KASEM TREBESHINA

Dje, sot dhe nesër

Që në fillim të kujtesës së tij njeriu u përball me vështirësinë e pakapërcyeshme të përcaktimit të kohës dhe hapësirës. Duke mos gjendur asnjë përkufizim për të treguar ato dy kuptime, njeriu i lashtësisë së hershme u nis praktikisht nga vendi ku ishte për të kujtuar atë që kishte kaluar... Dhe ai tha : - Që nga koha kur ishim atje te Lisi i Madh. Brenda kësaj fjalie , ne dukje jo shumë të ngatërruar, qëndron kuptimi praktik i kohës dhe i hapësirës që formësohen, qoftë edhe në mënyrë të mjegullt, përmes nismës të ngritjes të një përcaktimi për nujë lis të gjendur diku. Më vonë, pas një kohe të bukur të gjatë, njeriu tha dhe shkroi me shkronjat që kishte shpikur vetë : - Që nga koha e themelimit të këtij qyteti. Nga të dyja thëniet që shënuam përcaktohen veprime të kryera në kohë dhe hapësirë. Jashtë atyre veprimeve dhe veprimeve të ngjashme koha dhe hapësira nuk do të kishin asnjë kuptim. Sa më sipër tregon se në lëvizjen mes dukurive përftohet hapësira, kurse nga kujtesa për diçka të lënë përfundimisht dhe pa kthim kuptohet koha. Në përplasjen e vazhdueshme në mes të lëndës dhe antilëndës arrihet vetëm barazpesha e një çasti kozmik në mbariminh e tkurrjes dhe në fillimin e shtrirjes së hapësirave. E tashmja nuk mund të kuptohet dhe e ardhëshmja nuk arrin kurrë. Njeriu mbetet gjithnjë në lëvizje pa asnjë cast pushimi.Kështu, pa kohën e shkuar, ai nuk do të arrinte kurrë t'i kuptonte dy kohët e tjera. Kotësia e një të tashmeje të pandalshme dhe tmerri para një të ardhëshmeje që nuk dihet e kthen njeriun vazhdimisht në ndërtimin e pandërprerë dhe të pandërtuarshëm të asaj gjeografie të humbur përfundimisht si varr i një historie të dhimbshme .... Dhe e gjithë kjo zhvillohet përmes kujtesës. Procesi i të kujtuarit ka qenë një zhvillim i ngadalshëm dhe shumë i gjatë.Për më tepër ai ka qenë një process i pavetëdijshëm për atë që do të arrihej. Po të mos ishte kështu, njeriu nuk do të hynte kurrë në fushën tragjike të njohjes. Paranjeriu, pa e kuptuar çfarë po bënte, nisi të dallojë dukuritë dhe , duke rrotulluar gjuhën në mënyrat më të çuditshme, u dha atyre dukurive në vende të ndryshme emra të ndryshëm dhe filloi të dallojë një send që kishte parë më parë nga një send që i ishte shfaqur më vonë. Përmes fjalës nisën kështu edhe kalendarët e përshkruara në jetën e njerëzore. Hapi i parë i madh në jetën e njeriut u shënua kur ai nisi të dallojë kohën e shkuar nga e tashmja dhe nga ajo që do të vinte. Mund të themi pa frikë se në këtë drejtim edhe sot e këtë ditë mendimi njerëzor nuk ka lëvizur shumë përpara. Ne themi : Viti X pas lindjes, pas vdekjes ose pas veprimit të këtij apo atij njeriu ... Mos një përcaktim i tillë ka rënë nga Qielli ? ... Jo... Atë përcaktim e kemi bërë ne duke shënuar si një pikënisjeje në horizontin e jetës sonë... Dhe ashtu njerëzimi arriti, pa e kuptuar çfarë po bënte, te përcaktimi i kohës. Arriti te kalendarët... Arritit të shtyhej më tej, pa e ditur ku do të delte, te tri fjalët e mrekullueshme : dje, sot dhe nesër. Magjia e atyre tri fjalëve të çuditshme nxirrte te disa kuptime të jashtëzakonshme që shpesh dukej se përjashtonin njëri - tjetrin dhe më shpesh dhe mrekullisht i jepnin përmbajtje të kushtëzuar njëri-tjetrit. Si ishte e mundur që këto tri fjalë të përbënin një shtysë aq të madhe në hedhjen e njeriut përmes hapësirave të panjohura ?... Duket si e pabesueshme një magji e tillë e kushtëzuar vetëm nga tri fjalë... Por ajo ndodhi... Dhe nuk kishte si të mos ndodhte ... Se fjala dje i dha njeriut mundësinë e kalimit përmes një të panjohure dhe ai provoi diçka që mund të harrohej.E sotmja nuk kuptohej, por vinte pas diçkaje që ai e kishte harruar... Kurse nesër ishte dëshira për të arritur diku të përcaktuar nga diçka që ishte më parë... Kështu, përmes kujtesës dhe harresës, në bazë të mundësive pafund që përmbajnë lënda dhe antilënda në përplasjene tyre, njeriu arriti të përcaktonte në mënyrë të kushtëzuar kohën dhe hapësirën .Magjia e këtyre kuptimeve krijoi tek njeriu dëshirën për të kaluar diku ku nuk kishte qenë dhe për të përballuar dhembjen e papërballueshme të asaj që kishte ikur pa të kthyer... Dhe i mbërthyer në mes të asaj dëshire dhe të asaj dhëmbjeje njeriu filloi të jepte të gjitha shpjegimet e mundëshme që lindnin dhe varroseshin në mes të harresës dhe kujtesës... Dëshira e madhe për të kujtuar i ngjan lehtësimit që vjen nga lëndimi i një plage të pashërueshme dhe që dhëmb shumë. Procësi i mësipërm në hapësirat kozmike mund që përben një cast të vetëm, por në historinë e njerëzimit kap një periudhë kohe shumë dhe shumë të gjatë. Në bazë të kalendarëve që kemi krijuar, ne mund të themi se ajo periudhë kohe kapi disa miliona vjet të kohës tonë në Tokë. Sot ne i kemi pranuar të trija kohët si praktikisht të kuptueshme dhe me anë të tyre kemi arrtiur ta nisim mendimin edhe më përtej mundësive të kuptimit tonë... Ndaj dhe jemi në gjendje të ndjejmë në mënyrë të përsëritur humbjen e vazhdueshme të gjeografisë dhe historisë tonë, kurse jehona e asaj më të rëndës përcillet përmes shekujve gjer te mbarimi i kohëve dhe hapësirave për atë që ne e quajmë jetë. Në fund nuk do të gjendet më njeri për të harruar dhe kujtuar.