Ndërtohet si tempull për Apollonin, për t’u shndërruar në kishë të ortodoksëve e më pas në faltore të muslimanëve, për të qenë sot një nga monumentet më të rëndësishme kulturore në Turqi.

Kisha e Shën Sofisë është një nga monumentet më të vjetra që i përket periudhës Bizantine. E ndodhur në qendër të Stambollit kjo kishë është një nga veprat më të vjetra, e identifikuar që prej më shumë se 1000 vjetëve. Në lashtësi njihej si Kisha e Madhe, për shkak të përmasave të saj. E krahasuar me të gjitha kishat kristiane në atë kohë, ishte më e madhja dhe Shën Sofia është vepra e dytë kushtuar Trinitetit të Shenjtë. Në historinë kishtare ka hyrë si kishë Ortodokse dhe është njohur si pronë e përgjithshme e Patriarkatit të Konstandinopolit me emërtimin
“Kisha e madhe”. Më 29 maj të vitit 1453, Kisha e Shën Sofisë u kthye në xhami. Pushtuesi Sulltan Mehmeti, pasi pushtoi qytetin pasdite vonë, kaloi pranë Kishës së Shën Sofisë. Ai mbeti i mahnitur nga bukuria e Katedrales dhe vendosi ta kthente në Xhami të perandorisë së tij. Më vonë, qeveria turke, duke qënë se ishte një xhami, e ktheu në muzeum. Por, edhe pse ishte një vepër me vlera monumentale që njihej nga e gjithë bota dhe e vendosur në një pikë turistike, mbi detin Marmara, nuk iu kushtua vëmendje dhe u la në kushte të pasigurta që kërcënonin strukturën dhe ndërtimin e saj.
Ekspertë nga organizata të ndryshme botërore kanë bërë zbulime se si mund ta rikthejnë në formën e saj të mëparshme, në Katedrale Bizantine, por megjithë ndërhyrjet dhe premtimet e shumta që i janë bërë shtetit turk, qeveria turke ka arritur ta mbajë Kishën e Shën Sofisë si monument kulture. E ndodhur në qendër të Stambollit të vjetër, Shën Sofia është një nga qendrat më të vizituara. Në sezonin e verës mund të numërohen mijëra turistë të cilët nuk largohen nga Stambolli pa parë bukurinë e Shën Sofisë.


Shën Sofia, mbi tempullin e e Apollos
Ndërtimet e para të kishës së Shën Sofisë janë ngritur mbi gërmadhat e tempullit antik të Apollos, sot e vendosur me pamje madhështore mbi detin Marmara. Ndërtimi i parë i saj është përfunduar në vitin 360 nga Konstandini i dytë. Më 20 qershor 404 kjo kishë është djegur dhe është rindërtuar nga Teodosi 11-të në periudhën kohore 408 – 450. Është shkatërruar përsëri më 15 janar 532 nga revolta e Nikas. Pas këtij shkatërrimi barbar, Justiniani shqyrtoi një projekt madhor për rindërtimin e Kishës së madhe nga fondacioni i tij. Planimetria e kësaj ndërtese u bë nga Atemiu, matematikan i njohur nga Tralli dhe arkitekti Isidorus nga Mileti. Këta punuan me imagjinatë dhe korrektësi studimore për t’i dhënë asaj një pamje të re. Ndërtesa është ndërtuar me mermer, gjë që i dha mundësinë kësaj kryevepre të qëndronte në shekuj. Për nga arkitektura dhe mjetet që janë përdorur për ndërtimin e saj, nuk është ndërtuar asnjë kishë tjetër. Atemiu dhe Isidorus patën në dispozicion një numër të madh specialistësh si dhe materialet më të mira. Rikonstruksioni i saj zgjati pesë vjet dhe më 27 dhjetor 537 ndërtesa ishte e përfunduar. Zbulimet e mëvonshme tregojnë se konstruksioni i saj ishte kompletuar gjatë 20 viteve më pas, ku në të kanë punuar me mijëra njerëz që nga viti kur u projektua, më 532.

Kubeja, mrekullia e Shën Sofisë
Kisha e re e Shën Sofisë bën pjesë në ndërtesat tradicionale të basilikave me kube. Është shumë e shquar për kubenë e saj të stërmadhe e përbërë nga katër pjesë muri të plota, madhësia e secilit afërsisht është 100 metra katrore në bazë. Të katër pjesët të harkuara janë të varura nga njëra- tjetra dhe formojnë një rreth, formën e kubesë në të cilën gjenden 40 dritare ku hyn drita duke ndriçuar pjesën e brendshme. Rrezet e dritës që futen nëpërmjet dritareve, i japin një dekompozim gjithçkaje dhe të krijohet përshtypja e një hapësire të pafund. Kubeja gjithashtu ka dymbëdhjetë dritare të mëdha, të vendosura në dy kollona, shtatë poshtë dhe pesë lart. Ka tunele që të nxjerrin në pjesën jugore dhe veriore ku futesh nëpër korridore dhe galeri të ndryshme. E veçanta e kësaj Kubeje, është ndërtimi i saj me dy dalje, dy portat që janë dy prej pjesëve të murit, në lindje dhe perëndim. Lartësia e kubesë është 62 m. ndërkohë që baza e saj, dyshemeja, ka një diametër prej 33 m.

Mozaikët prehistorikë
Mozaikët janë një tjetër pjesë me vlera të veçanta artistike, kulturore dhe njohëse të kishës. Nga zbulimet e deritanishme thuhet se i përkasin shekullit 9-të, 10- të. Mozaiku më i vjetër që gjendet në këtë monument është “Virgjëresha dhe fëmija”. Virgjëresha është e portretizuar, e ulur në një fron me Krishtin në gjunjët e saj, e veshur në ar. Në të dy anët e saj janë ëngjëjt Mikael dhe Gabriel, të pikturuar në gjithë gjatësinë e tyre, gardianët e fëmijës së Virgjëreshës. Imazhi i Gabrielit ka arritur të mbijetojë i padëmtuar dhe në të duket fytyra shprehëse dhe kombinimi i ngjyrave të portretit mozaik. Në kishë janë gjithsej 16 mozaikë të profetëve të ndryshëm si dhe 14 të tjerë që u përkasin peshkopëve, të dekoruar në dy regjistra, dhe ndodhen nga ana jugore dhe veriore e kubesë. Nga sa është zbuluar deri më tani, mendohet se mozaikët janë vepra të vëllezërve Fosati, që kanë punuar më vitin 1573.


Kisha e Shën Sofisë është vlerësuar si një vepër klasike e arkitekturës kristiane. Karakteristikat e artit Bizantin janë zbuluar në kompletimin e Kishës së Shën Sofisë. Punime të bukura artistike, kollona elegante, mure të veshura me gurë, enë të punuara në ar, stoli të shumta zbukuruese, mozaike të punuara me shije dhe mprehtësi, kubeja e njohur, - e ndarë në gjysma, punime me gërma kapitale nëpër muret e latuara, dritare të shumta dhe si rezultat i bashkëveprimit të dritës me hijen janë shkatërruar shumë objekte dhe substanca. Megjithatë, besimtarë dhe përkrahës të shumtë kujdesen për ristrukturimin dhe mirëmbajtjen e tyre dhe vizitorët kundrojnë një përsosmëri të përjetshme.