Nga Tirana në vullkanin Etna në Siçili

SHENIME UDHETIMI MES ARBERESHEVE TE ITALISE

Piana, në Siçili, e populluar nga Arbëreshë

Me të mbërritur me traget në Palermo, viz itën e parë e bëmë në Kolegjin Arbëresh. Kaluam asaj rruge për të nderuar një nga shkollat e para të gjuhës shqipe. Dhe pastaj, drejt e në Piana dei Albanesi, në qytezën shqiptare ku u ulëm në barin e qendrës për të pirë një kafe, mes atyre njerëzve që shqipen e flasin si të jenë poetë, me fjalë të zgjedhura, herë herë të harruara nga ne, Shqipëri-banuesit. Mes arbëreshëve të Pianës na duket sikur jemi brenda një makine kohe, me të cilën kemi zbritur pesë shekuj prapa ndër vite. “E reja” në Piana është kënaqësia që shprehin për ligjin e Republikës italiane në bazë të të cilit, nxitet mësimi i gjuhës amëtare në shkollat publike, si edhe të mburrurit me muzeun e ri etnografik. Nga Piana duhen 280 km mes për mes Siçilisë për të mbërritur në Katania, rrëzë vullkanit Etna, qytet në të cilin jemi të ftuar për të marrë pjesë në aktivitetet e shoqatës “Acquaterra”, e cila merret me nxitjen e edukimit qytetar në Siçili, nëpërmjet organizimit të sporteve dhe shëtitjeve në natyrë. Në këtë shoqatë, prej dhjetë vjetësh është formuar si guidë alpine ndërkombëtare, Genti, djali im me të cilin bashkëudhëtoj. Misioni ynë është për t’iu përgjigjur pyetjes: “Pse jo një punë e tillë edukuese edhe në Shqipëri?” Rrugës mes ishullit të diellit kujtohemi se jemi duke udhëtur në drejtim të kundërt me drejtimin e ngulimeve të arbëreshëve shekujve të shkuar. Për mua që jam i interesuar edhe për gjurmimin e dëshmive të lashta të kulturës mesdhetare në kulturën shqipe, udhëtimi i arbëreshëve të shek XV të detyruar nga shfarrosja otomane, nuk kishte si të ishte i parë në këto anë. Në Siçili, ende sot gjenden dëshmi të tilla brenda legjendave si: ajo gjuhësore, e popullimit të ishullit fillimisht nga dy popuj: nga sikul-ët me sy të errët dhe siçelët me sy të çelët, prej të cilëve, këtyre të dytëve, mori emrin edhe ishulli. Në Katania, na pret Stefano Arnese, presidenti i shoqatës, dhe përnjëherë në mjediset e tyre brenda një ndërtese të viteve njëmijëetetëqind në qendrën historike të qytetit e ndjejmë vehten midis miqsh, disa prej të cilëve kanë qenë edhe në Shqipëri. Një prej miqve është arbëreshi Stenio di Stefano, i cili ndër të tjera, më një bujtinë të vogël të Katanias ku darkuam mes gjellëve fantastike mesdhetare dhe këngëve të një grupi që disa ditë më parë kishte shoqëruar BB King, na tregon për mbërritjen në Siçili të familjes së vet. Ai flet shqipe të mësuar nga e ëma, ndërsa gjyshja e vet është nga të fundmet arbëreshe që ende është e veshur me kostum popullor në Piana.

