndimore është zgjeruar edhe emri i mbarë gadishullit. Çifut–Kale dhe Tape-Kermen, janë vende të cilat nuk guxoni t`i anashkaloni, nëse vendosni që këtu të udhëtoni dhe të bëni alpinizëm.

Krimeja, ndonëse e njohur në bazë të detit, në reportazhin tonë nuk do ta përshkruajmë. Për këtë në ndonjë reportazh tjetër. Por, nëse vendosni të udhëtoni në Ukrainë dhe në Krime ta kaloni pushimin tuaj, mbani në mend se ju nevojitet vizë, ndërsa do të duhej të merrni edhe pak më shumë para sesa nevojitet për ta kaluar pushimin në bregdetin e Detit të Zi në Bullgari.

Imazhe te Ngjitura

5628.jpg (46.4 KB, 57 vezhgime)

__________________
Njeriu lind per ta jetuar jeten, pastaj kerkon magjine e saj: dashurine, pasi e gjen... jeta stoliset me miresi... miresise i falesh dhe me engjellin tend keni nje zemer te perbashket. Te dua cmendurisht engjelli im.