Tabela rrugore në Piana, në 2 gjuhë, italisht dhe shqip

Erdhën dhe zbritën në Giarre, në atë vend buzë detit nga ku duken më së miri zjarret e Etnës kur vullkani shpërthen. Ecnin përpara duke mbajtur në dorë ikonën e shenjtores së tyre të cilës i besonin se iu gjendej pranë në shtegtimin e mundimshëm, dhe të cilës i faleshin në kor. Edhe sot e kësaj dite kujtohet shenjtorja e arbëreshëve të Siçilisë me emrin Madona di Otigjindia. Pastaj u ndalën dhe formuan fshatin e tyre të parë që sot mban emrin Biancavila dhe më tej u zhvendosën e shkuan në Piana. Pas darke na çuan në qendër të Katanias. Ty miqtë katanezë na shpjeguan se elefanti prej mermeri i ngritur në pjedestal ishte simbol i qytetit, meqenëse dikur për herë të parë elefantët në Itali ishin dukur në Katania. Miqtë u befasuan kur morën vesh se është fakt historik për ato kafshë të sjella në ato anë nga Pirro i Iperisë (Iperi për çamët, vend i ipeve fjalë me të cilën ata quajnë zogun e qiellit që në Krujë i thonë shqipe, Ipeiros për grekët dhe Epir për latinët). Ditën e nesërme morrëm pjesë në ngjitjen shkëmbore rrëzë Etnës, në vendin e quajtur Acquarroca. Aty, përveç ne dy shqiptarëve kishin ardhur të ftuar edhe nga Franca, Gjermania dhe Holanda. Në shkëmb më ngjitën edhe mua. Aty kuptova jo vetëm kënaqësinë që të jep ky aktivitet mes natyrës, por edhe mundësinë që ka rrëzë Dajtit për veprimtari të tilla. “Kur e përballoj unë fizikisht, mendoja ngjitur pas shkëmbit prej bazalti të vullkanit, për të rinjtë e Tiranës kjo është punë fare e lehtë. Atyre u duhet dhënë vetëm shembulli dhe mundësia.” Të nesërmen aktiviteti i rradhës ishte përshkimi në këmbë i Grykave të Alkantarës. Në gjuhën teknike dhe turistike kjo veprimtari sportive quhet me një fjalë angleze: canioning. Veshur me rroba të përshtatëshme si ato të zhytësave, iu futëm lumit të vrrullshëm në këmbë mes shkëmbejve të lartë e të pakapërcyeshëm. Pamja mahnitëse më kujtoi Grykën e Kllojkës në Tiranë, aty ku lumi Erzen del nga malësitë e Priskës për të çarë drejt Petrelës. Edhe këtu i vura vehtes qëllim zhvillimin e një aktiviteti të tillë plot emocione në Kllojkë. Brenda kanionit, je mes forcave të natyrës, ujit të vrullshëm dhe shkëmbit. Për t’i përballuar duhet vetëm kujdes dhe besim te shokët me të cilët je. Dita e tretë kaloi e tëra në shpatet e Etnës pranë grykave të vullkanit nga të cilat del tym, sepse Etna është vullkan i gjallë. Vjet ka qenë një nga shpërthimet e saj të mëdha, mbi llavën e të cilit ne ecëm. Nga llava del ende tym. Duhen disa vjet që tymi të pushojë nga ajo masë plot minerale, e zemrës së planetit, dalë mbi sipërfaqe. Pastaj duhen dhjetra vjet që mbi të të formohen myshqet, dhe me radhë bimët e quajtura pioniere, ndër të cilat gjineshtra, që atë masë ta kthejë në tokë pjellore, ashtu si është e gjithë rrëza e Etnës. Në Etna, në lartësinë mbi 3000 m, gjatë dimrit bie borë dhe ne nuk u çuditëm kur kalonim mes përmes një qëndre dimërore skishë, teksa mendonim se ajo masë e bardhë uji, e ftohtë përpiqej më kot të ndalonte zëmërimin e zjarrtë të vullkanit mes detit dhe qiellit. Legjenda thotë se mali i tymtë Etna (Etymta do t’i thonim shqip) është një prej titanëve të mitologjisë mesdhetare, i cili sa herë që zëmërohet nxjerr zjarr e flakë ndaj kundërshtarëve, llavën e shkrirë nga mushkritë. Vizita mbi Etnë është një nga më mbresëlënëset në Siçili. Ky mal është një nga simbolet e ishullit dhe më i madhi vullkan në Europë. Veprimtaria e fundit ishte të nesërmen. Bëhej fjalë për kayak në valët e detit para Katanias. Përveç ngjyrës së errët të rërës, formuar nga coptimi i shkëmbejve prej bazalti të Etnës, azgjë nuk ndryshonte mes ngjyrave të peisazhit të atyre brigjeve me peisazhin e bregdetit të Durrësit. Miqtë na çuan për të bërë kayak pranë shkëmbejve, që legjenda thotë se i ka hedhur mijëra vjet më parë ciklopi Polifem, kundër Odhiseut, që e verboi dhe e mashtroi. Aty mendja më shkoi te përqasimi i fjalës qiklop, në shqip katallan me emrin e qytetit pranë gurëve të katallanit : Katania. A të ketë vallë gjasë një përafëri e tillë? Unë mund të them se përveç zbavitjes që më jep ndërtimi i një hipoteze, të gjetjes së gjurmëve të vjetra të kulturës mesdhetare si mbijetesa në kulturën shqipe, veçanërisht në gjuhën e saj, elemente të tillë të bëjnë të mendosh edhe për kërkimin e fakteve gjithandej në Mesdhe, për vërtetimin e hipotezës të rëndësishme të njohur shkencërisht, se gjuha shqipe ruan brenda vehtes dëshmi të lashta të kulturës së mesdheut. Me mbresa të pashlyeshme të Siçilisë, kaluam të nesërmen ngushticën e Mesinës, dhe nga Reggio përshkuam gjithë Kalabrinë dhe Basilikatën për të zënë tragetin në Bari, plot pesëqind kilometra, dhe për t’u rikthyer aty ku balta është më e ëmbël se mjalta dhe vendit i thonë Shqipëri, plot besim se bijtë e shqipes nuk ia kanë zili kërkujt në Mesdhe, për bukuritë që natyra iu ka falur. Mjafton vetëm pak, vetëm pak dëshirë për t’u zbavitur dhe edukuar, si të gjithë në Europë mes asaj natyre dhe kulturës që përfaqësojnë.

(Ilir Mati ''Reportazh'')